Cerkwie Ukrainy ·

Sobór Przemienienia Pańskiego monasteru Krasnogórskiego: okręt Barskiego na Czerwonej Górze

Trzy kopuły stoją na nim w rzędzie jak maszty i zza rzeki sobór naprawdę wygląda jak okręt, który wpłynął na wzgórze i został tam na zawsze.

W skrócie

Adresmonaster Krasnogórski, Czerwona Góra nad rz. Złotonoszką, koło Złotonoszy, obwód czerkaski
Zbudowanokamień węgielny 7 czerwca 1767 r.; poświęcony w 1771 r.
ArchitektIwan Hryhorowycz-Barski
Typtrójdzielna trzykopułowa świątynia-trikonchos, w planie krzyż łaciński
Materiałmurowana, tynkowana; wystrój sztukatorski
Statuszabytek architektury o znaczeniu narodowym; główna świątynia żeńskiego monasteru Krasnogórskiego Opieki Matki Bożej

Historia w prostych słowach

Krótka opowieść na 5 minut. Pełna chronologia ze wszystkimi datami, sporami i źródłami znajduje się niżej, w rozdziale „Kronologia”.

Mnich, któremu przyśniła się Ruś (XVI–XVII wiek)

Początki klasztoru giną w legendzie. Według podania pod koniec XVI lub na początku XVII wieku mnichowi z Konstantynopola ukazała się we śnie Matka Boża. Wskazała mu drogę na Ruś, do miejsca, gdzie rosną dzikie brzoskwinie.

Mnich osiadł w jaskini na wzgórzu. Wiosną wzgórze zamieniało się w wyspę. Modlił się przed ikoną wyrzeźbioną na korze.

Ziemia należała do kozaka Iwana Szebeta-Sluzki. Pozwolił on osiedlić się tu także innym mnichom, a ponadto dał pieniądze na rozbudowę klasztoru. Pierwszą cerkiew, ku czci św. Jerzego Zwycięzcy, mnisi upletli z wikliny. Później zastąpiono ją drewnianą świątynią. W 1637 roku kozacy zaporoscy podarowali tej cerkwi Ewangelię. W latach 1680–1687 zbudowano ciepłą cerkiew drewnianą.

Zofroniusz i kamienny sobór (1730–1771)

W latach 1730–1742 przełożonym był Zofroniusz (Kryształowski). Według RISU przyszedł tu jako nowicjusz, a cesarzowa Elżbieta poleciła go na biskupa. Zofroniusz wyjechał na Syberię, do Irkucka. Stamtąd przysyłał pieniądze na rozbudowę klasztoru i soboru.

Daty jego życia źródła podają różnie: 1703–1771 lub 1704–1771. Zmarł w tym samym roku, w którym poświęcono sobór. W 1918 roku został kanonizowany. Część jego relikwii przechowuje się w klasztorze, a obok świątyni bije źródło jego imienia.

Kto pomyślał o kamiennym soborze, nie wiadomo na pewno. Jedni mówią, że kozak zaporoski Jakub Szczerbina, inni, że sam Zofroniusz.

7 czerwca 1767 roku na wzgórzu nad Złotonoszką założono murowaną cerkiew Przemienienia Pańskiego. Błogosławieństwa udzielił biskup perejasławski Gerwazy. Budową kierował ihumen Job, a projekt sporządził kijowski architekt Iwan Hryhorowycz-Barski. Prace trwały około czterech lat. W 1771 roku świątynię poświęcił biskup perejasławski Job (Bazylewicz).

Klasztor żeński (1786–1917)

W 1786 roku klasztor wyłączono z etatu, bo państwo zabierało kościelne ziemie. W 1790 roku przeniesiono tu z Kijowa żeński klasztor św. Jana Teologa. Od tamtej pory klasztor jest żeński.

W 1859 roku zbudowano kamienną cerkiew Opieki Matki Bożej. Największy rozkwit klasztor przeżywał za ihumeni Nonny, w latach 1900–1917. Mieszkało tu wtedy do 750 sióstr.

Zamknięcie i zniszczenie (1922–1941)

W 1922 roku władza sowiecka zamknęła klasztor. Część świętości przekazano muzeom, a wiele po prostu zniknęło. W budynkach klasztornych otwarto najpierw dom inwalidów, potem dom starców.

W kwietniu 1941 roku, w Wielkanoc, z soboru zdjęto kopuły. Rozebrano boczne przedsionki i prawie całkowicie zbito sztukateryjny dekor. W tym samym 1941 roku klasztor wznowiono: około 15 mniszek wróciło do cel.

Odbudowa (1957 – dziś)

Życie klasztorne trwało także w dziesięcioleciach sowieckich. W 1957 roku wzniesiono budynek chóru na dziesięć cel, pomieszczenia gospodarcze i przytułek. W 1961 roku przeniesiono tu siostry z klasztoru św. Mikołaja w Lebedynie.

W sierpniu 1963 roku sobór objęto ochroną państwa jako zabytek architektury. Architekt przez trzynaście lat robił projekt restauracji. Pieniądze i materiały przyznano, ale prawdziwe prace nie ruszyły, a cegłę i deski rozkradziono.

Odbudowa rozpoczęła się w 1988 roku. Źródła się rozchodzą: jedne mówią, że prace szły pod koniec lat 80., inne, że na początku lat 90. Na jednej z list wspomniano odbudowę w latach 60., ale inne źródła tego nie potwierdzają. W 1991 roku sobór poświęcono. Ściany otynkowano i pomalowano na turkusowo, postawiono nowe kopuły.

Dziś siostry pieką chleb, szyją szaty liturgiczne, hodują kwiaty i prowadzą pasiekę. W 2015 roku mieszkało tu 99 mniszek i nowicjuszek.

Słowniczek

SłowoCo oznacza
Klasztor, monasterWspólnota mnichów lub mniszek żyjących według reguły
Ihumen, ihumeniaPrzełożony lub przełożona klasztoru
Nowicjusz, nowicjuszkaKtoś, kto mieszka w klasztorze i przygotowuje się, by zostać mnichem lub mniszką
SekularyzacjaOdebranie przez państwo kościołowi ziemi i majątku
RelikwieSzczątki świętego człowieka, którym wierni oddają cześć
KanonizowaćOficjalnie uznać kogoś za świętego
TriconchŚwiątynia, której plan ma trzy półokrągłe wypukłości, jak liść koniczyny
Dekor sztukateryjnyOzdoby z gipsu lub zaprawy, modelowane na ścianie
PrzytułekSchronienie dla starych i niedołężnych
PrzedsionekPrzybudówka przy wejściu do świątyni

Kronologia

Liczby w nawiasach kwadratowych to numery źródeł z listy na dole strony. Zapis „według …” oznacza, że fakt potwierdza tylko jedno źródło. Sekcja „Podania” zawiera podania i legendy: zapisano je w źródłach, ale nie zostały potwierdzone dokumentami.

Początki klasztoru

  1. Koniec XVI – początek XVII w.

    Według podania klasztor założył mnich z Konstantynopola, który wykopał pieczarę na Krasnej (Czerwonej) Górze koło Złotonoszy. ESU datuje początek na „koniec XVI — początek XVII w.”, RISU — na pierwszą ćwierć XVII w., a Travels in UA i Turprawda — na początek XVII w. [1, 3, 6, 8]

    Pieczara mnicha w czerwonym wzgórzu nad rzeką, obok pleciona kaplica
    Koniec XVI — początek XVII w.: pieczara na Krasnej Górze. Ilustracja: IKONASTONE
  2. XVII w.

    Kozak Iwan Szebet-Służka, właściciel tych ziem, pozwolił osiedlić się na górze także innym mnichom i, według Baroku Ukrainy, dał pieniądze na rozbudowę klasztoru. Mnisi z wikliny (według Baroku Ukrainy — z trzciny) zbudowali cerkiew pod wezwaniem św. Jerzego Zwycięzcy (Smokobójcy), z czasem zastąpioną drewnianą świątynią zrębową. [1, 2, 3]

  3. Połowa XVII w.

    Według Baroku Ukrainy Krasna Góra cieszyła się już wielką czcią wśród Zaporożców: Kozacy przyjeżdżali tu leczyć się po ranach albo dożyć swoich dni. [2]

  4. 1637

    Kozacy zaporoscy podarowali cerkwi św. Jerzego Ewangelię lwowskiego wydania. Według RISU. [3]

  5. 1680–1687

    Wzniesiono ciepłą cerkiew drewnianą; Barok Ukrainy datuje na 1687 r. drewnianą cerkiew Opieki Matki Bożej, postawioną obok. [1, 2]

    Niewielki drewniany klasztor na wzgórzu, zrębowa cerkiew z niską kopułą
    Lata 1680.: drewniany klasztor. Ilustracja: IKONASTONE

Sofroniusz i kamienny sobór

  1. 1704

    Urodził się Stefan, przyszły święty biskup Sofroniusz Irkucki. OrthoChristian i OrthodoxWiki podają rok 1704, RISU — 1703. [3, 4, 5]

  2. 23 kwietnia 1730

    W klasztorze Przemienienia Pańskiego w Krasnogorsku (tak nazwał klasztor OrthoChristian; OrthodoxWiki dodaje, że później przemianowano go na klasztor Opieki Matki Bożej) Stefan przyjął postrzyżyny mnisze z imieniem Sofroniusz. Do 1742 r. był przełożonym klasztoru. [1, 4, 5, 15, 16]

  3. 18 kwietnia 1753

    Sofroniusza wyświęcono na biskupa irkuckiego i nerczyńskiego. Według OrthodoxWiki. [5, 15, 16]

  4. 7 czerwca 1767

    Na wzgórzu nad rzeką Złotonoszką, za błogosławieństwem biskupa perejasławskiego Gerwazego (Lincewskiego), położono kamień węgielny pod świątynię Przemienienia Pańskiego. Całą budową (wykonawcy, majstrowie, materiały) zajmował się ihumen Hiob. [2]

    Budowniczowie wznoszą ceglane ściany świątyni o planie koniczyny, ihumen ogląda plan
    Rok 1767: położenie kamienia węgielnego pod murowany sobór. Ilustracja: IKONASTONE
  5. 1767–1771

    Budowa soboru Przemienienia Pańskiego według projektu Iwana Hryhorowycza-Barskiego; prace trwały około czterech lat. [1, 2, 6, 7, 13, 14]

  6. 1771

    Sobór poświęcił biskup perejasławski Jow (Bazylewicz). [2, 3]

    Ukończony barokowy sobór z trzema kopułami w rzędzie, procesja duchowieństwa z krzyżem
    Rok 1771: poświęcenie soboru. Ilustracja: IKONASTONE
  7. 30 marca 1771

    W tym samym roku zmarł Sofroniusz (według OrthodoxWiki — 30 marca; RISU podaje tylko rok). [3, 5, 16]

Rozkwit żeńskiego klasztoru

  1. 1786

    Po serii carskich ukazów o sekularyzacji klasztor wyłączono z etatu. [1]

    Urzędnik odczytuje ukaz ksieni i mniszkom przy bramie klasztoru pod barokowym soborem na wzgórzu
    1786: ukaz o statusie klasztoru (rekonstrukcja umowna). Ilustracja: IKONASTONE
  2. 1789–1795

    Pierwszą przełożoną żeńskiego klasztoru była Mokryna. Według ESU. [1]

  3. 1790

    Do klasztoru Krasnogórskiego przeniesiono z Kijowa żeński klasztor Jana Teologa; od tej pory jest to klasztor żeński. [1, 2, 6, 7]

  4. 1859

    Zbudowano murowaną cerkiew Opieki Przenajświętszej Bogurodzicy. [1]

  5. 1900–1917

    Za ihumeni (namiestniczki) Nonny klasztor przeżywał największy rozkwit, liczba posłusznic wzrosła do 750. [1, 3]

    Duży dziedziniec klasztorny, mniszki idą między soborem a niewielką ceglaną cerkwią
    Lata 1900.: rozkwit żeńskiego klasztoru. Ilustracja: IKONASTONE
  6. 1918

    Sofroniusza Irkuckiego kanonizowano (według OrthodoxWiki — 23 kwietnia 1918 r.). [1, 5, 16]

Zamknięcie, zniszczenie i odbudowa

  1. 25 marca 1922

    Władza radziecka zamknęła klasztor; część sprzętów i starodruków przekazano muzeom (wśród nich wymienia się Połtawskie Muzeum Obwodowe i Złotonoskie Muzeum Krajoznawcze; ESU — Czerkaskie Muzeum Miejskie), resztę rozkradziono. [1, 2]

  2. 1925

    Według RISU sobór wzięła na ewidencję Komisja Archeologiczna przy Akademii Nauk ZSRR. [3]

  3. Początek lat 30.

    W budynkach klasztornych umieszczono najpierw dom inwalidów, potem dom starców. [1, 2]

  4. Kwiecień 1941

    W Wielkanoc zdjęto z soboru kopuły, rozebrano boczne kruchty i niemal całkowicie skuto sztukaterie fasad. [2]

    Sobór bez kopuł, gołe bębny, odpadłe sztukaterie na dziedzińcu
    Rok 1941: sobór bez kopuł. Ilustracja: IKONASTONE
  5. 1941

    Według ESU klasztor reaktywowano, mieszkało w nim około 15 mniszek. Według Baroku Ukrainy po przyjściu Niemców mniszkom pozwolono wrócić do cel i uporządkować cerkiew Opieki Matki Bożej. [1, 2, 6]

  6. 1957

    Na terenie klasztoru zbudowano budynek chóralny na 10 cel, pomieszczenie gospodarcze, przytułek i łaźnię. [1]

  7. 1961

    Do klasztoru Krasnogórskiego przeniesiono część mieszkanek Łebedyńskiego żeńskiego klasztoru św. Mikołaja. [1]

  8. Sierpień 1963

    Sobór uznano za zabytek architektury i wzięto pod ochronę państwa. Architekt Dmytro Kryworuczko przez trzynaście lat opracowywał projekt restauracji; środki i materiały przyznano, ale pełnowartościowe prace nie ruszyły, a cegłę i deski rozkradziono. Według Baroku Ukrainy. [2]

  9. 1988

    Za błogosławieństwem ihumeni Ilarii rozpoczęto odbudowę soboru, który ucierpiał w czasie II wojny światowej. [1]

    Mniszki i robotnicy rozpoczynają odbudowę uszkodzonego soboru, stawiają rusztowania i wynoszą gruz
    1988: początek odbudowy soboru (rekonstrukcja umowna). Ilustracja: IKONASTONE
  10. 1991

    Odbudowany sobór poświęcono. Barok Ukrainy datuje odbudowę na początek lat 90., po przekazaniu klasztoru eparchii czerkaskiej: ściany otynkowano i pomalowano na turkusowo, zamontowano nowe kopuły. [1, 2]

    Sobór z nowymi kopułami i świeżym tynkiem, mniszki zapalają świece przy drzwiach
    Rok 1991: poświęcenie odbudowanego soboru. Ilustracja: IKONASTONE

Czasy najnowsze

  1. 15 kwietnia 1997

    Ihumenią mianowano Agnię (Minjajło, 1930–2019). Za jej kierownictwa w klasztorze odnowiono wnętrza, zamontowano nowe kopuły i dzwonnicę, wzniesiono budynki gospodarcze i mieszkalne. Według OrthoChristian. [9]

  2. 2013

    RISU opisuje klasztor jako jeden z najstarszych na Ukrainie: siostry piekły chleb, szyły szaty liturgiczne, prowadziły pasiekę, a w świątyni, zgodnie z ich dawną tradycją, nie było elektryczności. Nabożeństwa: jutrznia o 5:00, liturgia o 7:30, nieszpory o 16:00. [3]

  3. 2015

    W klasztorze mieszkały 99 mniszek i posłusznic; działały cerkiew Opieki Matki Bożej i sobór Przemienienia Pańskiego. [1]

    Mniszki idą ścieżką klasztornego ogrodu ku odnowionemu barokowemu soborowi na wzgórzu
    2015: klasztor dzisiaj (rekonstrukcja umowna). Ilustracja: IKONASTONE
  4. 1 października 2019

    Ihumenia Agnia zmarła w wieku 90 lat. Według OrthoChristian. [9]

  5. Marzec 2022

    W klasztorze Opieki Matki Bożej we wsi Bakajiwka odbył się postrzyg 21 posłusznic; obrzędowi przewodniczył metropolita czerkaski i kaniowski Teodozjusz (doniesienie z 23 marca 2022 r.). Według OrthoChristian. [10]

  6. 2024–2025 (rok nieustalony)

    Według doniesienia SPŻ (portalu zbliżonego do UKP) Złotonoska prokuratura rejonowa wniosła do sądu sprawę dotyczącą mienia cerkwi Przemienienia Pańskiego w klasztorze Krasnogórskim, uznając, że wyszło ono z własności państwowej bez należnych podstaw; zabytek wpisano do państwowego rejestru w 2024 r.; postępowanie trwa. Stanowiska prokuratury w pierwotnym źródle nie ma. [11]

Utracone i odtworzone

CoJak byłoCo się stałoGdzie jest teraz
Kopuły soboruTrzy dwuprzełamowe, pokryte blachą, pomalowane na zielono i usiane gwiazdkamiZdjęte w kwietniu 1941 r.Nowe złocone kopuły (początek lat 90.) [2]
Wystrój sztukatorski fasadRokokowe wijące się ornamenty, motywy roślinne, putta nad okrągłymi oknamiNiemal całkowicie skuty w 1941 r.Nie odtworzony; część sztukaterii zachowała się wewnątrz, w tym na kapitelach pilastrów [2]
Boczne kruchtyPrzybudówki soboruRozebrane w 1941 r.W źródłach o odbudowie nie wspomniane [2]
Ikona Dubieńska Matki BożejGłówna świętość klasztoruWedług Baroku Ukrainy — zniknęła po zamknięciu w 1922 r.; według RISU — utracona w czasie wojny, później odnaleziona w innej wsiDubieńska ikona „Utul mój smutek” wymieniona wśród świętości klasztoru [1, 2, 3]
Sprzęty cerkiewne i starodrukiMienie klasztorne do 1922 r.Część przekazano muzeom (Połtawa, Złotonosza, Czerkasy), część rozkradzionoLos poszczególnych przedmiotów nieustalony [1, 2]
Cerkiew św. JerzegoNajstarsza świątynia, najpierw z wikliny lub trzciny, potem zrębowaPrawdopodobnie zastąpiona soborem; jeden z ołtarzy na chórze poświęcono św. JerzemuBarok Ukrainy uważa, że „najwyraźniej” zastąpił ją sobór [2]
Ciepła cerkiew drewnianaDrewniana, 1680–1687Murowaną cerkiew Opieki Matki Bożej zbudowano w 1859 r.Działa murowana cerkiew Opieki Matki Bożej [1, 2]
Wygląd zewnętrzny soboruTynkowane ściany, detale barokowe i rokokoweOdbudowa z początku lat 90.: ściany otynkowano i pomalowano na turkusowoTurkusowe ściany; Barok Ukrainy uważa, że potrzebne jest staranniejsze opracowanie zgodnie z zamysłem autora [2]
Relikwie św. SofroniuszaŚwięty zmarł w 1771 r.Cząstki relikwii znajdują się w klasztorzeCząstka relikwii i źródło św. Sofroniusza [1, 3, 5]
Skład wspólnoty750 posłusznic za Nonny (1900–1917)Po zamknięciu w 1922 r. klasztor reaktywowano w 1941 r. z około 15 mniszkami99 mniszek i posłusznic w 2015 r. [1]

Architektura

Barok Ukrainy nazywa tę świątynię jednym z pierwszych na Ukrainie barokowych trikonchosów: trzy jej boki, z wyjątkiem zachodniego, kończą się ćwierćsferycznymi eksedrami, a w planie powstaje krzyż łaciński. Fasady są równorzędne, każda ma własne opracowanie. Okna rozmieszczono w dwóch kondygnacjach: dolne — z nadprożami trójśrodkowymi, górne — okrągłe. Ściany dzielą pilastry z kapitelami, dawniej kompozytowymi, nad nimi biegnie belkowanie; boczne konchy wieńczą półkoliste frontony.

Nad świątynią wznoszą się trzy dwuprzełamowe kopuły na wysokich bębnach z oknami, ustawione w rzędzie wzdłuż osi wschód–zachód. Oryginalne kopuły pokrywała blacha, były pomalowane na zielono i usiane gwiazdkami; obecne są złocone. Wystrój wykonano w duchu baroku elżbietańskiego i rokoka: fasady zdobiły rokokowe ornamenty, motywy roślinne, putta nad okrągłymi oknami. Tych detali po 1941 roku nie odtworzono.

Wewnątrz zachowała się część sztukaterii, w tym na kapitelach pilastrów. Chór urządzono na drugiej kondygnacji w części zachodniej. Rzeźbiony złocony ikonostas ustawiono w ostatnich dziesięcioleciach. RISU w 2013 roku pisało, że w świątyni nie ma elektryczności, a nabożeństwa odprawia się przy świecach — światło dają więc tylko okna dwóch kondygnacji i płomień. Dla barokowego wnętrza to być może najbliższe oświetleniu, na które liczono w XVIII wieku.

Poniżej — dwa elementy świątyni: na zdjęciu i na rysunku. Rysunki pokazują formę, a nie dokładne wymiary.

Trzy kopuły w rzędzie

Trzy kopuły soboru Przemienienia Pańskiego monasteru Krasnogórskiego
Trzy kopuły na bębnach z oknami. Zdjęcie: RAndrii, Wikimedia Commons, domena publiczna
Rysunek trzech dwuprzełamowych kopuł na bębnach
Rysunek: IKONASTONE

Dwuprzełamowe kopuły na wysokich bębnach ustawiono w rzędzie wzdłuż osi wschód–zachód. To właśnie ten szereg nadaje soborowi sylwetkę okrętu, o której piszą RISU i inne źródła.

Konka z półkolistym frontonem

Boczna konka soboru z półkolistym frontonem i pilastrami
Boczna konka z frontonem. Zdjęcie: Sergey Polovko, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
Rysunek konki z półkolistym frontonem
Rysunek: IKONASTONE

Boczne konchy wieńczą ćwierćsfery i półkoliste frontony. Pilastry i dwie kondygnacje okien — prostokątne na dole, okrągłe na górze — nadają fasadom rytm.

Niuanse, które łatwo przeoczyć

Brzoskwinie, pieczara i wyspa — podanie. Według podania Bogurodzica trzykrotnie ukazała się we śnie mnichowi z Konstantynopola i prowadziła go na Ruś, do miejsca z dzikimi brzoskwiniami. Wzgórze, na którym zamieszkał w pieczarze, wiosną stawało się wyspą. RISU wiąże nazwę Krasnej Góry z jaskraworóżowym kwiatem dzikiej brzoskwini, Barok Ukrainy — z czerwonym kwiatem dzikich brzoskwiń.

Kopuły zdjęte w Wielkanoc. Najcięższy cios sobór otrzymał nie od wojny, lecz tuż przed nią: w kwietniu 1941 roku, w Wielkanoc, zdjęto z niego kopuły, rozebrano boczne kruchty i skuto niemal cały wystrój sztukatorski. Dokładnej daty źródła nie podają: Barok Ukrainy pisze tylko o Wielkanocy w kwietniu 1941 roku.

Projekt, który czekał trzynaście lat. Po wzięciu soboru pod ochronę w 1963 roku architekt Dmytro Kryworuczko przez trzynaście lat opracowywał projekt restauracji. Środki i materiały przyznano, ale prace nigdy się nie zaczęły, a cegłę i deski rozkradziono. Rzemiosło zna tę sytuację: rysunki są, a na budowie pusto.

Turkus zamiast zamysłu. Na początku lat 90. ściany otynkowano na nowo i pomalowano na turkusowo, postawiono nowe kopuły. Barok Ukrainy zauważa, że sobór wciąż wymaga staranniejszej restauracji zgodnej z zamysłem autora: rokokowych ornamentów i putt nad oknami nadal nie ma.

Ikona, która zaginęła i się odnalazła. Główną świętością klasztoru jest, według RISU, Dubieńska ikona Matki Bożej. W czasie wojny ją utracono, a później po długich poszukiwaniach odnaleziono w innej wsi. Barok Ukrainy pisze natomiast, że ikona zniknęła po zamknięciu klasztoru w 1922 roku, a ESU wymienia Dubieńską ikonę „Utul mój smutek” wśród świętości klasztoru w 2015 roku.

Geolog przy murach soboru. Według ESU przy soborze pochowany jest profesor Uniwersytetu Charkowskiego, geolog Mykoła Borysiak (1817–1882), który ostatnie lata życia spędził w klasztorze. Dla świątyni stojącej na Czerwonej Górze sąsiedztwo geologa wygląda niemal symbolicznie.

Galeria zdjęć

Sobór w odbiciu
Sobór w odbiciu. Zdjęcie: Dniprovych, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
Sobór z innej strony
Sobór z innej strony. Zdjęcie: Denis Vitchenko, Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0
Klasztor na wzgórzu
Klasztor na wzgórzu. Zdjęcie: Haidamac, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

Kamień i materiał

Sobór jest murowany i tynkowany, a jego obraz kiedyś tworzyła sztukateria: rokokowe ornamenty, motywy roślinne, putta, kapitele kompozytowe. To właśnie tę warstwę w 1941 roku skuto niemal całkowicie i właśnie ją najtrudniej przywrócić. Ścianę można otynkować w jeden sezon, a plastyczny wystrój wymaga rysunków, wzorców i mistrza, który rozumie logikę rokoka. Część sztukaterii na kapitelach pilastrów wewnątrz udało się zachować, więc autentyczny wzorzec w świątyni jeszcze jest.

Kapitel to najmniejszy szczegół kolumny i najbardziej wymagający. Od razu widać na nim, czy mistrz rozumie porządek architektoniczny, czy tylko kopiuje obrazek. Dlatego gdy chodzi o odtworzenie lub nowe wykonanie kolumn i kapiteli, najcenniejszym dokumentem jest ocalały oryginał, nawet uszkodzony.

Inne świątynie związane z imieniem Iwana Hryhorowycza-Barskiego to cerkiew św. Cyryla w Kijowie, której barokową odbudowę poprowadził po pożarze w 1734 roku, oraz sobór Narodzenia Bogurodzicy w Kozielcu. O tym, czym ikonostas ukraińskich świątyń różni się od innych, mowa w artykule „Ukraiński ikonostas”.

Czy wiesz, że

Eksedry zamiast absydy

Sobór jest trikonchosem: wszystkie boki, z wyjątkiem zachodniego, kończą się ćwierćsferycznymi eksedrami, w planie powstaje krzyż łaciński. Dlatego każda fasada jest równorzędna. [2]

Trzynaście lat projektu

Po 1963 r. architekt Dmytro Kryworuczko opracowywał projekt restauracji przez trzynaście lat, ale pełnowartościowe prace się nie zaczęły. [2]

Wielkanocny cios

Kopuły z soboru zdjęto i skuto sztukaterie w Wielkanoc, w kwietniu 1941 r., jeszcze przed początkiem wojny niemiecko-radzieckiej. [2]

Turkus

Na początku lat 90. ściany soboru otynkowano i pomalowano na turkusowo. [2]

Okręt zbawienia

RISU porównuje sobór do wielkiego okrętu i wiąże to z prawosławnym wyobrażeniem świątyni jako okrętu zbawienia. [3]

Siedem cudów Czerkaszczyzny

Zespół architektoniczny klasztoru wchodzi na listę „Siedmiu cudów Czerkaszczyzny”. [2]

Jeden rok

Sobór poświęcono w 1771 r. i w tym samym roku zmarł Sofroniusz, który, według RISU, pomagał pieniędzmi w rozbudowie klasztoru. [3, 5]

Geolog przy murach

Przy soborze pochowany jest geolog, profesor Uniwersytetu Charkowskiego Mykoła Borysiak (1817–1882), który ostatnie lata życia spędził w klasztorze. [1]

Światło świec

Według RISU (2013) w świątyni nie było elektryczności: siostry modliły się przy świecach. [3]

Nazwa góry

RISU wiąże nazwę z jaskraworóżowym kwiatem dzikiej brzoskwini, Barok Ukrainy — z czerwonym kwiatem dzikich brzoskwiń. [2, 3]

Ołtarz św. Jerzego

Jeden z ołtarzy na chórze soboru poświęcono św. Jerzemu, co Barok Ukrainy uważa za ślad zastąpienia najstarszej cerkwi św. Jerzego. [2]

Nie Zaśnięcia

Sobór Zaśnięcia w Złotonoszy, zbudowany w latach 1900., to osobna świątynia miejska, a nie klasztorna. [12]

Pionier wśród trikonchosów

Barok Ukrainy nazywa sobór jednym z pierwszych na Ukrainie barokowych trikonchosów. [2]

Podania

Podanie

Sen o brzoskwiniach

Według podania mnichowi z Konstantynopola we śnie ukazała się Bogurodzica (według RISU — trzykrotnie) i wskazała miejsce, gdzie wiosną kwitną dzikie brzoskwinie. Zapisano w Baroku Ukrainy i RISU. [2, 3]

Podanie

Pieczara i wyspa

Według podania mnich wykopał pieczarę na wzgórzu, które podczas wiosennego wylewu rzeki stawało się wyspą. Zapisano w Baroku Ukrainy; RISU umieszcza pieczarę u stóp góry. [2, 3]

Podanie

Ikona na korze

Według podania pierwszy mieszkaniec modlił się przed ikoną Bogurodzicy „Korecką”, wyrzeźbioną na korze. Zapisano w RISU. [3]

Podanie

Ikona Dubieńska

Według podania na dębowej desce nieopodal ukazała się jeszcze jedna ikona ze znakiem-wieńcem, nazwana Dubieńską; wieniec wykonany na wzór pierwszego do dziś kładzie się na głowę chętnym po liturgii. Zapisano w RISU; według Travels in UA ikona ukazała się na dębie. [3, 6]

Podanie

Kto zamówił sobór

Według jednej wersji inicjatorem był bogaty Zaporożec Jakiw Szczerbyna (nic więcej o nim nie wiadomo), według innej — były ihumen, a wówczas biskup irkucki Sofroniusz, który z Syberii pragnął ozdobić rodzinne miejsce. Zapisano w Baroku Ukrainy. [2]

Podanie

Rycerze Krasnej Góry

Według Baroku Ukrainy już w połowie XVII w. przyjeżdżali tu Kozacy, by leczyć się po ranach i dożyć swoich dni. [2]

Postacie

  • Iwan Szebet-Służka — Kozak, właściciel ziemi, pozwolił mnichom osiedlić się na górze.
  • Jakiw Szczerbyna — Zaporożec, według jednej z wersji inicjator budowy soboru.
  • Sofroniusz (Krystalewski) — przełożony w latach 1730–1742, biskup irkucki i nerczyński (1753), kanonizowany w 1918 r.
  • Gerwazy (Lincewski) — biskup perejasławski, pobłogosławił położenie kamienia węgielnego w 1767 r., później przełożony Pekińskiej Misji Prawosławnej.
  • Hiob — ihumen, kierował budową soboru.
  • Jow (Bazylewicz) — biskup perejasławski, poświęcił sobór w 1771 r.
  • Iwan Hryhorowycz-Barski — kijowski architekt, autor projektu soboru.
  • Mokryna — pierwsza przełożona żeńskiego klasztoru (1789–1795).
  • Nonna — ihumenia (namiestniczka) w latach 1900–1917, w czasie największego rozkwitu.
  • Mykoła Borysiak — geolog, profesor Uniwersytetu Charkowskiego, pochowany przy soborze.
  • Dmytro Kryworuczko — architekt, autor projektu restauracji soboru po 1963 r.
  • Ilaria — ihumenia, za której błogosławieństwem w 1988 r. rozpoczęto odbudowę soboru.
  • Agnia (Minjajło) — ihumenia od 1997 r., zmarła w 2019 r.
  • Teodozjusz — metropolita czerkaski i kaniowski, przewodniczył postrzygom w 2022 r.

Jak cytować

IKONASTONE. Sobór Przemienienia Pańskiego monasteru Krasnogórskiego // Przewodnik po świątyniach Ukrainy. URL: https://ikonastone.com/pl/przewodnik/sobor-przemienienia-monaster-krasnogorski/ (dostęp: DD.MM.RRRR).

Często zadawane pytania

Czy w monasterze Krasnogórskim jest sobór Zaśnięcia?

Źródła wskazują jako główną świątynię monasteru Krasnogórskiego sobór Przemienienia Pańskiego z lat 1767–1771; druga czynna świątynia klasztoru to cerkiew Opieki Matki Bożej z 1859 roku. Sobór Zaśnięcia w Złotonoszy to osobna świątynia miejska, a nie klasztorna. Zarazem Encyklopedia Ukrainy w haśle o Złotonoszy wspomina „cerkiew Zaśnięcia” Hryhorowycza-Barskiego z lat 60. XVIII wieku, więc nazwy w źródłach mogą się mylić.

Kto zbudował sobór?

Źródła (Encyklopedia Współczesnej Ukrainy, Barok Ukrainy, RISU) wskazują jako autora kijowskiego architekta Iwana Hryhorowycza-Barskiego. Budową kierował ihumen Hiob, a pieniądze, według RISU, przysyłał z Syberii były posłusznik klasztoru, biskup irkucki Sofroniusz (Krystalewski).

Dlaczego sobór porównuje się do okrętu?

Trzy kopuły stoją w jednym rzędzie wzdłuż osi wschód–zachód, a sama świątynia jest wydłużona i trójdzielna. RISU pisze, że budowla przypomina okręt — obraz świątyni jako okrętu zbawienia.

Co stało się z soborem w XX wieku?

W 1922 roku monaster zamknięto. W kwietniu 1941 roku zdjęto z soboru kopuły, rozebrano boczne kruchty i niemal całkowicie skuto sztukaterie. Według Encyklopedii Współczesnej Ukrainy odbudowa rozpoczęła się w 1988 roku, a w 1991 roku sobór poświęcono; angielska Wikipedia (lista świątyń barokowych) pisze o odbudowie w latach 60., ale inne źródła tego nie potwierdzają.

Gdzie znajduje się monaster?

Na Czerwonej (Krasnej) Górze nad rzeką Złotonoszką, na północnym skraju Złotonoszy (wieś Bakajiwka). Nazwę wiąże się z czerwonym kwiatem dzikich brzoskwiń, które według podania tu rosły, albo z kolorem gleby wzgórza.

Źródła 16

  1. Енциклопедія сучасної України. Красногірський Свято-Покровський жіночий монастир
  2. Бароко України (Україна Інкогніта). Спасо-Преображенський собор Красногірського монастиря під Золотоношею
  3. РІСУ. К. Галушко. Світло Красногірського монастиря на Черкащині (27.09.2013)
  4. OrthoChristian. St. Sophronius the Wonderworker, Bishop of Irkutsk and All Siberia
  5. OrthodoxWiki. Sophronius of Irkutsk
  6. Travels in UA. Holy Intercession Krasnohirsky Monastery, Bakaivka
  7. Travels in UA. Attractions of Bakaivka
  8. Турправда. Krasnogorsk Intercession Monastery
  9. OrthoChristian. 90-year-old Ukrainian abbess reposes in the Lord
  10. OrthoChristian. Nearly 2 dozen women dedicate themselves to Christ as nuns at Ukrainian monastery (23.03.2022)
  11. СПЖ. Cherkasy region prosecutors seek to strip UOC of churches through courts
  12. О. Ященко. Храм при дорозі (Успенський собор у Золотоноші). «Сучасні проблеми архітектури та містобудування», 2019, № 55
  13. Wikipedia. List of Ukrainian Baroque stone churches
  14. Wikipedia. Ivan Grigorovich-Barsky
  15. Pravoslavie.ru. St. Sophronius the Bishop of Irkutsk
  16. Sanidopoulos J. Saint Sophronius, Bishop of Irkutsk and Wonderworker of All Siberia (30.03.2019)
Sobór Przemienienia Pańskiego monasteru Krasnogórskiego: po lewej zdjęcie świątyni, po prawej rysunek IKONASTONE
Miasto
monaster Krasnogórski, Złotonosza, obwód czerkaski
Zbudowano
1767–1771
Typ
trójdzielna trzykopułowa świątynia-trikonchos w stylu późnego baroku
Materiał
murowana, tynkowana; wystrój sztukatorski
Stopień zbadania
27%
Zdjęcie: Mirilenkos, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0 · rysunek: IKONASTONE
Przewodnik po cerkwiach

Wiesz więcej o tej świątyni?

Stare zdjęcie, przekaz, brakująca data lub błąd — prześlij nam. Sprawdzimy w źródłach i dodamy z podziękowaniem.

Pierwszy krok

Planują Państwo realizację dla swojej świątyni?

Prosimy przesłać zdjęcia, rysunki lub krótki opis. Omówimy miejsce, materiał i kolejny krok.

Porozmawiajmy o projekcie