Cerkiew św. Eliasza w Subotowie: grobowiec, który umiał się bronić

Hetman wznosił tę cerkiew jako miejsce wiecznego spoczynku swojej rodziny. A jednak w jej zachodnim szczycie są strzelnice: nawet grobowiec na Czehryńszczyźnie musiał być gotowy do walki.

W skrócie

Adres	wieś Subotów, rejon czerkaski, obwód czerkaski
Zbudowano	1653 r. (według innych danych — 1651 r.; wzmianka z 1656 r.)
Fundator	hetman Bohdan Chmielnicki
Typ	jednonawowa świątynia obronna z sześcioboczną apsydą ołtarzową, wczesny barok ukraiński
Materiał	kamień i miejscowa cegła; mury do 2 m
Status	zabytek architektury o znaczeniu narodowym
Obecnie	czynna cerkiew PCU; nabożeństwa wznowiono w 1990 r. po blisko trzech dekadach muzeum

Historia

Subotów był rodowym chutorem Chmielnickich. Cerkiew proroka Eliasza hetman wzniósł własnym kosztem naprzeciw swojego dworu, a nieopodal stały domy starszyzny kozackiej. Najczęściej jako datę budowy podaje się rok 1653; historyk Wałentyn Łazurenko (2022) uważa, że cerkiew zbudowano w 1651 roku, jak zapisano także w rejestrze z 1926 roku, a datę 1653 wiąże z literaturą z czasów radzieckich. W 1656 roku świątynię opisał już podróżnik Paweł z Aleppo.

W grudniu 1653 roku pochowano tu syna hetmana, Tymisza. Sam Bohdan Chmielnicki zmarł w Czehryniu w 1657 roku i według latopisów został pochowany w Subotowie w sierpniu tego roku. Rozpowszechnioną legendę, że w 1664 roku wojsko Stefana Czarnieckiego wyrzuciło szczątki z grobu, badacze uważają za niepotwierdzoną. Grobu wciąż szukają: w latach 2018–2019 georadar wykazał w środkowej części świątyni anomalię o wymiarach około 3 × 1,3 × 1,6 metra, przypominającą kryptę, ale potwierdzenia wykopaliskami brak.

Taras Szewczenko w 1845 roku odwiedził Subotów, namalował cerkiew akwarelą „Cerkiew Bohdana w Subotowie” i tego samego roku napisał wiersz „Stoit w seli Subotowi”. W latach 60.–70. XIX wieku, z inicjatywy proboszcza Romana Orłowskiego, przeprowadzono pierwszą poważną restaurację; dzwonnicę i galerię zbudowano w 1861 roku (według innych danych — w 1869). W 1901 roku opisano na miejscu pochówku tabliczkę „z żółtej blachy”; w 1921 roku archeolog Ihnat Stelecki zabrał miedzianą płytę znad pochówku oraz kości, które uważał za szczątki hetmana.

16 czerwca 1926 roku cerkiew wpisano do „Rejestru zabytków kultury monumentalnej”. W latach 1923–1941 służyła jako wiejski klub i magazyn, a w latach 1962–1990 mieściło się w niej muzeum-nekropolia Chmielnickiego. Nabożeństwa wznowiono w niej w 1990 roku. W 1954 roku wewnątrz ustawiono symboliczny granitowy nagrobek. Restaurację w latach 70. przeprowadził architekt Serhij Kilesso; ostatnią restaurację zewnętrzną zakończono jesienią 2000 roku. W latach 1993–1995 odtworzono ikonostas na wzór z końca XIX wieku, według fotografii z 1888 roku. Cerkiew przedstawiono na rewersie banknotu 5 hrywien.

Chronologia

Liczby w nawiasach kwadratowych to numery źródeł z listy na dole strony. Adnotacja „według …” oznacza, że fakt potwierdza tylko jedno źródło. Rozdział „Podania” zawiera podania i legendy: są zapisane w źródłach, ale nie zostały potwierdzone dokumentami.

Chutor Chmielnickich i budowa

1. 1616

   Według materiałów Muzeum w Subotowie od tego roku liczy się początek budowy obiektów na Zamczysku (ufortyfikowanej siedzibie w Subotowie). Według ^[3].

2. 1646

   22 lipca król Władysław IV przywilejem zatwierdził za Chmielnickim ojcowski chutor Subotów. Według ^[3].

3. 1647

   Czehryński podstarości Czapliński napadł na chutor; podczas napadu zabito małoletniego syna Chmielnickiego. Według ^[3].

4. 1651

   Historyk Wałentyn Łazurenko uważa ten rok za datę wzniesienia kamiennej cerkwi św. Eliasza; figuruje on także w rejestrze zabytków z 1926 r. Datę 1653 r. wiąże z literaturą z czasów radzieckich. ^[4]

5. 1651–1656

   Przedział, w którym badacze datują budowę: 1651–1655 ^[7], 1651–1656 ^[5]. Chmielnicki wznosił świątynię własnym kosztem jako rodową nekropolię. ^{[1, 5, 7]}

6. 1653

   Naprzeciw domu hetmana wzniesiono murowaną cerkiew św. Eliasza, która przetrwała do dziś; na dziedzińcu stała drewniana cerkiew św. Michała. To najpowszechniejsza data. ^{[1, 3, 9]}

7. 1653

   Grudzień (27 lub 30 dnia): w cerkwi pochowano syna hetmana, Tymisza. Według ^[8].

8. 1656

   Niektóre opracowania podają tę datę jako rok wzniesienia cerkwi; tego samego roku Subotów opisał podróżnik Paweł z Aleppo, którego zapiski, według Łazurenki, wymagają uściślenia. ^{[2, 4]}

Pochówek i rok 1664

1. 1657

   27 lipca (6 sierpnia według nowego stylu) Chmielnicki zmarł w Czehryniu; 25 sierpnia pochowano go w Subotowie, w cerkwi św. Eliasza. ^{[7, 8]}

2. 1657

   Według latopisów hetmana pochowano po prawej stronie ołtarza; jama grobowa miała wymiary 2,3 × 0,7 m. ^{[1, 2]}

3. 1664

   Według latopisów Hryhorija Hrabianki i Latopisu Czernihowskiego (początek XVIII w.) wojsko polskie na rozkaz Stefana Czarnieckiego wyrzuciło ciała Bohdana i Tymisza z grobu. ^{[7, 8]}

4. 1664

   Współcześni badacze poddają tę wersję w wątpliwość: latopisarze nie byli naocznymi świadkami, a w dokumentach z drugiej połowy XVII w. nie ma wzmianek o zbezczeszczeniu, w tym w sprawozdaniach samego Czarnieckiego do króla. ^{[5, 7, 8]}

5. Koniec XVIII w.

   Na cmentarzu przy cerkwi ustawiają kamienne krzyże z miejscowego piaskowca. ^[3]

6. 1801

   Według Łazurenki cerkiew św. Eliasza stała się cerkwią cmentarną. Według ^[4].

7. 1845

   Taras Szewczenko namalował akwarelę „Cerkiew Bohdana w Subotowie” na zlecenie Kijowskiej Komisji Archeograficznej; wówczas trwały krótkotrwałe wykopaliska. Tego samego roku napisał wiersz „Stoit w seli Subotowi”. ^{[1, 8]}

8. 1855

   Wzmianka o przebudowie cerkwi z metryki z 1888 r.; Łazurenko przytacza ją tylko z drugiej ręki. Według ^[4].

9. Lata 60.–70. XIX w.

   Pierwsza poważna restauracja z inicjatywy proboszcza Romana Orłowskiego. ^[2]

10. 1861

    Według ^{[2, 6]} zbudowano dzwonnicę i galerię łączącą ją z cerkwią. Wikipedia i ZAXID.NET datują to na 1869 r. ^{[1, 2, 6, 7]}

11. 1885

    Nauczyciel O. Tatarow sporządził odpis metryki cerkwi: krypta Chmielnickiego i Tymisza, według niej, znajduje się po prawej stronie, przy środkowej kolumnie. Według ^[7].

12. 1888

    Metryka cerkwi z archiwum w Petersburgu wspomina kryptę Chmielnickiego; tego samego roku wykonano fotografię ikonostasu, według której odtwarzano go w latach 90. XX w. ^{[1, 8]}

13. 1901–1913

    W 1901 r. opisano na miejscu pochówku tabliczkę „z żółtej blachy”; w 1913 r. Dmytro Doroszenko wspomina tabliczkę miedzianą. Według ^[4].

Okres radziecki

1. 1921

   Archeolog Ihnat Stelecki zdjął tynk ze ściany, zabrał miedzianą płytę znad pochówku oraz kości, które uważał za szczątki Chmielnickiego. Łazurenko nazywa to awanturnictwem i fałszerstwem. ^{[4, 5]}

2. 1923–1941

   W cerkwi urządzono wiejski klub, potem magazyn. ^{[1, 2]}

3. 1926

   16 czerwca cerkiew wpisano do „Rejestru zabytków kultury monumentalnej” jako miejsce pochówku hetmana. Według ^[4].

4. 1953

   Architekt Hryhorij Łohwyn zbadał fundamenty z zewnątrz; wewnątrz nie kopał. ^{[5, 8]}

5. 1954

   Według projektu architekta Israela Szmulsona ustawiono symboliczny granitowy nagrobek Chmielnickiego. ^{[1, 2]}

6. 1962–1990

   W cerkwi działało muzeum-nekropolia Chmielnickiego. Według ^[2].

7. 1969–1973

   Badania architektoniczno-archeologiczne: trumien ze szczątkami w cerkwi nie odnaleziono. W 1970 r. Roman Jura założył wykop w nawie, ale nie pozwolono mu ruszyć nagrobka; w 1971 r. pracował Petro Horyszny. ^{[2, 5, 8]}

8. 1978

   Architekt Serhij Kilesso zakończył restaurację: rozebrano galerię między cerkwią a dzwonnicą, przywrócono pierwotne formy. Według ^[1].

9. 1989

   Utworzono Subotowskie Muzeum Historyczne. Według ^[3].

Odnowa i poszukiwania

1. 1990

   Cerkiew zwrócono wspólnocie religijnej. Według ^[1].

2. 1993–1995

   Ustawiono nowy ikonostas na wzór z końca XIX w. (projekt Kilessa według fotografii z 1888 r., rzeźbienie pod kierunkiem I. Fizera). ^{[1, 2]}

3. 1995

   Glazurowaną dachówkę na dachu zastąpiono czerwoną blachą miedzianą. Według ^[1].

4. 2000

   Jesienią zakończono ostatnią restaurację zewnętrzną. Według ^[2].

5. 2003

   Cerkwi przekazano dzwon z napisem „Bohdanowi”; znaleziono go w cukrowni w Wilchowcu, gdzie używano go jako dzwonu alarmowego, i wykupił go Serhij Kapla. ^[6]

6. 2005–2006

   Badanie ultradźwiękowe wykazało oznaki pustek w murach; prace wstrzymano z powodu zagrożenia dla budynku. ^{[5, 7, 8]}

7. 2018–2019

   Badania georadarowe wykazały pod posadzką nawy anomalię o wymiarach około 3 × 1,3 m, przypominającą wejście do krypty. Głębokość oceniana jest różnie: od 2,4 m do 3,6–3,9 m i ponad 4 m. ^{[1, 4, 7]}

8. 2022

   Wałentyn Łazurenko w „Ukraińskim Dzienniku Historycznym” uzasadnił, że cerkiew św. Eliasza jest najbardziej obiecującym miejscem poszukiwań; badań gruntowych wewnątrz od tego czasu nie prowadzono. ^{[4, 5]}

Utracone i odtworzone

Architektura

Świątynia jest jednonawowa, w rzucie niemal kwadratowa, z sześcioboczną wypustką ołtarza od wschodu. Jej wymiary zewnętrzne to 18,19 × 15,91 metra. Kopuł nie ma: z zewnątrz świątynię nakrywa wysoki dach łamany, który odtworzył Kilesso, a wewnątrz — sklepienie kolebkowe z lunetami. Wąskie schody na chór i na strych ukryto w grubości murów, a okna umieszczono wysoko. Badacze widzą tu przejście od architektury średniowiecznej i renesansowej do baroku ukraińskiego.

Poniżej — dwa elementy świątyni: na zdjęciu i na rysunku. Rysunki pokazują formę, a nie dokładne wymiary.

Zachodni szczyt ze strzelnicami

Zachodnią fasadę wieńczy ozdobny szczyt. W górnej kondygnacji szczytu są strzelnice w kształcie dziurki od klucza w ościeżach, w dolnej — dekoracyjne nisze. Pierwotną drewnianą dzwonnicę, według źródeł, zrobiono niższą od cerkwi, aby świątynia mogła prowadzić walkę samodzielnie. Obecna murowana dzwonnica pojawiła się podczas restauracji w XIX wieku i jest wyższa od świątyni.

Sześcioboczna apsyda

Od wschodu do nawy przylega graniasta apsyda ołtarzowa. Ściany boczne zamiast półkola to forma, którą łatwiej wymurować z kamienia i cegły, i dobrze się ona prezentuje na tle masywnego muru.

Kamień i materiał

Mury wzniesiono z dużych kamiennych brył i miejscowej cegły; grubość ścian miejscami sięga dwóch metrów. Iwan Krypjakewycz przypuszczał, że kamień wzięto z ruin tatarskiego meczetu na obrzeżach Subotowa. W 1995 roku glazurowaną dachówkę na dachu zastąpiono czerwoną blachą miedzianą.

Na cmentarzu przy cerkwi stoją kamienne krzyże z końca XVIII wieku z miejscowego piaskowca — Szewczenko naszkicował także je. Piaskowiec jest miękki w rzeźbieniu, ale wrażliwy na wodę zalegającą w spoinach i zagłębieniach. Dlatego w rzeźbie kamiennej forma, z której woda spływa, waży nie mniej niż sam rysunek.

Grobowiec to szczególny typ przestrzeni sakralnej; o tym, jak projektuje się kaplice, piszemy osobno. Inna świątynia obronna w przewodniku — cerkiew Opieki Matki Bożej w Sutkowcach.

Czy wiesz, że

Podania

Postacie

• Bohdan Chmielnicki — hetman, fundator cerkwi, pochowany tu w 1657 r.
• Tymisz Chmielnicki — starszy syn hetmana, pochowany tu w grudniu 1653 r.
• Stefan Czarniecki — polski dowódca, z którym latopisy wiążą zniszczenie pochówku w 1664 r.
• Hryhorij Hrabianka — latopisarz z początku XVIII w., autor wersji o zbezczeszczeniu ciał.
• Iwan Krypjakewycz — historyk, przypuszczał, że źródłem kamienia był meczet.
• Taras Szewczenko — w 1845 r. namalował cerkiew; wiersz „Stoit w seli Subotowi”.
• Roman Orłowski — proboszcz, inicjator restauracji w latach 60.–70. XIX w.
• Ihnat Stelecki — archeolog, który w 1921 r. zdjął tynk i zabrał miedzianą płytę.
• Roman Jura, Petro Horyszny — archeolodzy wykopalisk z lat 1970–1971.
• Israel Szmulson — architekt nagrobka z 1954 r.
• Serhij Kilesso — architekt restauracji z lat 70. XX w. i ikonostasu z lat 90.
• Serhij Kapla — wykupił dzwon „Bohdanowi” i przekazał cerkwi.
• Taras Czuchlib — historyk, krytyk wersji o zbezczeszczeniu w 1664 r.
• Iwan Ilczyszyn, Łarysa Winohrodska — badacze, autorzy badania georadarowego z lat 2018–2019.
• Wałentyn Łazurenko — autor artykułu z 2022 r. o pochówku.

Jak cytować