Sobór Narodzenia Bogurodzicy w Kozielcu: matczyna świątynia Razumowskich

Ten sobór budowała matka dla swoich synów, a synowie — dla matki. Natalia Razumowska dała pieniądze i pomysł, hetman Cyryl nadzorował prace, a ona sama spoczywa w dolnej cerkwi świątyni, której nie zdążyła zobaczyć ukończonej.

W skrócie

Adres	centrum Kozielca, obwód czernihowski
Zbudowano	1752–1763; dzwonnica — 1766–1770
Typ	dwukondygnacyjny, krzyżowy w rzucie, pięciokopułowy sobór, barok
Architekci	Andriej Kwasow, Iwan Hryhorowycz-Barski; część źródeł wiąże projekt z Rastrellim
Materiał	mur, dekoracja sztukatorska; ikonostas — rzeźbiona lipa
Status	zabytek architektury o znaczeniu narodowym (numer ochronny 843)

Historia

Aleksy Razumowski zrobił karierę na dworze petersburskim, jego brat Cyryl w 1750 roku został hetmanem. Sobór Narodzenia Bogurodzicy ufundowała ich matka, hrabina Natalia Razumowska. Budowano go w latach 1752–1763; według Ukrainy Incognita prace kontrolował hetman, a uniwersał z 1752 roku powierzył nadzór nad budową Parfenowi Nabokowi.

Autorstwo wymaga ostrożnych sformułowań. Andriej Kwasow przybył na dwór Cyryla Razumowskiego w 1748 roku, by projektować rezydencje i świątynie w Kozielcu, Baturynie i Głuchowie, a sobór w Kozielcu uważa się za jego najważniejsze zachowane dzieło. Razem z nim wymienia się Iwana Hryhorowycza-Barskiego. Encyklopedia Ukrainy podaje, że sobór wzniesiono według projektu Rastrellego, a budowali go Kwasow i Hryhorowycz-Barski.

Natalia Razumowska zmarła w 1762 roku, jeszcze przed ukończeniem budowy. W latach 1766–1770 obok stanęła dzwonnica według projektu Kwasowa. Po pożarze w 1848 roku jej zwieńczenie zastąpiono kulistą kopułą z iglicą.

Sobór działał do 1934 roku. W czasie II wojny światowej trzymano w nim konie, potem jeńców wojennych; podczas bombardowania uszkodzone zostały kopuły i dzwonnica. Po wojnie mieścił się tu magazyn. Pierwsze prace restauracyjne rozpoczęły się w 1946 roku, a główna restauracja trwała w latach 1961–1982; 14 sierpnia 1993 roku sobór po restauracji uroczyście otwarto i przekazano Cerkwi; część ikon ikonostasu zastąpiono współczesnymi. Narodowy Bank Ukrainy poświęcił soborowi monetę okolicznościową w serii „Zabytki architektury Ukrainy”.

Kronika

Cyfry w nawiasach kwadratowych to numery źródeł na liście na końcu strony. Adnotacja „według …” oznacza, że fakt potwierdza tylko jedno źródło. Sekcja „Podania” zawiera podania i legendy: zapisano je w źródłach, lecz nie potwierdzono dokumentami.

I. Kozielec Razumowskich i budowa soboru

1. 1098

   Kozielec po raz pierwszy wspomniano jako gród warowny Rusi Kijowskiej. ^[1]

2. 1656

   Kozielec otrzymał prawo magdeburskie. Według Encyklopedii Ukrainy. ^[1]

3. 1708

   Kozielec został ośrodkiem administracyjnym pułku kijowskiego. Według Encyklopedii Ukrainy. ^[1]

4. 1748

   Architekt Andriej Kwasow przybył na dwór hetmana Cyryla Razumowskiego, by projektować rezydencje i świątynie w Baturynie, Głuchowie i Kozielcu. Według anglojęzycznej Wikipedii. ^[3]

5. 1750

   Cyryl Razumowski został hetmanem Ukrainy. ^{[2, 18, 19]}

6. 1752

   Rozpoczęto budowę soboru na koszt matki braci Razumowskich, Natalii Razumowskiej (Razumychy). Uniwersał hetmański powierzył nadzór nad budową towarzyszowi znaczkowemu Parfenowi Nabokowi. ^{[4, 8, 10, 11, 14, 16]}

7. 28 stycznia 1753

   Matka hetmana zaleciła wydać Nabokowi przepustkę podróżną do Tuły „po żelazo”. Według artykułu R. Lakiny. ^[11]

8. 1756–1760

   Kwasow i Hryhorowycz-Barski wznieśli w Kozielcu budynek kancelarii pułkowej (obecnie ratusz). Daty się rozchodzą: 1753–1758 według ukraińskiej Wikipedii, 1740–1760 według przewodnika Travels in UA. ^{[1, 4, 15]}

9. 13 stycznia 1757

   Wydano polecenie przygotowania tysiąca sosnowych desek na ikonostas; do ich przewiezienia potrzeba było 257 furmanek. Deski wykonywał w maszynowym młynie w Baturynie mistrz Hirsz Berger. Według artykułu R. Lakiny. ^[11]

10. 1762

    Zmarła Natalia Razumowska; pochowano ją w dolnej kondygnacji soboru, gdzie później urządzono ogrzewaną cerkiew śś. Adriana i Natalii. Według Ukrainy Incognita pogrzeb odbył się 12 września 1762 r. ^{[8, 10, 14, 19]}

11. 1763

    Budowę soboru ukończono. Rozpiętość dat w literaturze: 1752–1763 (większość), 1753–1762 (LB.ua), 1752–1764 (ZN.UA). ^{[4, 5, 10, 13, 14, 16]}

12. 1766–1770

    Obok soboru wzniesiono czterokondygnacyjną dzwonnicę według projektu Andrieja Kwasowa; jej wysokość razem z krzyżem wynosi 50 m. ^{[4, 6, 8, 16]}

II. Epoka imperialna

1. 1782

   Kozielec stał się miastem powiatowym namiestnictwa kijowskiego, a w latach 1802–1917 guberni czernihowskiej. Według Encyklopedii Ukrainy. ^[1]

2. 1848

   Dzwonnica ucierpiała w pożarze (według sobory.ru — od uderzenia pioruna); jej zwieńczenie zastąpiono kulistą kopułą z iglicą. ^{[6, 8, 12, 16]}

3. 1898

   Czasopismo „Kijewskaja Starina” opisało sobór w złym stanie: farba i sztukateria pękały, złocenie osypywało się. Przekazano za autorem castles.com.ua. ^[12]

III. Lata radzieckie i wojna

1. 1934

   Władze radzieckie zakazały nabożeństw w soborze i skonfiskowały kosztowności. ^{[8, 9]}

2. 1941

   Kozielec został zajęty. Niemcy urządzili w soborze stajnię, później obóz jeniecki; bombardowanie uszkodziło kopuły i dzwonnicę. ^{[4, 6, 8, 9, 13]}

3. Po wojnie

   W soborze mieściły się biuro skupu, magazyn warzyw i artykułów spożywczych. ^{[4, 8, 13]}

4. 1946

   Rozpoczęły się pierwsze prace restauracyjne; postępowały wolno, brakowało środków. ^{[8, 9, 12]}

5. 1961–1982

   Restauracja soboru. ^{[4, 6, 8, 10]}

6. 14 sierpnia 1993

   Uroczyste otwarcie soboru po restauracji z udziałem metropolity czernihowskiego; świątynię przekazano Cerkwi. ^{[4, 8, 9]}

7. 12 września 2002

   Do soboru przekazano ikonę archanioła Michała, namalowaną przez Iwana Hubrija, z inicjatywy regionalisty Petra Kysila. Według strony soboru. ^[9]

8. 16 grudnia 2002

   Narodowy Bank Ukrainy wprowadził do obiegu srebrną monetę o nominale 10 hrywien „Sobór Narodzenia Bogurodzicy w Kozielcu” (seria „Zabytki architektury Ukrainy”, nakład 3000, artysta Wołodymyr Demianenko). ^{[5, 9, 17]}

IV. Odrodzenie

1. 2003

   20 kwietnia (Niedziela Palmowa) poświęcono ikonę apostoła Andrzeja Pierwszego Powołanego (autor Iwan Hubrij). W tym samym roku proboszcz przywiózł z Athosu poświęconą kopię Ikony Matki Bożej Iwerskiej. Według strony soboru. ^[9]

2. 2025

   Według portalu turystycznego Travels in UA (aktualizacja 3.03.2025) wejście na dzwonnicę jest niedozwolone: schody są w stanie awaryjnym. ^[14]

Utracone i odtworzone

Architektura

Sobór jest dwukondygnacyjny. Dolna kondygnacja to ogrzewana cerkiew śś. Adriana i Natalii, pierwotnie rodowa krypta grobowa. Górna — właściwy sobór, do którego z trzech stron prowadzą wygięte schody z kolumnadami. Plan jest krzyżowy, a w dekoracji ścian barok spotyka się z rokokiem i pierwszymi nutami klasycyzmu.

Poniżej — dwa elementy świątyni: na zdjęciu i na rysunku. Rysunki pokazują formę, a nie dokładne wymiary.

Pięć kopuł

Kopuła centralna dominuje i z zewnątrz, i wewnątrz, towarzyszą jej cztery mniejsze. Styl soboru opisuje się jako połączenie baroku ukraińskiego i elżbietańskiego — i właśnie w sylwetce kopuł to połączenie widać najlepiej.

Dzwonnica

Dzwonnica jest kwadratowa w rzucie, czterokondygnacyjna, ma około 50 metrów wysokości z krzyżem. Każda kondygnacja jest opracowana inaczej: boniowanie, porządek toskański, joński i koryncki — podręcznik architektury klasycznej postawiony pionowo. Według miejscowego przekazu z jej szczytu widać Kijów i Czernihów.

Ikonostas

Wielorzędowy rzeźbiony ikonostas z lipy, według „Etnosvit”, osiąga około 27 m wysokości. Według jednej z wersji snycerkę wykonał Sysoj Szałmatow, a ikony przypisuje się Hryhorijowi Stecence; z dawnych 72–80 ikon autentycznych zostało około 50. Udział Rastrellego w projekcie to jedynie przypuszczenie. Według przekazu ikonostas pierwotnie przeznaczono dla petersburskiego monasteru Smolnego, a do Kozielca trafił dzięki Razumowskim. Ikonostas stał się wzorem dla współczesnego ikonostasu cerkwi św. Katarzyny w Czernihowie. Jak czytać rzędy takiej ściany ikon, wyjaśniamy w artykule „Rzędy ikonostasu”.

Kamień i materiał

Sobór jest murowany, a wyrazistość nadaje mu dekoracja sztukatorska fasad. Ikonostas jest z lipy, miękkiego drewna, które snycerze cenią za to, że słucha dłuta. Barok używał obu materiałów jak rzeźby: ściana i ikona miały się poruszać, a nie tylko stać.

Najbardziej praktyczne w Kozielcu są schody. Wygięte biegi, które z trzech stron prowadzą na górną kondygnację, codziennie dźwigają ludzi, wodę i mróz. Takie węzły warto przemyśleć na etapie projektu, a nie po pierwszej zimie: o tym nasz dział schody i posadzki. Jeszcze jedna karta Rastrellego na Ukrainie to cerkiew św. Andrzeja w Kijowie.

Czy wiesz, że

Podania

Postaci

• Natalia Razumowska (Razumycha) — fundatorka soboru, pochowana w dolnej świątyni.
• Aleksy Razumowski — hrabia, faworyt cesarzowej Elżbiety; według podania jej tajny mąż.
• Cyryl Razumowski — hetman Ukrainy od 1750 r.; według Ukrainy Incognita osobiście kontrolował budowę.
• Elżbieta Piotrowna — cesarzowa; w podaniach wiązana z pomysłem soboru i ikonostasu.
• Andriej Kwasow — architekt (ok. 1720 – ok. 1770), autor dzwonnicy; od 1748 r. pracował u Cyryla Razumowskiego.
• Iwan Hryhorowycz-Barski — architekt, współautor soboru, autor dekoracji (według ukraińskiej Wikipedii).
• Bartolomeo Francesco Rastrelli — według Encyklopedii Ukrainy autor projektu; inne źródła mówią tylko o możliwym udziale.
• Parfen Nabok — nadzorca budowy, towarzysz znaczkowy.
• Hirsz Berger — mistrz maszynowego młyna w Baturynie, który wykonywał deski na ikonostas.
• Sysoj Szałmatow — według jednej z wersji snycerz ikonostasu.
• Hryhorij Stecenko — nadworny malarz Razumowskich, któremu przypisuje się ikony ikonostasu.
• Iwan Hubrij — autor ikon archanioła Michała (2002) i apostoła Andrzeja Pierwszego Powołanego (2003).
• Petro Kysil — regionalista, inicjator przekazania ikony archanioła Michała.
• Taras Szewczenko — opisał świątynię w powieści „Księżna”.
• Cyryl Tarłowski — ksiądz, w podaniu wiązany z tajnym ślubem Aleksego i Elżbiety.

Jak cytować