Cerkiew Świętej Trójcy w monasterze motronyńskim: świątynia, którą trzeba było wznieść dwa razy

Prawie ukończoną cerkiew jesienią 1802 roku obaliła jej własna waga i kamieniarze musieli rozebrać ruinę i zacząć od początku. Świątynia, która stoi dziś w Chołodnym Jarze, to druga próba i to właśnie ona przetrwała wszystko, co przyszło potem.

W skrócie

Adres	Monaster motronyński, w pobliżu wsi Melnyky, rejon czerkaski, obwód czerkaski
Zbudowana	1800–1804 (zawalenie i ponowne murowanie 1802–1804); konsekrowana 17 października 1805 r.
Wykonawca	mistrz Artem Czemienko z twierdzy św. Elżbiety (obecnie Kropywnycki)
Typ	dziewięciodzielna świątynia na rzucie krzyża; do 1889–1900 jednokopułowa, obecnie pięciokopułowa
Materiał	cegła; glazurowane polichromowane kafle pod gzymsem
Status	zabytek architektury o znaczeniu narodowym; świątynia żeńskiego monasteru

Historia

Początki obiteli toną w podaniach. Podania wiążą założenie z księżniczką Motroną (Motrą), która rzekomo podarowała obiteli ziemie, i odnoszą je do XII–XIII wieku; imię Motry, jak zauważają autorzy landmarks.in.ua, nie występuje w rodowodach książąt dawnej Rusi. VUE jest ostrożna: legendarnej daty 1204 roku dokumenty nie potwierdzają, a badań archeologicznych na terenie monasteru na rok 2020 nie prowadzono. Z pewnością wiadomo, że w drugiej połowie XVI wieku powstał tu skit z kaplicą, a w 1568 roku monaster po raz pierwszy wspomniano w dokumentach.

Dalej następuje długa opieka hetmanów i metropolitów. W 1648 roku metropolita Sylwester Kossow własnym kosztem wzniósł drewnianą cerkiew refektarzową, w 1726 roku pojawiła się dębowa soborowa cerkiew Trójcy. W XVIII wieku obitel stała się jednym z głównych ośrodków prawosławnych Prawobrzeża. Od 1753 roku kierował nią ihumen Melchizedek Znaczko-Jaworski, absolwent Akademii Kijowskiej, któremu podlegały parafie prawosławne Prawobrzeża. To właśnie tu, według Encyclopedia of Ukraine, przygotowywano koliszczyznę; w monasterze mieszkał Maksym Żeleźniak. Po powstaniu obitel złupiły oddziały karne i w latach 70. XVIII wieku ją odnowiono.

W 1793 roku monaster przeszedł do eparchii kijowskiej i otworzyło to drogę do murowanego soboru. Budowę rozpoczęto w 1800 roku (według VUE — w maju, według „Ukrainy Inkognity” — w październiku) na podstawie umowy z mistrzem Artemem Czemienką. W październiku 1802 roku prawie ukończona budowla zawaliła się; ruiny rozebrano i wzniesiono cerkiew na nowo do 1804 roku. 17 października 1805 roku świątynię konsekrował ihumen Antoni. W latach 1824–1830 obok pojawiły się murowany refektarz, cele przełożonego i inne budynki.

W 1843 i 1845 roku monaster odwiedził Taras Szewczenko. Jego akwarela „Monaster Motryn” z 1845 roku stała się później dokumentem dla konserwatorów, bo zapisała pierwotny wygląd świątyni. W latach 1889–1900 cerkiew przebudowano: jednokopułową przekształcono w pięciokopułową. W 1911 roku obitel stała się żeńska; według RISU pod koniec 1921 roku mieszkało w niej 58 mniszek.

Lata rewolucji przyniosły tu sztab Wojska Chołodnojarskiego, które do 1922 roku opierało się bolszewikom; dzwony monasteru, według publikacji Jurija Melnyka przedrukowanej przez RISU, zwoływały powstańców z okolicznych wsi. W 1921 roku władza radziecka zabrała ziemie monasteru, 21 listopada 1929 roku obitel zlikwidowano, a majątek przekazano komunie „Testament Lenina”. W latach II wojny światowej spłonęła drewniana cerkiew św. Jana Złotoustego. W 1965 roku w cerkwi Trójcy zaczęto tworzyć muzeum koliszczyzny, architekci S. Kilesso i J. Kysłyczenko opracowali projekt restauracji; w 1973 roku była jeszcze jedna próba — już dla muzeum chwały partyzanckiej. W 1991 roku odrodzono tu żeński monaster.

Kronika

Liczby w nawiasach kwadratowych to numery źródeł na liście na dole strony. Zapis „według …” oznacza, że fakt potwierdza tylko jedno źródło. Dział „Podania” zawiera podania i legendy: zapisano je w źródłach, ale nie zostały potwierdzone dokumentami.

Epoka 1. Grodzisko, podanie i pierwsza wzmianka

1. VI–IV w. p.n.e.

   W miejscu przyszłego monasteru istniało scytyjskie grodzisko o powierzchni ponad 200 ha; jego wały zachowały się. ^{[2, 9, 18]}

2. 1036 (według podania)

   Według podania wojewoda Myrosław wracał z wyprawy przeciw Pieczyngom, a jego żona Motrona, wziąwszy jego łodzie za wrogie, kazała otworzyć ogień i mąż zginął; wstąpiła do klasztoru i założyła obitel. Nie potwierdzono dokumentami. ^{[9, 15, 16, 18, 20]}

3. 1198 (wersja)

   Według TravelsInUA, RISU i ukraińskiej Wikipedii Latopis Symeonowski pod rokiem 1198 wspomina biskupa perejasławskiego Pawła, który rzekomo założył cerkiew św. Jana Chrzciciela. Wikipedia zauważa, że ta wzmianka budzi duże wątpliwości; VUE wczesnych dat dokumentami nie potwierdza. ^{[2, 5, 9, 15]}

4. 1568

   Monaster po raz pierwszy wspomniano w dokumentach; jego założenie (odnowienie) wiąże się z metropolitą kijowskim Jonaszem Protasewiczem. Początkowo był to skit z kaplicą. ^{[1, 2, 3, 4]}

5. 1620–1621

   Hetman Piotr Konaszewicz-Sahajdaczny wydał uniwersały o wzięciu obiteli pod opiekę; w tym czasie poświęcono pierwszą drewnianą cerkiew. ^{[1, 9]}

6. 1648

   Metropolita Sylwester (Kossow) przekazał obiteli antymins; przełożonych odtąd nazywa się ihumenami. Według VUE on też własnym kosztem wzniósł drewnianą cerkiew refektarzową. ^{[1, 2, 4]}

Epoka 2. Ihumeni, hajdamacy i drewniana obitel

1. 1677–1678

   Podczas tureckich wypraw na Czehryn monaster prawdopodobnie zniszczono całkowicie (tak formułuje ESU). ^{[1, 9]}

2. 1685

   Za błogosławieństwem metropolity Gedeona (Światopełka-Czetwertyńskiego) rozpoczęło się odrodzenie obiteli; poświęcono drewnianą cerkiew. ^{[1, 9]}

3. 1717

   Starosta czehryński Jan Jabłonowski pomógł odbudować obitel i potwierdził jej prawa do ziem. ^{[4, 9]}

4. 1717–1753

   Ihumenem (z przerwami) był Ihnatij (w świecie Ustym Sachnenko) — uczestnik obrony Czehryna w 1678 r.; RISU nazywa go dawnym setnikiem czehryńskim. ^{[1, 4, 5]}

5. 1726 / 1727

   Zbudowano drewnianą soborową cerkiew Trójcy: VUE datuje ją na 1726 r. (dębowa), a konsekrację — na 21 czerwca 1727 r. (ukraińska Wikipedia; rok 1727 podaje też ESU). ^{[1, 2, 9, 13]}

6. 1753

   Ihumenem mianowano Melchizedeka (Znaczka-Jaworskiego): według ESU ihumenował do 1768 r., według VUE i RISU — do 1777 r.; rok jego urodzenia to 1716 (VUE) lub 1720 (wisnyk ChDU). ^{[1, 2, 5, 10]}

7. 1766

   Według VUE 23 lipca Polacy aresztowali Melchizedeka na przeprawie sokyriańskiej; do monasteru nie wrócił. ^[2]

8. 1767

   Maksym Żeleźniak został nowicjuszem monasteru (według ESU). ^[1]

9. 26 maja 1768

   Koliszczyzna zaczęła się od Chołodnego Jaru: w monasterze, według „Telegrafu” i ukraińskiej Wikipedii, poświęcono broń powstańców. Rolę samego ihumena w przygotowaniu powstania historycy oceniają różnie, a artykuł w wisnyku ChDU twierdzi, że organizatorem nie był. ^{[2, 9, 10, 21]}

10. Lata 70. XVIII w.

    Po koliszczyźnie obitel złupiono i częściowo zniszczono (landmarks.in.ua pisze o napadach polskich i rosyjskich oddziałów karnych), ale odbudowano. ^{[2, 4]}

11. 1793

    Monaster przeszedł do eparchii kijowskiej i stał się pozaetatowy; ukraińska Wikipedia podaje rok 1795. ^{[1, 2, 9]}

Epoka 3. Murowana świątynia i Szewczenko

1. 1800

   Założono murowaną cerkiew Trójcy w miejscu drewnianej; wykonawcą był mistrz Artem Czemienko z twierdzy św. Elżbiety (obecnie Kropywnycki). VUE podaje maj, a „Ukraina Inkognita”, ukraińska Wikipedia i RISU — październik (RISU — 8 października). ^{[2, 3, 5, 9]}

2. Październik 1802

   Prawie ukończona budowla się zawaliła; ruiny rozebrano. ^{[2, 3, 9]}

3. 1804

   Świątynię wzniesiono na nowo. ^{[2, 4, 9]}

4. 17 października 1805

   Cerkiew konsekrował ihumen Antoni. ^{[3, 4, 9]}

5. 1815–1817

   Według ESU w 1815 r. pozłocono ikonostas, a w 1817 r. ustawiono kopuły i krzyż cerkwi Trójcy. ^[1]

6. 1820 — lata 30. XIX w.

   Według ESU w 1820 r. zbudowano drewnianą refektarzową cerkiew Jana Złotoustego z dzwonnicą; dla lat 1824–1830 VUE wymienia nowy murowany refektarz, cele przełożonego i inne budowle. ^{[1, 2]}

7. 1843 i 1845

   Taras Szewczenko odwiedził monaster (rok 1843 — według VUE); akwarelę „Monaster Motryn” datuje się na kwiecień–październik 1845 r. W XX w. stała się źródłem dla projektów restauracji. ^{[2, 9, 13]}

8. 1847

   W monasterze mieszkało 45 mnichów i nowicjuszy. ^{[2, 9]}

9. Maj 1872

   Mikołaja Kostomarowa po monasterze oprowadzał archimandryta Makary; wśród pokazanego był portret Maksyma Żeleźniaka. ^[11]

10. 1889–1900

    Przebudowa: jednokopułowa świątynia stała się pięciokopułowa, barokowe zwieńczenie zastąpiono hełmowym, dodano cztery dekoracyjne kopułki. ^{[2, 3, 9]}

11. 1905

    H. Pawłucki wykonał plan i fasadę świątyni (według „Ukrainy Inkognity”). ^[3]

12. 1911

    Monaster z męskiego stał się żeński; mnichów przeniesiono do innych obiteli. ^{[1, 2, 11, 22]}

Epoka 4. Rewolucja, zamknięcie i ruiny

1. 1918–1919

   Po rewolucji w Melnykach na prośbę ihumenii utworzono oddział samoobrony (22 kozaków) pod dowództwem nauczyciela Ołeksy Czuczupaka; od niego zaczęła się chołodnojarska organizacja powstańcza. ^{[9, 12]}

2. 1919–1922

   Monaster — ośrodek chołodnojarskiego ruchu powstańczego (sztab Wojska Chołodnojarskiego); dzwony, według słów J. Melnyka, służyły do szybkiego zbierania bojowników z okolicznych wsi. ^{[1, 6, 9]}

3. 1921

   Władza radziecka odebrała około 250 dziesięcin ziemi; pod koniec roku, według RISU, w obiteli mieszkało 58 mniszek. ^{[1, 2, 5, 22]}

4. 1923

   Monaster zamknięto; mniszki utworzyły gminę religijną, która dzierżawiła cerkwie Trójcy i Jana Złotoustego. Wisnyk ChDU datuje zamknięcie na około 1924 r. ^{[4, 5, 9, 11, 16]}

5. 21 listopada 1929

   Uchwałą sekretariatu WUCWK monaster i gminę zlikwidowano; majątek przekazano komunie rolniczej „Testament Lenina”. ^{[1, 2, 22]}

6. 1943

   Niemcy zniszczyli drewnianą cerkiew Jana Złotoustego razem z ludźmi, którzy się w niej modlili (tak piszą landmarks.in.ua, ukraińska Wikipedia i muzeum Chołodnego Jaru; VUE mówi tylko „spłonęła”). ^{[2, 4, 9, 14]}

7. 1965

   W cerkwi Trójcy zaczęto urządzać muzeum koliszczyzny; projekt restauracji opracowali architekci S. Kilesso i J. Kysłyczenko (ukraińska Wikipedia datuje dokumentację projektową na 1968 r.). ^{[2, 9]}

8. 1973

   Nowa próba restauracji — dla muzeum chwały partyzanckiej; podobnie jak poprzednia, nie została doprowadzona do końca. ^{[2, 9]}

Epoka 5. Odrodzenie

1. 1991

   Monaster wznowiono jako żeński monaster UKP (PM); według MoreInfo Synod podjął decyzję 24 stycznia. ^{[1, 2, 16, 22]}

2. 1992

   Odbyło się pierwsze nabożeństwo w odnowionej cerkwi Trójcy (według MoreInfo). ^[16]

3. Koniec lat 90. XX w.

   Naprzeciw soboru zbudowano dwukondygnacyjny budynek cel, teren otoczono murem z bramą (według VUE). ^[2]

4. 2004

   W monasterze mieszkało 28 mniszek. ^{[8, 9]}

5. Kwiecień 2017

   Na grobie setnika Iwana Kompanijeća na terenie monasteru zbudowano „Krzyż Kozacki” (według ukraińskiej Wikipedii). ^[9]

6. 4 października 2023

   Aktywiści „Dekolonizacja. Ukraina” zwrócili się do SBU w sprawie ikon rosyjskich świętych w świątyni monasteru (w chwili publikacji należał do UKP PM). ^[7]

Utracone i odtworzone

Architektura

Świątynia jest dziewięciodzielna i na rzucie krzyża: cztery filary z arkadami niosą ośmioboczny tambur, nad którym pierwotnie stała jedna kopuła z załomem i makówką. Ramiona krzyża kończą się trójkątnymi frontonami. Proporcje są smukłe, tambur wysoki, narożniki fasad zaokrąglone, ściany podzielone pilastrami, gzymsami i poziomymi gurtami.

Stylistycznie cerkiew stoi na granicy epok. Wznoszono ją w czasach klasycyzmu, ale dziewięciodzielny plan na rzucie krzyża to bezpośrednie dziedzictwo ukraińskiego baroku; autorzy projektu „Ukraina Inkognita. Barok” wiążą to z tym, że świątynia pojawiła się już po synodalnym zakazie z 1801 roku budowania cerkwi w „stylu małoruskim”. Podobne świątynie, według nich, są na Siczesławszczyźnie.

Ciekawe, jak różnie badacze odczytują tę świątynię. VUE mówi o klasycyzmie z cechami ukraińskiego baroku, a autorzy przewodnika landmarks.in.ua odnoszą ją do romantyzmu z elementami eklektyzmu i zauważają, że ascetyczne wnętrze kontrastuje z wymyślnymi formami fasad. Wewnątrz wszystko opiera się na świetle: duże okna łukowe zalewają przestrzeń równomiernie, bez dramatycznych kontrastów, i to one tworzą poczucie wzniosłości, o którym piszą badacze.

Rekonstrukcja z lat 1889–1900 zmieniła sylwetkę: barokowe zwieńczenie zastąpiono hełmowym, a nad ramionami na wieżyczkach postawiono cztery dekoracyjne kopułki. W 1905 roku H. Pawłucki wykonał plan i fasadę świątyni.

Poniżej dwa elementy świątyni: na zdjęciu i na rysunku. Rysunki pokazują formę, a nie dokładne wymiary.

Centralna kopuła z tamburem

Wysoki ośmioboczny tambur opiera się na czterech filarach w skrzyżowaniu. Obecne hełmowe zwieńczenie to wynik przebudowy z lat 1889–1900.

Ramię z trójkątnym frontonem

Każde z czterech ramion krzyża kończy się trójkątnym frontonem, symetrycznie podzielonym lizenami. Nad ramionami są dekoracyjne kopułki, dodane pod koniec XIX wieku.

Niuanse, które łatwo przeoczyć

Kafle pod gzymsem. Powściągliwy wystrój fasad — gładkie obramienia, płytkie nisze — nagle ożywa tuż pod gzymsem: leży tam pas jednakowych glazurowanych polichromowanych kafli. Ten szczegół łatwo przeoczyć, jeśli patrzy się tylko na kopuły.

Cerkiew, która upadła przed konsekracją. Zawalenie z 1802 roku to nie legenda, lecz udokumentowany fakt. Budowniczowie nie łatali ruiny: rozebrali ją i murowali od nowa. Zatem mury, które widzimy, pochodzą z lat 1802–1804, a zwieńczenie to przebudowa końca XIX wieku.

Szewczenko jako rysunek restauratorski. Akwarelę „Monaster Motryn” z 1845 roku badacze wykorzystali, projektując restaurację świątyni. Rzadki przypadek, gdy rysunek poety posłużył jako dokument architektoniczny.

Noże, których może nie było. Podanie o tym, że ihumen Melchizedek święcił noże hajdamackie, weszło do literatury dzięki poematowi „Hajdamacy”. VUE wprost pisze: źródłami historycznymi nie jest potwierdzone.

Grób, którego nie ma. Na terenie monasteru pochowano setnika chołodnojarskich powstańców Iwana Kompanijeća (w publikacji Jurija Melnyka — Kołomijeća). W czasach radzieckich jego grób zrównano z ziemią i, według tej samej publikacji z 2011 roku, nigdy nie odnowiono.

Ihumen-weteran. Wśród ihumenów obiteli był Ihnatij (Ustym Sachnenko) — według landmarks.in.ua dawny kozak zaporoski i uczestnik obrony Czehryna w 1678 roku. Monaster w lesie długo pozostawał miejscem, gdzie modlitwa i pamięć wojskowa żyły obok siebie.

Źródło św. Onufrego. Obok monasteru tryska źródło. Według podania wykopali je pierwsi asceci obiteli; pielgrzymi uważają wodę za uzdrawiającą.

Muzeum, które ocaliło świątynię. Ze starego zespołu ocalała tylko cerkiew Trójcy. Plany z 1965 i 1973 roku urządzenia w niej muzeum — najpierw koliszczyzny, potem chwały partyzanckiej — nie zostały doprowadzone do końca, ale z całego starego zespołu ocalała właśnie cerkiew Trójcy.

Galeria zdjęć

Kamień i materiał

Cerkiew jest murowana z cegły. Fasady trzymają się na plastyce: zaokrąglone narożniki, pilastry, profilowany gzyms, cienkie pasy. Jedyny kolorowy akcent daje ceramika — glazurowane polichromowane kafle pod gzymsem. We wnętrzu dużą rolę odgrywa światło: liczne okna łukowe czynią przestrzeń wzniosłą i zarazem ascetyczną.

Historia z 1802 roku przypomina o rzeczy, którą kamieniarze znają od pierwszego roku rzemiosła. Mur, podobnie jak blok kamienia, nie wybacza pośpiechu: ściana, która wyglądała na ukończoną, jeszcze nie oznacza konstrukcji, która już pracuje. Budowniczowie Motroniny mieli odwagę zacząć od początku. Takie decyzje o ciężarze, podporach i obciążeniu warto podejmować jeszcze przed montażem — tak samo jak w przypadku ikonostasu z kamienia.

W pobliżu, na Czehryńszczyźnie, stoi inna świątynia czasów kozackich — cerkiew św. Eliasza w Subotowie. O tym, jak urządzona jest przestrzeń ołtarzowa, przeczytasz w artykule o ołtarzu i stole ofiarnym, a o tradycji — w eseju o ukraińskim ikonostasie.

Czy wiesz, że

Podania

Postaci

• Motrona — legendarna fundatorka (według podania, 1036 r.).
• Jonasz Protasewicz — metropolita kijowski, z którego imieniem wiąże się założenie z 1568 r.
• Piotr Konaszewicz-Sahajdaczny — hetman, wydał uniwersały w latach 1620–1621.
• Sylwester (Kossow) — metropolita; w 1648 r. antymins, drewniana cerkiew refektarzowa.
• Gedeon (Światopełk-Czetwertyński) — metropolita; odrodzenie w 1685 r.
• Jan Jabłonowski — starosta czehryński, w 1717 r. pomógł odbudować obitel.
• Ihnatij (Ustym Sachnenko) — ihumen 1717–1753, uczestnik obrony Czehryna w 1678 r.
• Melchizedek Znaczko-Jaworski — ihumen od 1753 r. (do 1768 według ESU, do 1777 według VUE).
• Maksym Żeleźniak — nowicjusz monasteru od 1767 r., jeden z przywódców koliszczyzny.
• Artem Czemienko — mistrz-wykonawca murowanej cerkwi z lat 1800–1804.
• Antoni — ihumen, który konsekrował świątynię 17.10.1805.
• Taras Szewczenko — odwiedził monaster w 1845 (i w 1843 według VUE), autor akwareli „Monaster Motryn”.
• Mikołaj Kostomarow — odwiedził monaster w maju 1872 r.
• Makary — archimandryta, który towarzyszył Kostomarowowi.
• H. Pawłucki — wykonał plan i fasadę świątyni w 1905 r.
• Ołeksa Czuczupak — nauczyciel, stanął na czele oddziału samoobrony w Melnykach (1918–1919).
• Serhij Kilesso, J. Kysłyczenko — architekci projektu restauracji (lata 60. XX w.).
• Iwan Kompanijeć — setnik chołodnojarskich powstańców, pochowany na terenie monasteru (u J. Melnyka — Kołomijeć).

Jak cytować