Sobór Przemienienia Pańskiego monasteru Krasnogórskiego: okręt Barskiego na Czerwonej Górze
Trzy kopuły stoją na nim w rzędzie jak maszty i zza rzeki sobór naprawdę wygląda jak okręt, który wpłynął na wzgórze i został tam na zawsze.
W skrócie
| Adres | monaster Krasnogórski, Czerwona Góra nad rz. Złotonoszką, koło Złotonoszy, obwód czerkaski |
| Zbudowano | kamień węgielny 7 czerwca 1767 r.; poświęcony w 1771 r. |
| Architekt | Iwan Hryhorowycz-Barski |
| Typ | trójdzielna trzykopułowa świątynia-trikonchos, w planie krzyż łaciński |
| Materiał | murowana, tynkowana; wystrój sztukatorski |
| Status | zabytek architektury o znaczeniu narodowym; główna świątynia żeńskiego monasteru Krasnogórskiego Opieki Matki Bożej |
Historia w prostych słowach
Krótka opowieść na 5 minut. Pełna chronologia ze wszystkimi datami, sporami i źródłami znajduje się niżej, w rozdziale „Kronologia”.
Mnich, któremu przyśniła się Ruś (XVI–XVII wiek)
Początki klasztoru giną w legendzie. Według podania pod koniec XVI lub na początku XVII wieku mnichowi z Konstantynopola ukazała się we śnie Matka Boża. Wskazała mu drogę na Ruś, do miejsca, gdzie rosną dzikie brzoskwinie.
Mnich osiadł w jaskini na wzgórzu. Wiosną wzgórze zamieniało się w wyspę. Modlił się przed ikoną wyrzeźbioną na korze.
Ziemia należała do kozaka Iwana Szebeta-Sluzki. Pozwolił on osiedlić się tu także innym mnichom, a ponadto dał pieniądze na rozbudowę klasztoru. Pierwszą cerkiew, ku czci św. Jerzego Zwycięzcy, mnisi upletli z wikliny. Później zastąpiono ją drewnianą świątynią. W 1637 roku kozacy zaporoscy podarowali tej cerkwi Ewangelię. W latach 1680–1687 zbudowano ciepłą cerkiew drewnianą.
Zofroniusz i kamienny sobór (1730–1771)
W latach 1730–1742 przełożonym był Zofroniusz (Kryształowski). Według RISU przyszedł tu jako nowicjusz, a cesarzowa Elżbieta poleciła go na biskupa. Zofroniusz wyjechał na Syberię, do Irkucka. Stamtąd przysyłał pieniądze na rozbudowę klasztoru i soboru.
Daty jego życia źródła podają różnie: 1703–1771 lub 1704–1771. Zmarł w tym samym roku, w którym poświęcono sobór. W 1918 roku został kanonizowany. Część jego relikwii przechowuje się w klasztorze, a obok świątyni bije źródło jego imienia.
Kto pomyślał o kamiennym soborze, nie wiadomo na pewno. Jedni mówią, że kozak zaporoski Jakub Szczerbina, inni, że sam Zofroniusz.
7 czerwca 1767 roku na wzgórzu nad Złotonoszką założono murowaną cerkiew Przemienienia Pańskiego. Błogosławieństwa udzielił biskup perejasławski Gerwazy. Budową kierował ihumen Job, a projekt sporządził kijowski architekt Iwan Hryhorowycz-Barski. Prace trwały około czterech lat. W 1771 roku świątynię poświęcił biskup perejasławski Job (Bazylewicz).
Klasztor żeński (1786–1917)
W 1786 roku klasztor wyłączono z etatu, bo państwo zabierało kościelne ziemie. W 1790 roku przeniesiono tu z Kijowa żeński klasztor św. Jana Teologa. Od tamtej pory klasztor jest żeński.
W 1859 roku zbudowano kamienną cerkiew Opieki Matki Bożej. Największy rozkwit klasztor przeżywał za ihumeni Nonny, w latach 1900–1917. Mieszkało tu wtedy do 750 sióstr.
Zamknięcie i zniszczenie (1922–1941)
W 1922 roku władza sowiecka zamknęła klasztor. Część świętości przekazano muzeom, a wiele po prostu zniknęło. W budynkach klasztornych otwarto najpierw dom inwalidów, potem dom starców.
W kwietniu 1941 roku, w Wielkanoc, z soboru zdjęto kopuły. Rozebrano boczne przedsionki i prawie całkowicie zbito sztukateryjny dekor. W tym samym 1941 roku klasztor wznowiono: około 15 mniszek wróciło do cel.
Odbudowa (1957 – dziś)
Życie klasztorne trwało także w dziesięcioleciach sowieckich. W 1957 roku wzniesiono budynek chóru na dziesięć cel, pomieszczenia gospodarcze i przytułek. W 1961 roku przeniesiono tu siostry z klasztoru św. Mikołaja w Lebedynie.
W sierpniu 1963 roku sobór objęto ochroną państwa jako zabytek architektury. Architekt przez trzynaście lat robił projekt restauracji. Pieniądze i materiały przyznano, ale prawdziwe prace nie ruszyły, a cegłę i deski rozkradziono.
Odbudowa rozpoczęła się w 1988 roku. Źródła się rozchodzą: jedne mówią, że prace szły pod koniec lat 80., inne, że na początku lat 90. Na jednej z list wspomniano odbudowę w latach 60., ale inne źródła tego nie potwierdzają. W 1991 roku sobór poświęcono. Ściany otynkowano i pomalowano na turkusowo, postawiono nowe kopuły.
Dziś siostry pieką chleb, szyją szaty liturgiczne, hodują kwiaty i prowadzą pasiekę. W 2015 roku mieszkało tu 99 mniszek i nowicjuszek.
Słowniczek
| Słowo | Co oznacza |
|---|---|
| Klasztor, monaster | Wspólnota mnichów lub mniszek żyjących według reguły |
| Ihumen, ihumenia | Przełożony lub przełożona klasztoru |
| Nowicjusz, nowicjuszka | Ktoś, kto mieszka w klasztorze i przygotowuje się, by zostać mnichem lub mniszką |
| Sekularyzacja | Odebranie przez państwo kościołowi ziemi i majątku |
| Relikwie | Szczątki świętego człowieka, którym wierni oddają cześć |
| Kanonizować | Oficjalnie uznać kogoś za świętego |
| Triconch | Świątynia, której plan ma trzy półokrągłe wypukłości, jak liść koniczyny |
| Dekor sztukateryjny | Ozdoby z gipsu lub zaprawy, modelowane na ścianie |
| Przytułek | Schronienie dla starych i niedołężnych |
| Przedsionek | Przybudówka przy wejściu do świątyni |
Kronologia
Liczby w nawiasach kwadratowych to numery źródeł z listy na dole strony. Zapis „według …” oznacza, że fakt potwierdza tylko jedno źródło. Sekcja „Podania” zawiera podania i legendy: zapisano je w źródłach, ale nie zostały potwierdzone dokumentami.
Początki klasztoru
- Koniec XVI – początek XVII w.
Według podania klasztor założył mnich z Konstantynopola, który wykopał pieczarę na Krasnej (Czerwonej) Górze koło Złotonoszy. ESU datuje początek na „koniec XVI — początek XVII w.”, RISU — na pierwszą ćwierć XVII w., a Travels in UA i Turprawda — na początek XVII w. [1, 3, 6, 8]

Koniec XVI — początek XVII w.: pieczara na Krasnej Górze. Ilustracja: IKONASTONE - XVII w.
Kozak Iwan Szebet-Służka, właściciel tych ziem, pozwolił osiedlić się na górze także innym mnichom i, według Baroku Ukrainy, dał pieniądze na rozbudowę klasztoru. Mnisi z wikliny (według Baroku Ukrainy — z trzciny) zbudowali cerkiew pod wezwaniem św. Jerzego Zwycięzcy (Smokobójcy), z czasem zastąpioną drewnianą świątynią zrębową. [1, 2, 3]
- Połowa XVII w.
Według Baroku Ukrainy Krasna Góra cieszyła się już wielką czcią wśród Zaporożców: Kozacy przyjeżdżali tu leczyć się po ranach albo dożyć swoich dni. [2]
- 1637
Kozacy zaporoscy podarowali cerkwi św. Jerzego Ewangelię lwowskiego wydania. Według RISU. [3]
- 1680–1687
Wzniesiono ciepłą cerkiew drewnianą; Barok Ukrainy datuje na 1687 r. drewnianą cerkiew Opieki Matki Bożej, postawioną obok. [1, 2]

Lata 1680.: drewniany klasztor. Ilustracja: IKONASTONE
Sofroniusz i kamienny sobór
- 1704
Urodził się Stefan, przyszły święty biskup Sofroniusz Irkucki. OrthoChristian i OrthodoxWiki podają rok 1704, RISU — 1703. [3, 4, 5]
- 23 kwietnia 1730
W klasztorze Przemienienia Pańskiego w Krasnogorsku (tak nazwał klasztor OrthoChristian; OrthodoxWiki dodaje, że później przemianowano go na klasztor Opieki Matki Bożej) Stefan przyjął postrzyżyny mnisze z imieniem Sofroniusz. Do 1742 r. był przełożonym klasztoru. [1, 4, 5, 15, 16]
- 18 kwietnia 1753
Sofroniusza wyświęcono na biskupa irkuckiego i nerczyńskiego. Według OrthodoxWiki. [5, 15, 16]
- 7 czerwca 1767
Na wzgórzu nad rzeką Złotonoszką, za błogosławieństwem biskupa perejasławskiego Gerwazego (Lincewskiego), położono kamień węgielny pod świątynię Przemienienia Pańskiego. Całą budową (wykonawcy, majstrowie, materiały) zajmował się ihumen Hiob. [2]

Rok 1767: położenie kamienia węgielnego pod murowany sobór. Ilustracja: IKONASTONE - 1767–1771
Budowa soboru Przemienienia Pańskiego według projektu Iwana Hryhorowycza-Barskiego; prace trwały około czterech lat. [1, 2, 6, 7, 13, 14]
- 1771
Sobór poświęcił biskup perejasławski Jow (Bazylewicz). [2, 3]

Rok 1771: poświęcenie soboru. Ilustracja: IKONASTONE - 30 marca 1771
W tym samym roku zmarł Sofroniusz (według OrthodoxWiki — 30 marca; RISU podaje tylko rok). [3, 5, 16]
Rozkwit żeńskiego klasztoru
- 1786
Po serii carskich ukazów o sekularyzacji klasztor wyłączono z etatu. [1]

1786: ukaz o statusie klasztoru (rekonstrukcja umowna). Ilustracja: IKONASTONE - 1789–1795
Pierwszą przełożoną żeńskiego klasztoru była Mokryna. Według ESU. [1]
- 1790
Do klasztoru Krasnogórskiego przeniesiono z Kijowa żeński klasztor Jana Teologa; od tej pory jest to klasztor żeński. [1, 2, 6, 7]
- 1859
Zbudowano murowaną cerkiew Opieki Przenajświętszej Bogurodzicy. [1]
- 1900–1917
Za ihumeni (namiestniczki) Nonny klasztor przeżywał największy rozkwit, liczba posłusznic wzrosła do 750. [1, 3]

Lata 1900.: rozkwit żeńskiego klasztoru. Ilustracja: IKONASTONE - 1918
Sofroniusza Irkuckiego kanonizowano (według OrthodoxWiki — 23 kwietnia 1918 r.). [1, 5, 16]
Zamknięcie, zniszczenie i odbudowa
- 25 marca 1922
Władza radziecka zamknęła klasztor; część sprzętów i starodruków przekazano muzeom (wśród nich wymienia się Połtawskie Muzeum Obwodowe i Złotonoskie Muzeum Krajoznawcze; ESU — Czerkaskie Muzeum Miejskie), resztę rozkradziono. [1, 2]
- 1925
Według RISU sobór wzięła na ewidencję Komisja Archeologiczna przy Akademii Nauk ZSRR. [3]
- Początek lat 30.
W budynkach klasztornych umieszczono najpierw dom inwalidów, potem dom starców. [1, 2]
- Kwiecień 1941
W Wielkanoc zdjęto z soboru kopuły, rozebrano boczne kruchty i niemal całkowicie skuto sztukaterie fasad. [2]

Rok 1941: sobór bez kopuł. Ilustracja: IKONASTONE - 1941
Według ESU klasztor reaktywowano, mieszkało w nim około 15 mniszek. Według Baroku Ukrainy po przyjściu Niemców mniszkom pozwolono wrócić do cel i uporządkować cerkiew Opieki Matki Bożej. [1, 2, 6]
- 1957
Na terenie klasztoru zbudowano budynek chóralny na 10 cel, pomieszczenie gospodarcze, przytułek i łaźnię. [1]
- 1961
Do klasztoru Krasnogórskiego przeniesiono część mieszkanek Łebedyńskiego żeńskiego klasztoru św. Mikołaja. [1]
- Sierpień 1963
Sobór uznano za zabytek architektury i wzięto pod ochronę państwa. Architekt Dmytro Kryworuczko przez trzynaście lat opracowywał projekt restauracji; środki i materiały przyznano, ale pełnowartościowe prace nie ruszyły, a cegłę i deski rozkradziono. Według Baroku Ukrainy. [2]
- 1988
Za błogosławieństwem ihumeni Ilarii rozpoczęto odbudowę soboru, który ucierpiał w czasie II wojny światowej. [1]

1988: początek odbudowy soboru (rekonstrukcja umowna). Ilustracja: IKONASTONE - 1991
Odbudowany sobór poświęcono. Barok Ukrainy datuje odbudowę na początek lat 90., po przekazaniu klasztoru eparchii czerkaskiej: ściany otynkowano i pomalowano na turkusowo, zamontowano nowe kopuły. [1, 2]

Rok 1991: poświęcenie odbudowanego soboru. Ilustracja: IKONASTONE
Czasy najnowsze
- 15 kwietnia 1997
Ihumenią mianowano Agnię (Minjajło, 1930–2019). Za jej kierownictwa w klasztorze odnowiono wnętrza, zamontowano nowe kopuły i dzwonnicę, wzniesiono budynki gospodarcze i mieszkalne. Według OrthoChristian. [9]
- 2013
RISU opisuje klasztor jako jeden z najstarszych na Ukrainie: siostry piekły chleb, szyły szaty liturgiczne, prowadziły pasiekę, a w świątyni, zgodnie z ich dawną tradycją, nie było elektryczności. Nabożeństwa: jutrznia o 5:00, liturgia o 7:30, nieszpory o 16:00. [3]
- 2015
W klasztorze mieszkały 99 mniszek i posłusznic; działały cerkiew Opieki Matki Bożej i sobór Przemienienia Pańskiego. [1]

2015: klasztor dzisiaj (rekonstrukcja umowna). Ilustracja: IKONASTONE - 1 października 2019
Ihumenia Agnia zmarła w wieku 90 lat. Według OrthoChristian. [9]
- Marzec 2022
W klasztorze Opieki Matki Bożej we wsi Bakajiwka odbył się postrzyg 21 posłusznic; obrzędowi przewodniczył metropolita czerkaski i kaniowski Teodozjusz (doniesienie z 23 marca 2022 r.). Według OrthoChristian. [10]
- 2024–2025 (rok nieustalony)
Według doniesienia SPŻ (portalu zbliżonego do UKP) Złotonoska prokuratura rejonowa wniosła do sądu sprawę dotyczącą mienia cerkwi Przemienienia Pańskiego w klasztorze Krasnogórskim, uznając, że wyszło ono z własności państwowej bez należnych podstaw; zabytek wpisano do państwowego rejestru w 2024 r.; postępowanie trwa. Stanowiska prokuratury w pierwotnym źródle nie ma. [11]
Utracone i odtworzone
| Co | Jak było | Co się stało | Gdzie jest teraz |
|---|---|---|---|
| Kopuły soboru | Trzy dwuprzełamowe, pokryte blachą, pomalowane na zielono i usiane gwiazdkami | Zdjęte w kwietniu 1941 r. | Nowe złocone kopuły (początek lat 90.) [2] |
| Wystrój sztukatorski fasad | Rokokowe wijące się ornamenty, motywy roślinne, putta nad okrągłymi oknami | Niemal całkowicie skuty w 1941 r. | Nie odtworzony; część sztukaterii zachowała się wewnątrz, w tym na kapitelach pilastrów [2] |
| Boczne kruchty | Przybudówki soboru | Rozebrane w 1941 r. | W źródłach o odbudowie nie wspomniane [2] |
| Ikona Dubieńska Matki Bożej | Główna świętość klasztoru | Według Baroku Ukrainy — zniknęła po zamknięciu w 1922 r.; według RISU — utracona w czasie wojny, później odnaleziona w innej wsi | Dubieńska ikona „Utul mój smutek” wymieniona wśród świętości klasztoru [1, 2, 3] |
| Sprzęty cerkiewne i starodruki | Mienie klasztorne do 1922 r. | Część przekazano muzeom (Połtawa, Złotonosza, Czerkasy), część rozkradziono | Los poszczególnych przedmiotów nieustalony [1, 2] |
| Cerkiew św. Jerzego | Najstarsza świątynia, najpierw z wikliny lub trzciny, potem zrębowa | Prawdopodobnie zastąpiona soborem; jeden z ołtarzy na chórze poświęcono św. Jerzemu | Barok Ukrainy uważa, że „najwyraźniej” zastąpił ją sobór [2] |
| Ciepła cerkiew drewniana | Drewniana, 1680–1687 | Murowaną cerkiew Opieki Matki Bożej zbudowano w 1859 r. | Działa murowana cerkiew Opieki Matki Bożej [1, 2] |
| Wygląd zewnętrzny soboru | Tynkowane ściany, detale barokowe i rokokowe | Odbudowa z początku lat 90.: ściany otynkowano i pomalowano na turkusowo | Turkusowe ściany; Barok Ukrainy uważa, że potrzebne jest staranniejsze opracowanie zgodnie z zamysłem autora [2] |
| Relikwie św. Sofroniusza | Święty zmarł w 1771 r. | Cząstki relikwii znajdują się w klasztorze | Cząstka relikwii i źródło św. Sofroniusza [1, 3, 5] |
| Skład wspólnoty | 750 posłusznic za Nonny (1900–1917) | Po zamknięciu w 1922 r. klasztor reaktywowano w 1941 r. z około 15 mniszkami | 99 mniszek i posłusznic w 2015 r. [1] |
Architektura
Barok Ukrainy nazywa tę świątynię jednym z pierwszych na Ukrainie barokowych trikonchosów: trzy jej boki, z wyjątkiem zachodniego, kończą się ćwierćsferycznymi eksedrami, a w planie powstaje krzyż łaciński. Fasady są równorzędne, każda ma własne opracowanie. Okna rozmieszczono w dwóch kondygnacjach: dolne — z nadprożami trójśrodkowymi, górne — okrągłe. Ściany dzielą pilastry z kapitelami, dawniej kompozytowymi, nad nimi biegnie belkowanie; boczne konchy wieńczą półkoliste frontony.
Nad świątynią wznoszą się trzy dwuprzełamowe kopuły na wysokich bębnach z oknami, ustawione w rzędzie wzdłuż osi wschód–zachód. Oryginalne kopuły pokrywała blacha, były pomalowane na zielono i usiane gwiazdkami; obecne są złocone. Wystrój wykonano w duchu baroku elżbietańskiego i rokoka: fasady zdobiły rokokowe ornamenty, motywy roślinne, putta nad okrągłymi oknami. Tych detali po 1941 roku nie odtworzono.
Wewnątrz zachowała się część sztukaterii, w tym na kapitelach pilastrów. Chór urządzono na drugiej kondygnacji w części zachodniej. Rzeźbiony złocony ikonostas ustawiono w ostatnich dziesięcioleciach. RISU w 2013 roku pisało, że w świątyni nie ma elektryczności, a nabożeństwa odprawia się przy świecach — światło dają więc tylko okna dwóch kondygnacji i płomień. Dla barokowego wnętrza to być może najbliższe oświetleniu, na które liczono w XVIII wieku.
Poniżej — dwa elementy świątyni: na zdjęciu i na rysunku. Rysunki pokazują formę, a nie dokładne wymiary.
Trzy kopuły w rzędzie


Dwuprzełamowe kopuły na wysokich bębnach ustawiono w rzędzie wzdłuż osi wschód–zachód. To właśnie ten szereg nadaje soborowi sylwetkę okrętu, o której piszą RISU i inne źródła.
Konka z półkolistym frontonem


Boczne konchy wieńczą ćwierćsfery i półkoliste frontony. Pilastry i dwie kondygnacje okien — prostokątne na dole, okrągłe na górze — nadają fasadom rytm.
Niuanse, które łatwo przeoczyć
Brzoskwinie, pieczara i wyspa — podanie. Według podania Bogurodzica trzykrotnie ukazała się we śnie mnichowi z Konstantynopola i prowadziła go na Ruś, do miejsca z dzikimi brzoskwiniami. Wzgórze, na którym zamieszkał w pieczarze, wiosną stawało się wyspą. RISU wiąże nazwę Krasnej Góry z jaskraworóżowym kwiatem dzikiej brzoskwini, Barok Ukrainy — z czerwonym kwiatem dzikich brzoskwiń.
Kopuły zdjęte w Wielkanoc. Najcięższy cios sobór otrzymał nie od wojny, lecz tuż przed nią: w kwietniu 1941 roku, w Wielkanoc, zdjęto z niego kopuły, rozebrano boczne kruchty i skuto niemal cały wystrój sztukatorski. Dokładnej daty źródła nie podają: Barok Ukrainy pisze tylko o Wielkanocy w kwietniu 1941 roku.
Projekt, który czekał trzynaście lat. Po wzięciu soboru pod ochronę w 1963 roku architekt Dmytro Kryworuczko przez trzynaście lat opracowywał projekt restauracji. Środki i materiały przyznano, ale prace nigdy się nie zaczęły, a cegłę i deski rozkradziono. Rzemiosło zna tę sytuację: rysunki są, a na budowie pusto.
Turkus zamiast zamysłu. Na początku lat 90. ściany otynkowano na nowo i pomalowano na turkusowo, postawiono nowe kopuły. Barok Ukrainy zauważa, że sobór wciąż wymaga staranniejszej restauracji zgodnej z zamysłem autora: rokokowych ornamentów i putt nad oknami nadal nie ma.
Ikona, która zaginęła i się odnalazła. Główną świętością klasztoru jest, według RISU, Dubieńska ikona Matki Bożej. W czasie wojny ją utracono, a później po długich poszukiwaniach odnaleziono w innej wsi. Barok Ukrainy pisze natomiast, że ikona zniknęła po zamknięciu klasztoru w 1922 roku, a ESU wymienia Dubieńską ikonę „Utul mój smutek” wśród świętości klasztoru w 2015 roku.
Geolog przy murach soboru. Według ESU przy soborze pochowany jest profesor Uniwersytetu Charkowskiego, geolog Mykoła Borysiak (1817–1882), który ostatnie lata życia spędził w klasztorze. Dla świątyni stojącej na Czerwonej Górze sąsiedztwo geologa wygląda niemal symbolicznie.
Galeria zdjęć



Kamień i materiał
Sobór jest murowany i tynkowany, a jego obraz kiedyś tworzyła sztukateria: rokokowe ornamenty, motywy roślinne, putta, kapitele kompozytowe. To właśnie tę warstwę w 1941 roku skuto niemal całkowicie i właśnie ją najtrudniej przywrócić. Ścianę można otynkować w jeden sezon, a plastyczny wystrój wymaga rysunków, wzorców i mistrza, który rozumie logikę rokoka. Część sztukaterii na kapitelach pilastrów wewnątrz udało się zachować, więc autentyczny wzorzec w świątyni jeszcze jest.
Kapitel to najmniejszy szczegół kolumny i najbardziej wymagający. Od razu widać na nim, czy mistrz rozumie porządek architektoniczny, czy tylko kopiuje obrazek. Dlatego gdy chodzi o odtworzenie lub nowe wykonanie kolumn i kapiteli, najcenniejszym dokumentem jest ocalały oryginał, nawet uszkodzony.
Inne świątynie związane z imieniem Iwana Hryhorowycza-Barskiego to cerkiew św. Cyryla w Kijowie, której barokową odbudowę poprowadził po pożarze w 1734 roku, oraz sobór Narodzenia Bogurodzicy w Kozielcu. O tym, czym ikonostas ukraińskich świątyń różni się od innych, mowa w artykule „Ukraiński ikonostas”.
Czy wiesz, że
Sobór jest trikonchosem: wszystkie boki, z wyjątkiem zachodniego, kończą się ćwierćsferycznymi eksedrami, w planie powstaje krzyż łaciński. Dlatego każda fasada jest równorzędna. [2]
Po 1963 r. architekt Dmytro Kryworuczko opracowywał projekt restauracji przez trzynaście lat, ale pełnowartościowe prace się nie zaczęły. [2]
Kopuły z soboru zdjęto i skuto sztukaterie w Wielkanoc, w kwietniu 1941 r., jeszcze przed początkiem wojny niemiecko-radzieckiej. [2]
Na początku lat 90. ściany soboru otynkowano i pomalowano na turkusowo. [2]
RISU porównuje sobór do wielkiego okrętu i wiąże to z prawosławnym wyobrażeniem świątyni jako okrętu zbawienia. [3]
Zespół architektoniczny klasztoru wchodzi na listę „Siedmiu cudów Czerkaszczyzny”. [2]
Sobór poświęcono w 1771 r. i w tym samym roku zmarł Sofroniusz, który, według RISU, pomagał pieniędzmi w rozbudowie klasztoru. [3, 5]
Przy soborze pochowany jest geolog, profesor Uniwersytetu Charkowskiego Mykoła Borysiak (1817–1882), który ostatnie lata życia spędził w klasztorze. [1]
Według RISU (2013) w świątyni nie było elektryczności: siostry modliły się przy świecach. [3]
RISU wiąże nazwę z jaskraworóżowym kwiatem dzikiej brzoskwini, Barok Ukrainy — z czerwonym kwiatem dzikich brzoskwiń. [2, 3]
Jeden z ołtarzy na chórze soboru poświęcono św. Jerzemu, co Barok Ukrainy uważa za ślad zastąpienia najstarszej cerkwi św. Jerzego. [2]
Sobór Zaśnięcia w Złotonoszy, zbudowany w latach 1900., to osobna świątynia miejska, a nie klasztorna. [12]
Barok Ukrainy nazywa sobór jednym z pierwszych na Ukrainie barokowych trikonchosów. [2]
Podania
Sen o brzoskwiniach
Według podania mnichowi z Konstantynopola we śnie ukazała się Bogurodzica (według RISU — trzykrotnie) i wskazała miejsce, gdzie wiosną kwitną dzikie brzoskwinie. Zapisano w Baroku Ukrainy i RISU. [2, 3]
Pieczara i wyspa
Według podania mnich wykopał pieczarę na wzgórzu, które podczas wiosennego wylewu rzeki stawało się wyspą. Zapisano w Baroku Ukrainy; RISU umieszcza pieczarę u stóp góry. [2, 3]
Ikona na korze
Według podania pierwszy mieszkaniec modlił się przed ikoną Bogurodzicy „Korecką”, wyrzeźbioną na korze. Zapisano w RISU. [3]
Ikona Dubieńska
Według podania na dębowej desce nieopodal ukazała się jeszcze jedna ikona ze znakiem-wieńcem, nazwana Dubieńską; wieniec wykonany na wzór pierwszego do dziś kładzie się na głowę chętnym po liturgii. Zapisano w RISU; według Travels in UA ikona ukazała się na dębie. [3, 6]
Kto zamówił sobór
Według jednej wersji inicjatorem był bogaty Zaporożec Jakiw Szczerbyna (nic więcej o nim nie wiadomo), według innej — były ihumen, a wówczas biskup irkucki Sofroniusz, który z Syberii pragnął ozdobić rodzinne miejsce. Zapisano w Baroku Ukrainy. [2]
Rycerze Krasnej Góry
Według Baroku Ukrainy już w połowie XVII w. przyjeżdżali tu Kozacy, by leczyć się po ranach i dożyć swoich dni. [2]
Postacie
- Iwan Szebet-Służka — Kozak, właściciel ziemi, pozwolił mnichom osiedlić się na górze.
- Jakiw Szczerbyna — Zaporożec, według jednej z wersji inicjator budowy soboru.
- Sofroniusz (Krystalewski) — przełożony w latach 1730–1742, biskup irkucki i nerczyński (1753), kanonizowany w 1918 r.
- Gerwazy (Lincewski) — biskup perejasławski, pobłogosławił położenie kamienia węgielnego w 1767 r., później przełożony Pekińskiej Misji Prawosławnej.
- Hiob — ihumen, kierował budową soboru.
- Jow (Bazylewicz) — biskup perejasławski, poświęcił sobór w 1771 r.
- Iwan Hryhorowycz-Barski — kijowski architekt, autor projektu soboru.
- Mokryna — pierwsza przełożona żeńskiego klasztoru (1789–1795).
- Nonna — ihumenia (namiestniczka) w latach 1900–1917, w czasie największego rozkwitu.
- Mykoła Borysiak — geolog, profesor Uniwersytetu Charkowskiego, pochowany przy soborze.
- Dmytro Kryworuczko — architekt, autor projektu restauracji soboru po 1963 r.
- Ilaria — ihumenia, za której błogosławieństwem w 1988 r. rozpoczęto odbudowę soboru.
- Agnia (Minjajło) — ihumenia od 1997 r., zmarła w 2019 r.
- Teodozjusz — metropolita czerkaski i kaniowski, przewodniczył postrzygom w 2022 r.
Jak cytować
IKONASTONE. Sobór Przemienienia Pańskiego monasteru Krasnogórskiego // Przewodnik po świątyniach Ukrainy. URL: https://ikonastone.com/pl/przewodnik/sobor-przemienienia-monaster-krasnogorski/ (dostęp: DD.MM.RRRR).
Nie wiesz, jak nazywa się wyrób? Przejdź przez świątynię od ołtarza po plac →
Chcesz podarować coś do kościoła? Co podarować do kościoła →
Chcesz upamiętnić bliskich lub poległego parafianina? Pamięć przy świątyni →
Często zadawane pytania
Czy w monasterze Krasnogórskim jest sobór Zaśnięcia?
Źródła wskazują jako główną świątynię monasteru Krasnogórskiego sobór Przemienienia Pańskiego z lat 1767–1771; druga czynna świątynia klasztoru to cerkiew Opieki Matki Bożej z 1859 roku. Sobór Zaśnięcia w Złotonoszy to osobna świątynia miejska, a nie klasztorna. Zarazem Encyklopedia Ukrainy w haśle o Złotonoszy wspomina „cerkiew Zaśnięcia” Hryhorowycza-Barskiego z lat 60. XVIII wieku, więc nazwy w źródłach mogą się mylić.
Kto zbudował sobór?
Źródła (Encyklopedia Współczesnej Ukrainy, Barok Ukrainy, RISU) wskazują jako autora kijowskiego architekta Iwana Hryhorowycza-Barskiego. Budową kierował ihumen Hiob, a pieniądze, według RISU, przysyłał z Syberii były posłusznik klasztoru, biskup irkucki Sofroniusz (Krystalewski).
Dlaczego sobór porównuje się do okrętu?
Trzy kopuły stoją w jednym rzędzie wzdłuż osi wschód–zachód, a sama świątynia jest wydłużona i trójdzielna. RISU pisze, że budowla przypomina okręt — obraz świątyni jako okrętu zbawienia.
Co stało się z soborem w XX wieku?
W 1922 roku monaster zamknięto. W kwietniu 1941 roku zdjęto z soboru kopuły, rozebrano boczne kruchty i niemal całkowicie skuto sztukaterie. Według Encyklopedii Współczesnej Ukrainy odbudowa rozpoczęła się w 1988 roku, a w 1991 roku sobór poświęcono; angielska Wikipedia (lista świątyń barokowych) pisze o odbudowie w latach 60., ale inne źródła tego nie potwierdzają.
Gdzie znajduje się monaster?
Na Czerwonej (Krasnej) Górze nad rzeką Złotonoszką, na północnym skraju Złotonoszy (wieś Bakajiwka). Nazwę wiąże się z czerwonym kwiatem dzikich brzoskwiń, które według podania tu rosły, albo z kolorem gleby wzgórza.
Źródła 16
- Енциклопедія сучасної України. Красногірський Свято-Покровський жіночий монастир
- Бароко України (Україна Інкогніта). Спасо-Преображенський собор Красногірського монастиря під Золотоношею
- РІСУ. К. Галушко. Світло Красногірського монастиря на Черкащині (27.09.2013)
- OrthoChristian. St. Sophronius the Wonderworker, Bishop of Irkutsk and All Siberia
- OrthodoxWiki. Sophronius of Irkutsk
- Travels in UA. Holy Intercession Krasnohirsky Monastery, Bakaivka
- Travels in UA. Attractions of Bakaivka
- Турправда. Krasnogorsk Intercession Monastery
- OrthoChristian. 90-year-old Ukrainian abbess reposes in the Lord
- OrthoChristian. Nearly 2 dozen women dedicate themselves to Christ as nuns at Ukrainian monastery (23.03.2022)
- СПЖ. Cherkasy region prosecutors seek to strip UOC of churches through courts
- О. Ященко. Храм при дорозі (Успенський собор у Золотоноші). «Сучасні проблеми архітектури та містобудування», 2019, № 55
- Wikipedia. List of Ukrainian Baroque stone churches
- Wikipedia. Ivan Grigorovich-Barsky
- Pravoslavie.ru. St. Sophronius the Bishop of Irkutsk
- Sanidopoulos J. Saint Sophronius, Bishop of Irkutsk and Wonderworker of All Siberia (30.03.2019)

- Miasto
- monaster Krasnogórski, Złotonosza, obwód czerkaski
- Zbudowano
- 1767–1771
- Typ
- trójdzielna trzykopułowa świątynia-trikonchos w stylu późnego baroku
- Materiał
- murowana, tynkowana; wystrój sztukatorski
- Stopień zbadania
- 27%





