Ukraiński ikonostas: co go wyróżnia

W świątyni jest ściana, którą widać z każdego miejsca. Nie dźwiga dachu i nie oddziela niczego, czego nie dałoby się przekroczyć w trzech krokach. Ale to właśnie ona rozstrzyga, jak będzie wyglądać przestrzeń wnętrza: gdzie zatrzyma się wzrok, gdzie padnie światło świecy, ile w tej przestrzeni złota, a ile ciszy.

Ukraiński ikonostas XVII–XVIII wieku ukształtował się jako odrębna forma. To już nie niska przegroda, lecz wysoka rzeźbiona konstrukcja, przy której pracują razem architekt, snycerz i malarz. Encyclopedia of Ukraine opisuje ją jako dzieło kilku sztuk: architektury, rzeźby i malarstwa. Ikony osadzone są w niej między kolumnami i belkami pokrytymi delikatną snycerką i złoceniem.

Ten artykuł mówi o tym, z czego składa się taka forma, gdzie ją zobaczyć i czego uczy tych, którzy dziś projektują nowy ikonostas, w drewnie lub w kamieniu.

W skrócie

• Ukraiński barokowy ikonostas to pięciorzędowa (czasem sześciorzędowa) rzeźbiona ściana, złocona na wszystkich elementach.
• Główny motyw snycerki jest roślinny: winna latorośl, akant, kwiaty i owoce. Latorośl niesie też treść teologiczną: Chrystus-Winogrodnik.
• Zabytki wzorcowe: ikonostas z Bohorodczan Hioba Kondzelewicza (1698–1705, obecnie we Lwowie), ikonostas cerkwi Piatnickiej we Lwowie, ikonostas cerkwi Przemienienia Pańskiego w Wielkich Soroczyńcach (1732).
• Ikonostasy XIX wieku w niektórych zabytkach miały inną budowę: mniej rzędów, malarstwo akademickie, dekor porządkowy w duchu renesansu i empiru.
• Dziś z tradycją pracuje się nie przez kopiowanie, lecz przez wybór prototypu i rzetelne przełożenie jego języka na materiał.

Jest jeszcze jeden powód, by mówić o nim osobno. Taka ściana to nie dekoracja wokół ikon, lecz sposób pokazania, jak zbudowana jest modlitwa: od proroków i apostołów, przez święta roku liturgicznego, do wizerunku Bogurodzicy i Chrystusa w rzędzie namiestnym. Ikonostas z Bohorodczan można „czytać” rząd po rzędzie jak tekst, a zarazem wpatrywać się w pojedynczy detal jak w miniaturę.

Czym jest ukraiński barokowy ikonostas?

Najpierw o budowie. Klasyczny ukraiński ikonostas ma pięć rzędów. Od dołu ku górze: cokołowy (predella), namiestny, rząd świąt, apostolski (deesis) i proroczy. Wieńczy go krucyfiks, a w niektórych zabytkach dochodzi jeszcze szósty rząd. Właśnie z takich pięciu rzędów składa się ikonostas z Bohorodczan; Encyclopedia of Ukraine dodaje, że z czasem ikonostas rósł i otrzymał piąty, a nawet szósty rząd. Dla Słobożańszczyzny pięć rzędów wymienia także współczesne badanie: deesis, namiestny, cokołowy, rząd świąt, proroczy.

Jest tu jeszcze jeden szczegół, który łatwo przeoczyć. Barokowy charakter konstrukcji przejawia się nie tylko w ornamencie, lecz także w kompozycji: rzędy wznoszą się ku środkowi. Badaczka Swiatłana Olanina datuje pojawienie się podwyższania rzędów ku środkowi w Kijowie na lata 60. XVII wieku, w Czernihowie na lata 70., a na Ukrainie Zachodniej na drugą ćwierć XVIII wieku. „Barokowy ikonostas” to więc nie jedna data, lecz proces, który przebiegał w różnym tempie na różnych ziemiach.

Dlaczego snycerka jest tak gęsta i złota?

Przyjrzyjcie się takiej ścianie z bliska, a niemal nie zobaczycie gładkiej powierzchni. Snycerka pokrywa wszystkie elementy konstrukcji. Olanina zauważa, że kolumny stopniowo zastępowane są formami ażurowymi, które zlewają się z otaczającym je rzeźbionym dekorem roślinnym.

Złocenie działa razem ze snycerką. Badaczka wiąże ciągłe złocenie z ideą Niebiańskiego Jeruzalem: złocenie wszystkich elementów tworzyło aluzję do złotego miasta. Badacz W. Szułyka odczytuje tę samą gęstość inaczej i dodaje: ciągła snycerka roślinna odsyła do obrazu rajskiego ogrodu.

Motywem centralnym jest winna latorośl. W ikonostasie z Bohorodczan gałęzie i grona wyrastają z paszcz lwów na carskich wrotach, a rzeźbiony krucyfiks oplata stylizowana latorośl. Wiąże się to z obrazem Chrystusa-Winogrodnika. Tłem rzędu apostolskiego jest tam rzeźbiony złocony ornament. Encyclopedia of Ukraine podsumowuje: ikony stoją między rzeźbionymi i złoconymi kolumnami, a ornament z reguły składa się z splecionych winnych latorośli.

Jakie zabytki warto znać?

Ikonostas z Bohorodczan

Stworzył go hieromnich Hiob Kondzelewicz (1667–1740) wraz ze swoimi pomocnikami: malarzami i snycerzami. Opis muzealny datuje go na lata 1699–1705, a badanie T. Otkowycza — na 1698–1705. Ikonostas był przeznaczony dla cerkwi Podwyższenia Krzyża Świętego w Skicie Maniawskim. Gdy w 1785 roku skit zlikwidowano, ikonostas przekazano cerkwi we wsi Bohorodczany, stąd nazwa. W 1916 roku władze austriackie wywiozły go do Wiednia, potem trafił do muzeum w Warszawie, a w 1924 roku staraniem metropolity Andrzeja Szeptyckiego przewieziono go do Lwowa i przekazano Muzeum Narodowemu.

Ikonostas ma pięć rzędów: cokołowy, namiestny, rząd świąt, apostolski i proroczy. W zwieńczeniu stoi pełnoplastyczna rzeźbiona figura pelikana, który karmi pisklęta własną krwią — alegoria ofiary Chrystusa. T. Otkowycz nazywa takie zwieńczenie unikatowym: zazwyczaj ikonostasy tego czasu wieńczy gołębica lub ikona Zmartwychwstania.

Ikonostas cerkwi Piatnickiej we Lwowie

To jeden z najwcześniejszych dużych ikonostasów, które dotrwały do naszych czasów niemal w całości. Olanina nazywa go najwcześniejszym w pełni zachowanym przykładem ikonostasu jako fasady architektonicznej z arkadkami i konsolami. Jest pięciorzędowy i liczy około 70 ikon. Cerkiew odbudowano po pożarze z 1623 roku z funduszy hospodara mołdawskiego Bazylego Lupu i konsekrowano powtórnie w 1645 roku. Prace nad ikonostasem, według badań W. Żyszkowycza, trwały od połowy lat 10. XVII wieku do 1644 roku, a pracowało przy nim co najmniej czterech malarzy. Ikony rzędu namiestnego badacz wiąże z pędzlem Fedora Seńkowicza, choć są i sceptycy. Dodatkowy rząd pasyjny był nowością w lwowskim malarstwie ikonowym.

Ikonostasy Galicji i Wołynia

Encyclopedia of Ukraine wymienia w Galicji ikonostas Mikołaja Petrachnowicza w cerkwi Zaśnięcia Matki Bożej we Lwowie (1637), ikonostasy cerkwi Piatnickiej (1644) i cerkwi Świętego Ducha w Rohatynie (1650), a także prace żółkiewskiego mistrza Iwana Rutkowicza w Wolicy Derewlańskiej (1680–1682), Woli Wysockiej i Żółkwi (1697–1699). Rutkowicz działał w latach 70. XVII i na początku XVIII wieku; badacze nazywają go jedną z największych postaci ukraińskiej sztuki sakralnej, choć sygnował tylko niewielką część swoich dzieł, a atrybucja często pozostaje trudna.

Na Wołyniu barok widać przede wszystkim w detalach: według badań I. Miakoty otwory o barokowym obrysie miały niemal wszystkie carskie wrota wołyńskich ikonostasów tej epoki. Ikonostas cerkwi Świętej Trójcy monasteru w Międzyrzeczu jako całość przypomina barok, ale carskie wrota wykonano w nim w manierze renesansowej.

Naddnieprze i Słobożańszczyzna

Jedynym zachowanym dużym barokowym ikonostasem wzniesionym z funduszy hetmanów i starszyzny kozackiej jest, według Encyclopedia of Ukraine, ikonostas cerkwi Przemienienia Pańskiego w Wielkich Soroczyńcach (1732). Ma około 17 metrów wysokości i 20 szerokości.

Na Słobożańszczyźnie badacz W. Szułyka prześledził, jak w pierwszej połowie XVIII wieku manierystyczną ornamentykę zastępuje barokowa florystyka z liśćmi akantu i gronami winogron. Od drugiej tercji stulecia pojawiają się motywy rokokowe: ukośna kratka i rocaille. Ikonostas cerkwi Przemienienia Pańskiego w Meżyriczu miał pięć rzędów, a na jego carskich wrotach znajdował się motyw Drzewa Jessego, nowy dla Ukrainy Słobodzkiej.

Dlaczego te przykłady dają różny obraz

Nie warto szukać „jednego wzorca”. Olanina zauważa, że w połowie XVII wieku charakter snycerki określa się jeszcze jako manierystyczny, a pełny barokowy przepych przychodzi później. Słobożańskie ikonostasy pierwszej połowy XVIII wieku mówią już językiem baroku florystycznego, a od lat 30. XVIII wieku coraz wyraźniej widać rokoko. Dlatego gdy ktoś mówi „w stylu ukraińskiego baroku”, warto dopytać: wczesnego czy dojrzałego, galicyjskiego czy naddnieprzańskiego. Od odpowiedzi zależą proporcje, gęstość snycerki, wygląd carskich wrót.

Kim byli mistrzowie?

Imiona zachowały się nierównomiernie. Malarzy znamy lepiej niż snycerzy. Hiob Kondzelewicz stworzył ikonostas dla Skitu Maniawskiego, Iwan Rutkowicz pracował w Żółkwi, a we Lwowie działali Fedor Seńkowicz i Mikołaj Petrachnowicz. Snycerze natomiast w źródłach najczęściej pozostają bezimienni: o ich pracy świadczy sam ornament, a nie podpis. Jednym z udokumentowanych przykładów jest mistrz Wasyl Petrowski, którego w 1782 roku zaproszono do wykonania rzeźbionego ikonostasu soboru Opieki Matki Bożej w Ochtyrce. Autorzy badania zaznaczają, że Ochtyrka słynęła ze snycerzy.

Ikonostas z Bohorodczan pokazuje, jak to wyglądało: Kondzelewicz sam wykonywał najtrudniejsze kompozycje, resztę powierzał pomocnikom — malarzom i snycerzom. Barokowy ikonostas to praca zbiorowa i współczesnemu zamawiającemu warto o tym pamiętać: jeden wykonawca rzadko ma w ręku zarówno rysunek, jak i snycerkę, i złocenie.

Czym ten typ różni się od późniejszych ikonostasów?

Porównanie lepiej prowadzić według cech, a nie ocen. Przykłady z XIX wieku wzięto tu z badań dotyczących świątyń kijowskich i odeskich.

Cecha	Ukraiński barokowy ikonostas XVII–XVIII w.	Ikonostasy XIX w. (przykłady z badań)
Liczba rzędów	pięć rzędów, czasem sześć	w niektórych zabytkach tylko jeden rząd (sobór św. Włodzimierza i cerkiew św. Cyryla w Kijowie)
Dekor	ciągła złocona snycerka, motywy roślinne	architraw, fryz, gzyms, pilastry z kapitelami korynckimi; język renesansu i empiru (centralny ikonostas soboru Przemienienia Pańskiego w Odessie)
Malarstwo	ikony w ramach rzeźbionej ściany	ikony malowane w stylu akademickim (Odessa, 1887–1889)

W połowie XVIII wieku rozwój idzie dalej: według Szułyki na Lewobrzeżu rokoko rozpowszechniło się już w latach 30. XVIII wieku, a ikonostas soboru Zaśnięcia Matki Bożej w Ochtyrce (1738), według Szułyki, połączył rokoko i klasycyzm; w pułkach słobodzkich do 1765 roku tworzono też ikonostasy w tradycyjnej stylistyce barokowej. Autorzy badania o soborze Opieki Matki Bożej w Ochtyrce dodają: współczesny gipsowy ikonostas „bynajmniej nie odpowiada cechom ukraińskiego baroku”.

Jak pracować z tą tradycją dzisiaj?

Kopia to rozwiązanie najprostsze i najsłabsze. Barokowy ikonostas narodził się w drewnie i podporządkowany jest jego logice: cienkie łączniki, głębokie podcięcia, złocenie na lewkasie. Kamień ma inny język.

Dlatego warto pracować od zasad. Można je wydobyć z zabytków, o których była mowa wyżej:

• Struktura. Pięć rzędów wznoszących się ku środkowi nadaje rytm. Można go zachować także w powściągliwej ścianie.
• Snycerka jako temat, a nie wypełnienie. Winna latorośl z gronami działa wtedy, gdy jej rysunek czyta się z odległości; ciągłe wypełnienie powierzchni w kamieniu trzeba rozważyć, bo drobny ornament gorzej czyta się z odległości.
• Złoto jako akcent. W drewnie złocenie pokrywa wszystko. W kamieniu warto je rozkładać: latorośl, obramienia ikon, korona krucyfiksu.
• Głębokość reliefu. W kamieniu zależy od rodzaju skały i grubości elementu. To pytanie do mistrza na etapie szkicu, a nie do snycerza w trakcie pracy.
• Ikony. To one wyznaczają skalę. Najpierw wymiar ikon i program, potem konstrukcja.

Co ustalić przed zamówieniem

• Jaki prototyp jest wam bliski: Galicja, Wołyń, Naddnieprze czy Słobożańszczyzna?
• Ile rzędów i jaki program ikon; czy potrzebny jest rząd proroczy i krucyfiks.
• Wysokość i szerokość ściany z uwzględnieniem sklepienia, ambony i przejść.
• Materiał: drewno, kamień, ich połączenie; co dokładnie wykonuje się z kamienia, a co z drewna.
• Złocenie: ciągłe czy akcentowe, jaką metodą i jak będzie się zachowywać w danym wnętrzu.
• Kto maluje ikony i jak będą one dopasowane do snycerki pod względem wymiaru i ramy.
• Kto błogosławi projekt: proboszcz, wspólnota, komisja eparchialna.

IKONASTONE projektuje i wykonuje architekturę cerkiewną w kamieniu; jeśli potrzebujecie ikonostasu w tradycji ukraińskiego baroku, zacznijcie od kategorii ikonostasy. O rzędach przeczytacie w artykule Rzędy ikonostasu, o centralnej części ściany — w tekście Carskie wrota, a o materiale — w artykule Kamienny ikonostas.