Cerkiew Świętego Cyryla: książęca świątynia w barokowej szacie

W pendentywach sklepień tej cerkwi zamurowano gliniane dzbany. Nie widać ich, ale słychać: rezonatory pomagały, by śpiew docierał do każdego kąta. Inżynieria XII wieku, która działa na słuch.

W skrócie

Historia

Klasztor na Dorohożyczach około 1140 roku założył książę Wsiewołod Olegowicz. Murowaną cerkiew, według WEU i anglojęzycznej Wikipedii, zbudowano w połowie XII wieku na zlecenie jego wdowy Marii Mścisławówny; według ukraińskiej Wikipedii świątynię założył sam Wsiewołod, a ukończyła ją wdowa. Zmarła ona w 1179 roku i jest tu pochowana. Cerkiew stała się nekropolią czernihowskich Olegowiczów. Pierwsza wzmianka w latopisie pochodzi z 1171 roku.

W 1240 roku, według LB.ua, Ordyńcy zdjęli z cerkwi ołowiany dach i świątynia na długo została bez pokrycia. Po pożarze w 1734 roku odbudowę poprowadził Iwan Hryhorowycz-Barski; prace trwały w latach 1748–1760. Wtedy kopuły otrzymały ostrosłupową, gruszkowatą formę, a nad fasadą zachodnią stanął fronton; klasztor otrzymał mury z czterema narożnymi basztami. Cztery boczne kopuły z barokowymi zwieńczeniami dobudowano już w latach 1687–1697 za ihumena Innocentego Monastyrskiego. Trzykondygnacyjną dzwonnicę-bramę z cerkwią Zwiastowania na drugiej kondygnacji wznoszono w latach 1759–1778 (na pamiątkowym napisie widnieje umowna data 1760); w 1936 roku rada miejska zezwoliła na jej zniszczenie, a rozbiórkę rozpoczęto w 1937.

W 1786 roku klasztor zlikwidowano. Dawne malowidła w XVIII wieku otynkowano i pobielono — i, paradoksalnie, właśnie to je zachowało. W latach 1880–1889 konserwację przeprowadził Adrian Prachow, a 29 maja 1889 roku świątynię konsekrowano ponownie. Freski odsłaniano systematycznie w latach 70. XX wieku pod kierunkiem P. Redki; zachowało się ponad 800 m² malowideł z XII wieku.

Od 1929 roku cerkiew jest muzeum, później filią „Muzeum Sofijskiego”, a obecnie częścią Narodowego Rezerwatu „Sofia Kijowska”.

Kronika

Liczby w nawiasach kwadratowych to numery źródeł na liście pod tekstem strony. Zapis „według …” oznacza, że fakt potwierdza tylko jedno źródło. Rozdział „Podania” zawiera podania i legendy: zapisano je w źródłach, lecz nie potwierdzają ich dokumenty.

Założenie i epoka książęca

1. 1139

   Czernihowski książę Wsiewołod II Olegowicz zdobył Kijów, podchodząc od strony uroczyska Dorohożyczi, i został wielkim księciem (1139–1146). ^{[1, 2, 6]}

2. Około 1140

   Wsiewołod Olegowicz, ochrzczony jako Cyryl, założył na Dorohożyczach rodowy klasztor ku czci swego patrona niebieskiego, św. Cyryla Aleksandryjskiego. Anglojęzyczna Wikipedia podaje rok 1140, Encyklopedia Ukrainy — „około 1140”. ^{[1, 2, 3, 4]}

3. Połowa XII w.

   Wzniesiono murowaną cerkiew; dokładna data nie jest znana. Według WEU i anglojęzycznej Wikipedii zbudowano ją na zlecenie wdowy po Wsiewołodzie, księżnej Marii Mścisławówny; według ukraińskiej Wikipedii świątynię założył sam Wsiewołod, a ukończono ją za wdowy. Encyklopedia Ukrainy podaje „około 1146”. ^{[1, 2, 3, 4]}

4. 1146

   Zmarł Wsiewołod Olegowicz; według artykułu I. Margoliny w „Dzerkale tyżnia” pochowano go w Wyszogrodzie, ponieważ cerkiew św. Cyryla nie była jeszcze ukończona. ^[6]

5. 1171

   Pierwsza wzmianka w latopisie: Latopis hipacki opowiada o braciach, którzy stanęli „na Dorohożyczach pod świętym Kiurylem”. ^{[2, 6]}

6. 1179

   Zmarła księżna Maria Mścisławówna, córka Mścisława Wielkiego i wnuczka Włodzimierza Monomacha; latopis podaje, że przyjęła schimę i „złożona została w Kijowie u świętego Kiuryła”. W tym samym roku, według Wikipedii, zmarła jej synowa Maria Kazimierzówna, żona Wsiewołoda Czermnego. ^{[2, 6, 7]}

7. 27 lipca 1194

   Zmarł wielki książę kijowski Światosław Wsiewołodowicz, bohater „Słowa o wyprawie Igora”, syn założycieli świątyni; pochowano go w cerkwi. ^{[2, 7]}

8. 1212 lub 1215

   Zmarł Wsiewołod Czermny (Rudy), syn Światosława; według Wikipedii pochowano go w czwartej niszy narteksu. Żaden z książęcych pochówków się nie zachował. ^{[2, 7]}

9. XII w.

   Ściany pokryto freskami, odnowionymi w XVII w. i ukrytymi pod tynkiem w XVIII w.; do naszych czasów zachowało się około 800 m² malowideł z XII w. ^{[1, 2, 7, 8]}

10. 1231

    Latopis wspomina ihumena cerkwi św. Cyryla Klimenta, co według Wikipedii świadczy o istnieniu klasztoru także w XIII w. ^[2]

11. 1240

    Podczas najazdu Batu-chana klasztor prawdopodobnie podzielił los kijowskich obitelów. Według LB.ua Ordyńcy zdjęli z cerkwi ołowiany dach i świątynia na długo została bez pokrycia. ^{[2, 7, 8]}

Ruina i kozackie odrodzenie

1. 1605–1614

   Ihumen Wasyl Krasowski odbudowywał zaniedbaną świątynię „własnym kosztem i staraniem”: naprawił ściany i górę kopuły, według WEU — przykrył ją niższymi sklepieniami walcowymi. Patronem klasztoru był książę Konstanty Ostrogski; LB.ua pisze, że odbudowę przeprowadzono jego kosztem. ^{[1, 2, 3, 8, 9]}

2. 1612

   Według Wikipedii w cerkwi urządzono trzy ołtarze (Świętej Trójcy, św. Cyryla i Archanioła Michała), świątynię konsekrowano na nowo i nazwano Świętotrójcką. ^[2]

3. 1687–1697

   Za ihumena Innocentego Monastyrskiego, według WEU, wzniesiono cztery narożne kopuły z barokowymi zwieńczeniami, gzyms i dwa przypory na fasadzie zachodniej. Wtedy też, według WEU i Wikipedii, na filarze południowej nawy namalowano (temperą) jego portret. ^{[1, 2]}

4. 1689

   3 kwietnia w cerkwi pochowano matkę św. Dymitra Rostowskiego, Marię Michajłowną, która zmarła w Wielki Piątek; obok później spoczął jej mąż. ^[2]

5. 6 stycznia 1703

   Zmarł setnik Sawa Tuptało, ojciec św. Dymitra Rostowskiego, w 104. roku życia; pochowano go po lewej stronie żony, przy drzwiach na chóry. ^{[2, 7]}

6. 1734

   Wielki pożar uszkodził klasztor i cerkiew. ^{[1, 2, 4]}

7. 1748–1760

   Architekt Iwan Hryhorowycz-Barski odbudowywał klasztor: murowane mury z czterema narożnymi basztami, sztukateryjny wystrój fasad, barokowy fronton na fasadzie zachodniej. WEU datuje prace na lata 1740–1760, anglojęzyczna Wikipedia — na 1750–1760. ^{[1, 2, 4, 5]}

8. 1759–1778

   Zbudowano trzykondygnacyjną dzwonnicę-bramę z cerkwią Zwiastowania na drugiej kondygnacji, o wysokości ponad 56 m. Napis nad drzwiami ma umowną datę 1760; podają ją anglojęzyczna Wikipedia i Encyklopedia Ukrainy. ^{[2, 3, 4]}

Szpital i odkrycie fresków

1. 1786

   Na rozkaz Katarzyny II klasztor skasowano; anglojęzyczna Wikipedia podaje rok 1787. Budynki przekazano na przytułek dla inwalidów wojskowych, a na początku XIX w. utworzono Szpital Cyrylowski dla chorych psychicznie. Cerkiew stała się szpitalna, a malowidła otynkowano i pobielono. ^{[1, 2, 4, 9]}

2. 1851

   Pożar uszkodził dzwonnicę, odbudowano ją w 1864 r.; anglojęzyczna Wikipedia datuje pożar na 1849 r. ^{[2, 4]}

3. 1860

   Pod XVIII-wiecznym tynkiem odkryto freski z XII w.; Encyklopedia Ukrainy i Osvita.ua mówią o „latach 60. XIX wieku”. ^{[1, 3, 5]}

4. 1880–1889

   Pod kierunkiem profesora Adriana Prachowa oczyszczano freski i „odnawiano” je farbami olejnymi (z wyjątkiem południowej absydy). Pracowali nauczyciele i uczniowie Kijowskiej Szkoły Rysunkowej: M. Muraszko, I. Sielezniow, M. Klimanow, Ch. Płatonow, I. Iżakewycz, S. Hajduk, M. Pymonenko i inni. Encyklopedia Ukrainy datuje odkrycie Prachowa na lata 1881–1882. ^{[1, 2, 3]}

5. 1884

   Do malowania cerkwi dołączył Michaił Wrubel, który pracował w Kijowie do 1889 r. Wykonał „Zesłanie Ducha Świętego” na sklepieniu chórów, „Aniołów z labarami” i „Opłakiwanie” w niszy narteksu. Według listu ojca Wrubla (22.10.1884) nad malowidłami pracowało 30 uczniów szkoły i 10 artystów z Akademii. ^{[1, 2, 3, 16]}

6. 1885

   W Wenecji Wrubel namalował olejem na cynkowych blachach cztery ikony do marmurowego ikonostasu: „Jezus Chrystus”, „Bogurodzica z Dzieciątkiem”, „Święty Cyryl”, „Święty Atanazy”. ^{[1, 2, 17, 18]}

   

7. 1887

   Według ukraińskiej Wikipedii drewniany ikonostas zastąpiono marmurowym według szkiców Prachowa, wykonanym we włoskiej firmie; Encyklopedia Ukrainy odnosi montaż marmurowych chórów i ikonostasu do lat 1881–1884. ^{[1, 2, 3]}

8. 29 maja 1889

   Po zakończeniu prac cerkiew konsekrowano, według ukraińskiej Wikipedii. ^[2]

   

Okres radziecki

1. 1929

   Cerkiew zamknięto i przekształcono w muzeum w ramach Rezerwatu Kijowsko-Cyrylowskiego; dzień się różni: 8 maja (anglojęzyczna Wikipedia) lub 18 maja (ukraińska). ^{[1, 2, 4, 13]}

2. 1936–1937

   23 czerwca 1936 r. prezydium Kijowskiej Rady Miejskiej zezwoliło na zniszczenie dzwonnicy (uchwała nr 2577); w 1937 r. rozbierano ją wraz z większością murów. Encyklopedia Ukrainy datuje rozbiórkę na lata 1937–1938. Zachował się fragment muru z jedną narożną basztą. ^{[2, 3, 4]}

3. Lata 60. XX w.

   Poziom podłogi obniżono do pierwotnego, aby odtworzyć pierwotną bryłę cerkwi; wykopaliska w świątyni ujawniły pochówki, lecz żadnego z XII–XIII w., według Wikipedii. ^[2]

4. 1965

   Muzeum otwarto dla zwiedzających jako filię rezerwatu „Muzeum Sofijskie”, obecnie Narodowego Rezerwatu „Sofia Kijowska”; Travels in Ukraine podaje rok 1962. ^{[2, 4, 13]}

5. Lata 70. XX w.

   Zespół konserwatorów pod kierunkiem P. Redki odsłonił ponad 800 m² fresków z XII w. spod XIX-wiecznych zapisów, według Wikipedii. ^[2]

Historia najnowsza

1. 1993–1994

   W 1993 r. zarejestrowano parafię Cyrylowską UKP; według LB.ua pierwsze nabożeństwa zorganizował protojerej Fedir Szeremeta. Nabożeństwa patriarchatu moskiewskiego trwają od 1994 r.; regularnymi nazywa się je od 1995 r. (Wikipedia) lub 1996 r. (WEU). Muzeum i parafia „współistnieją w konflikcie”. ^{[1, 2, 7, 9, 10]}

2. 2003

   Proboszcz parafii św. Cyryla, o. Fedir, złożył wniosek o przekazanie cerkwi w użytkowanie; rezerwat skarżył się na uszkodzenia malowideł, w tym Wrubla. WEU wspomina o żądaniach duchownych, by zniszczyć malowidła Wrubla jako „niekanoniczne”. ^{[1, 20]}

3. 2009

   Z inicjatywy Ukrainy cerkiew wpisano na Wstępną Listę UNESCO w ramach pozycji „Kijów: sobór Mądrości Bożej … cerkwie św. Cyryla i św. Andrzeja, Ławra Peczerska”. ^{[1, 19]}

4. 14 czerwca 2011

   Parafię UKP PM przekształcono w męski klasztor św. Cyryla. ^{[2, 4]}

5. 2018

   W lipcu rozpoczęto konserwację fasad, sztukaterii, tynku kopuł i gzymsów; na chórach konserwowano freski, według Teksty.org.ua. ^[14]

6. 30 stycznia 2025

   Wygasła umowa o bezpłatne użytkowanie świątyni przez UKP PM; nabożeństwa patriarchatu moskiewskiego trwały do końca stycznia. ^{[9, 10, 11]}

7. 11 maja 2025

   Odbyła się pierwsza od ponad 30 lat liturgia po ukraińsku; według zapowiedzi i „Prawdy Ukraińskiej” przewodniczył jej metropolita Epifaniusz, a „Hławkom” jako celebransa wymienia arcybiskupa Wawrzyńca. Świątynia stała się ośrodkiem eparchii ługańskiej PCU „do wyzwolenia Ługańszczyzny”. ^{[2, 9, 10, 11]}

Utracone i odtworzone

Architektura

Sześć filarów dzieli przestrzeń na trzy nawy; nawa główna i transept tworzą krzyż przestrzenny, nad skrzyżowaniem wznosi się kopuła. Na wschodzie nawy kończą się absydami: w północnej mieści się proteza, w południowej diakonikon. Są też narteks, chóry i książęca modlitewnia.

Poniżej dwa elementy świątyni: na zdjęciu i na rysunku. Rysunki pokazują formę, nie dokładne wymiary.

Fronton zachodni

Fronton nad fasadą zachodnią to dzieło epoki Hryhorowycza-Barskiego. Kryje za sobą dawną strukturę: pierwotnie świątynia miała pokrycie zakomarowe, które w XVII–XVIII wieku zastąpiono dachem czterospadowym, a w latach 1748–1760 — dwuspadowym.

Absydy

Trzy nawy — trzy absydy. We wnętrzu południowej absydy znajduje się cykl żywota świętych Cyryla i Atanazego Aleksandryjskich, w północnej — 25 bałkańskich świętych biskupów. W bębnie widnieje dwunastu apostołów, na pendentywach — ewangeliści; są czterdziestu męczennicy sebasteńscy, a w narteksie — „Sąd Ostateczny”, który ukraińska Wikipedia nazywa najwcześniejszym i nigdzie nieuszkodzonym przedstawieniem tego tematu w sztuce staroruskiej. Na jednym z fresków prawdopodobnie przedstawiono samego fundatora — księcia Wsiewołoda Olegowicza.

Ikonostas i Wrubel

Marmurowy ikonostas według szkiców Prachowa zastąpił drewniany; według ukraińskiej Wikipedii stało się to w 1887 roku (Encyklopedia Ukrainy odnosi montaż marmurowych chórów i ikonostasu do lat 1881–1884). Ikony do niego — „Jezus Chrystus”, „Bogurodzica”, „Cyryl” i „Atanazy” — namalował w 1885 roku w Wenecji młody Michaił Wrubel. Do niego należą też „Zesłanie Ducha Świętego” na sklepieniu chórów i „Opłakiwanie” w narteksie.

Kamień i materiał

Ściany wzniesiono z plinty — cienkiej, szerokiej cegły (około 30 × 26 × 4,5 i 32 × 22 × 5 cm) w wątku warstwowym. Do detali użyto miejscowego pirofilitu, zwanego „czerwonym łupkiem”. W pendentywach sklepień ukryto rezonatory.

Cerkiew św. Cyryla pokazuje, że materiały w świątyni prowadzą rozmowę przez wieki. Plinta z XII wieku, barokowy tynk z XVIII, marmur ikonostasu z XIX. Każda warstwa powiedziała swoje i żadna nie zagłuszyła poprzedniej. Dobry ikonostas w dawnej świątyni ma właśnie taką cechę: mówi własnym językiem, ale nie przerywa ścianom.

O tym, jak zbudowany jest ikonostas, piszemy w artykule „Rzędy ikonostasu” i w dziale ikonostasy. Inna kijowska świątynia, wzniesiona w barokowym języku XVIII wieku, to cerkiew św. Andrzeja.

Czy wiecie, że

Podania

Postacie

• Wsiewołod II Olegowicz — książę czernihowski, od 1139 r. wielki książę kijowski; założyciel klasztoru i cerkwi.
• Maria Mścisławówna (†1179) — jego żona, córka Mścisława Wielkiego; według WEU zleciła budowę murowanej cerkwi; pochowana tutaj.
• Światosław Wsiewołodowicz (ok. 1123–1194) — wielki książę kijowski, bohater „Słowa o wyprawie Igora”, pochowany w cerkwi.
• Wsiewołod Czermny (†1212/1215) i Maria Kazimierzówna (†1179) — syn i synowa Światosława, pochowani w świątyni.
• Konstanty-Wasyl Ostrogski — patron klasztoru na początku XVII w.
• Wasyl Krasowski (†1614) — ihumen, odbudowujący świątynię w latach 1605–1614.
• Innocenty Monastyrski (†1697) — ihumen, którego portret zachował się na filarze południowej nawy.
• Sawa Tuptało (†1703) — kijowski setnik, ojciec św. Dymitra Rostowskiego; pochowany w narteksie.
• Dymitr Rostowski (Daniło Tuptało) — święty biskup; ihumen klasztoru św. Cyryla w 1697 r., według Wikipedii jego rodzice są tu pochowani.
• Iwan Hryhorowycz-Barski — architekt, odbudował klasztor i zbudował dzwonnicę.
• Adrian Prachow (1846–1916) — historyk sztuki, kierownik konserwacji w latach 1880–1889.
• Michaił Wrubel — malarz; chóry, narteks i ikony ikonostasu.
• Emilia Prachowa — żona Prachowa, według podania prototyp wizerunku Bogurodzicy.
• Mykoła Muraszko, Iwan Sielezniow, Mychajło Klimanow, Charyton Płatonow, Mykoła Pymonenko, Iwan Iżakewycz, Samijło Hajduk — nauczyciele i uczniowie Kijowskiej Szkoły Rysunkowej, którzy odnawiali malowidła.
• Jurij Asiejew, Mykoła Chołostenko, Hipolit Morgilewski — badacze architektury cerkwi w XX w.
• Iryna Margolina, Wasilij Uljanowski — autorzy monografii „Kijowska obitel Świętego Cyryla” (2005).
• Fedir Szeremeta — protojerej, organizator pierwszych nabożeństw w 1993 r.; jego grób jest jedyny na dziedzińcu.
• Epifaniusz — zwierzchnik PCU, przewodniczył liturgii 11 maja 2025 r.

Jak cytować