Sobór Wniebowstąpienia w Perejasławiu: mazepiańska świątynia pod jednym gzymsem

Bywa, że świątynię ratuje zupełnie ktoś inny niż ten, kto ją zbudował. Sobór wzniesiony kosztem Mazepy przetrwał dziesięciolecia sowieckie dlatego, że zawieszono w nim płótno o innej wojnie.

W skrócie

Historia

W 1695 roku kosztem hetmana Iwana Mazepy zaczęto wznosić w Perejasławiu murowany Sobór Wniebowstąpienia. Budowa trwała pięć lat; według sobory.ru świątynię poświęcono 1 czerwca 1700 roku w obecności hetmana. Według innych danych, które podaje anglojęzyczna Wikipedia, sobór datuje się na lata 1704–1709, ale większość źródeł trzyma się dat 1695–1700. Hetman zabiegał u cara o odnowienie dawnej katedry perejasławskiej i rok po poświęceniu przy soborze zaczął działać męski monaster. Według źródeł Mazepa podarował świątyni Ewangeliarz Peresopnicki.

W 1748 roku pożar strawił drewniane zabudowania monasteru. Murowany sobór ocalał; sztukatorskie portale oraz obramienia okien i bębna otrzymał, według Wikipedii, jeszcze wcześniej — podczas remontu w pierwszej tercji XVIII wieku. W latach 1753–1757 obok wzniesiono murowane kolegium, a w latach 1770–1776 — dzwonnicę. W 1782 roku do dzwonnicy dobudowano niewielką cerkiew św. Barbary; zniszczono ją w czasie II wojny światowej. W soborze pochowano kilku XVIII-wiecznych biskupów perejasławskich. W 1766 roku w monasterze pochowano głowę męczennika Danyły Kusznira z Mlijowa, a 4 sierpnia 1786 roku przeniesiono tu z monasteru św. Michała relikwie czcigodnego męczennika Makarego Kaniowskiego; w 1942 roku wywieziono je do Czerkas. W 1847 roku katedra przeniosła się do Połtawy i sobór stopniowo stracił dawne znaczenie.

Obok soboru stoi budynek kolegium. Sama szkoła powstała w 1738 roku w drewnianym budynku, a w latach 1753–1757 otrzymała murowany parterowy gmach, wzniesiony kosztem biskupa Joana Kozłowycza: cztery sale lekcyjne i trzy sienie pod jednym dachem. Od 1972 roku działa tu Muzeum Pamięci Hryhorija Skoworody.

Nabożeństwa w soborze, według L. Nabok, odprawiano do 1934 roku, a potem budynek zamieniono na spichlerz. Wojna mocno uszkodziła zespół, zwłaszcza dzwonnicę: przystosowano ją na wieżę ciśnień i używano w tym charakterze do 1986 roku. Uszkodzone budynki odrestaurowano w latach 50. i 60. XX wieku. W 1975 roku w soborze otwarto dioramę „Bitwa o Dniepr” — płótno o długości 28 metrów i wysokości 7. Jak pisała „Ukrajinśka prawda”, stało się ono faktycznie „ołtarzem” soboru.

Teraz role się odwróciły. W 2021 roku zespół obejrzano jako znajdujący się w stanie krytycznym, a stan budynku zagraża też płótnu: diorama uratowała świątynię, a świątynia teraz ją niszczy. W 2021 roku projekt remontu konserwatorskiego fasad i dachu przeszedł do naboru państwowego programu „Wielka restauracja”.

Kronika

Cyfry w nawiasach kwadratowych to numery źródeł na liście na końcu strony. Adnotacja „według …” oznacza, że fakt potwierdza tylko jedno źródło. Sekcja „Podają” zawiera podania i legendy: zapisano je w źródłach, lecz nie potwierdzono dokumentami.

Fundacja hetmańska

1. 1648

   25 kwietnia pożar zniszczył drewnianą cerkiew Wniebowstąpienia, która stała w tym miejscu. Według M. Mycyka i O. Tarasenki (w relacji W. Wowkodaw). ^[1]

2. 1688

   13 maja relikwie czcigodnego męczennika Makarego Kaniowskiego przeniesiono z Kaniowa do Perejasławia, by uchronić je przed najazdem tureckim; od 1713 r. spoczywały w monasterze św. Michała. ^{[14, 15, 16]}

3. 1695

   Kosztem hetmana Iwana Mazepy zaczęto wznosić murowany Sobór Wniebowstąpienia. ^{[1, 5, 21, 22]}

4. 1695–1700

   Na budowę soboru i urządzenie katedry biskupiej Mazepa dał, według rejestru komisji benderskiej, „ponad 300 000 złotych”. ^{[1, 2, 25]}

5. 1700

   Według sobory.ru 1 czerwca sobór poświęcono z udziałem samego hetmana. ^[2]

6. 1700

   30 września Mazepa wydał uniwersał o odnowieniu perejasławskiej katedry biskupiej; już 1 września jego uniwersałem na katedrę wyznaczono Zachariasza (Kornyłowycza). Według „Trudów KDA”. ^[8]

7. 1701

   Mazepa nadał monasterowi przy soborze wieś z przynależnościami: według „Trudów KDA” — Mańkiwkę (4 lutego), według sobory.ru — „Mackowkę” (4 stycznia). Pod koniec roku, według ^[8], monaster otrzymał też wieś Sosznyky. ^{[2, 8]}

8. 1701

   Mazepa podarował soborowi katedralnemu Ewangeliarz Peresopnicki; zapis donacyjny, według P. Kraluka, datowany jest na 17 kwietnia 1701 r. ^{[9, 10]}

9. 1701

   27 sierpnia hetman wydał kolejny uniwersał na rzecz katedry, a 1 października Zachariasza wyświęcono na biskupa perejasławskiego. Według „Trudów KDA”. ^[8]

10. 1702

    Katedra perejasławska stała się wikariatem metropolii kijowskiej; gramota z 4 marca 1702 r. podporządkowała ją metropolicie kijowskiemu. ^{[7, 8]}

11. Pierwsza tercja XVIII w.

    Według Wikipedii podczas remontu sobór otrzymał portale i sztukatorskie obramienia okien i bębna. ^[28]

Monaster katedralny

1. 1738

   Biskup Arseniusz Berło założył przy monasterze Wniebowstąpienia kolegium. ^{[5, 6, 27]}

2. 1748

   Według Wikipedii pożar zniszczył wszystkie drewniane zabudowania monasteru; murowany sobór ocalał. ^[28]

3. 1753–1757

   Staraniem biskupa Joana Kozłowycza zbudowano murowany gmach kolegium. ^{[5, 6, 28]}

4. 1753–1754

   W kolegium poetyki uczył Hryhorij Skoworoda. ^{[5, 6, 27]}

5. 1757

   27 lipca Gerwazego Lincewskiego, byłego zwierzchnika Pekińskiej Misji Duchownej, wyświęcono na biskupa perejasławskiego i boryspolskiego. ^{[12, 13]}

6. 1766

   29 lipca stracono ktitora z Mlijowa Danyłę Kusznira. Jesienią (według żywotu — pod koniec września) biskup Gerwazy uroczyście pochował jego głowę w monasterze Wniebowstąpienia. ^{[11, 12, 28]}

7. 1769

   22 grudnia zmarł biskup Gerwazy; pochowano go w krypcie pod lewym klirosem Soboru Wniebowstąpienia. ^{[12, 13]}

8. 1770–1776

   Zbudowano murowaną trzykondygnacyjną dzwonnicę o wysokości około 48 m; według W. Wowkodaw budowniczym był biskup Hiob Bazylewycz. ^{[1, 5, 21, 22]}

9. 1780–1782

   Do wschodniej strony dzwonnicy dobudowano cerkiew św. Barbary (w Wikipedii — 1782 r.). ^{[1, 28]}

10. 1785

    Wraz z likwidacją eparchii perejasławskiej kolegium zamknięto. ^{[6, 27]}

11. 1786

    4 sierpnia relikwie św. Makarego Kaniowskiego przeniesiono z monasteru św. Michała do monasteru Wniebowstąpienia. ^{[1, 14, 15]}

Po przeniesieniu katedry

1. 1799

   Utworzono eparchię małorosyjsko-perejasławską z siedzibą w Perejasławiu; w kolegium znów zaczęto wykładać filozofię; w 1808 r., według Encyclopedia of Ukraine, kolegium przekształcono w seminarium duchowne. ^{[6, 26]}

2. Lata 30. XIX w.

   Archeograf Osyp Bodianski odnalazł Ewangeliarz Peresopnicki w bibliotece seminarium perejasławskiego i opublikował o nim artykuł (według różnych danych w 1836 lub 1838 r.). ^[10]

3. 1845

   W sierpniu Taras Szewczenko, goszcząc u lekarza A. Kozaczkowskiego, namalował sobór akwarelą. Pod koniec roku opisał Ewangeliarz Peresopnicki i przepisał zapis donacyjny Mazepy. ^{[3, 4, 5, 10]}

4. 1847

   Według „Azbuki pałomnika” rezydencję biskupów eparchialnych przeniesiono z Perejasławia do Połtawy. ^[26]

Dziesięciolecia sowieckie

1. 1927–1930

   W. Zabołotny wykonał rysunki pomiarowe soboru; zaginęły w czasie II wojny światowej. Według L. Nabok (w relacji W. Wowkodaw). ^[1]

2. 1934

   Do tego roku w soborze odprawiano nabożeństwa; potem budynek zamieniono na spichlerz. Według L. Nabok (w relacji W. Wowkodaw). ^[1]

3. 1937

   Z dzwonnicy zrzucono dzwon. Według Kostiuka (w relacji W. Wowkodaw). ^[1]

4. 1942

   Relikwie św. Makarego wywieziono z Perejasławia do Czerkas. ^{[14, 15, 16]}

5. 1954–1964

   Odbudowa zniszczonych w czasie wojny budynków; według Bilczenki zniszczono wtedy malowidła ścienne soboru. ^{[1, 28]}

6. 1972

   W gmachu kolegium otwarto Muzeum Pamięci Hryhorija Skoworody (w Wikipedii — 1970 r.). ^{[6, 28]}

7. 1975

   5 maja w soborze otwarto muzeum-dioramę „Bitwa o Dniepr w rejonie Perejasławia i utworzenie przyczółka bukryńskiego jesienią 1943 r.” (malarze P. Malcew, M. Prisiekin; płótno 28 × 7 m). ^{[17, 21, 23, 24]}

8. Do 1986

   Według Bilczenki (w relacji W. Wowkodaw) dzwonnicę używano jako wieży ciśnień. ^[1]

Niepodległa Ukraina

1. 2003

   Według „Hławkomu” rada miejska postanowiła przekazać sobór wspólnocie UKP PK, która ubiegała się o niego od połowy lat 90., pod warunkiem przeniesienia dioramy. Uchwały nie wykonano. ^[17]

2. 2010–2011

   Synod UKP (PM) ogłosił założenie w Perejasławiu monasterów i w 2011 r. „odnowił” monaster Wniebowstąpienia; budynków Cerkwi nie przekazano. W mieście trwały protesty przeciwko przekazaniu budynków rezerwatu. ^{[17, 18, 28]}

3. 2021

   18 maja projekt „Remont konserwatorski fasad i dachu Soboru Wniebowstąpienia” zajął 62. miejsce wśród 109 obiektów naboru „Wielkiej restauracji”. Według ProSlav. ^[19]

4. 2021

   18 czerwca minister kultury O. Tkaczenko obejrzał zespół w stanie krytycznym; mer miasta W. Saułko prosił o przekazanie dzwonnicy na bilans Ministerstwa Kultury, tak jak wcześniej soboru. Według ProSlav. ^[20]

5. 2022

   20 listopada część relikwii św. Makarego zwrócono z Czerkas do Perejasławia — do monasteru św. Michała, a nie do Soboru Wniebowstąpienia. ^{[15, 16]}

Utracone i odtworzone

Architektura

Sobór jest krzyżowy, dziewięciodzielny i jednokopułowy. Wszystkie jego części mają równą wysokość i zostały podprowadzone pod jeden gzyms, dlatego budynek odczytuje się jako jedną zwartą bryłę. Nad skrzyżowaniem wznosi się dwukondygnacyjne barokowe zwieńczenie na wysokim ośmiobocznym bębnie. Ściany rozczłonkowano wyładowanymi pilastrami, a portale, obramienia okien i bęben ozdobiono sztukaterią.

Poniżej — dwa elementy świątyni: na zdjęciu i na rysunku. Rysunki pokazują formę, a nie dokładne wymiary.

Kopuła na ośmiobocznym bębnie

Jedna kopuła na dziewięć części planu to rozwiązanie powściągliwe. Cała pionowa oś jest zebrana w centrum: wysoki graniasty bęben i dwukondygnacyjne barokowe zwieńczenie. Szewczenko, który namalował sobór akwarelą w 1845 roku, podpisał arkusz (po rosyjsku): „Zbudowany przez hetmana Mazepę”.

Dzwonnica

Dzwonnica ma trzy kondygnacje; w planie to kwadrat o wklęsłych bokach, z dwukondygnacyjnym barokowym zwieńczeniem; w pierwszej kondygnacji znajduje się arka przejazdowa z portalem. Pierwszą kondygnację opracowano boniowaniem. Porządki drugiej i trzeciej kondygnacji źródła nazywają różnie: Wielka Encyklopedia Ukraińska — toskański i kompozytowy, inne opisy — joński i koryncki. W obu odczytaniach porządki rosną od dołu ku górze, od cięższego do lżejszego, jak przystało klasycznej pionowej osi.

Kamień i materiał

Sobór, dzwonnicę i kolegium wymurowano z cegły na zaprawie wapiennej, otynkowanej i pobielonej. Biała powierzchnia działa tu jak papier dla sztukaterii: cień gzymsów i pilastrów rysuje na niej rytm fasady.

Najgroźniejsze dla takiego budynku są nie lata, lecz woda. Przeciekający dach niszczy jednocześnie mur i płótno wewnątrz. Cegła na wapnie dobrze znosi czas, jeśli wilgoć nie zalega, dlatego remont dachu jest dla soboru kwestią nie urody, lecz przetrwania.

Oś przestrzeni wewnątrz soboru zamykał niegdyś ikonostas; o tym, jak zbudowane są ikonostasy, piszemy osobno. Inny lewobrzeżny barokowy sobór tej samej epoki to Sobór Podwyższenia Krzyża w Połtawie.

Czy wiesz, że

Podają

Postaci

• Iwan Mazepa — hetman, fundator soboru i odnowiciel katedry perejasławskiej; podarował soborowi Ewangeliarz Peresopnicki (1701).
• Maria Magdalena Mazepina — matka hetmana, ofiarodawczyni (według sobory.ru).
• Zachariasz (Kornyłowycz) — pierwszy biskup odnowionej katedry (chirotonia 1 października 1701 r.).
• Arseniusz Berło — biskup, założyciel kolegium (1738).
• Joan Kozłowycz — biskup, budowniczy murowanego kolegium (1753–1757); według Wikipedii pochowany w soborze.
• Hryhorij Skoworoda — uczył poetyki w kolegium w latach 1753–1754.
• Gerwazy Lincewski — biskup (1757–1769), były zwierzchnik misji pekińskiej; pochował głowę Danyły Kusznira, sam pochowany pod lewym klirosem soboru.
• Danyło Kusznir — ktitor z Mlijowa, stracony w 1766 r. za odmowę przyjęcia unii; głowę pochowano w monasterze Wniebowstąpienia.
• Hiob Bazylewycz — biskup; według W. Wowkodaw budowniczy dzwonnicy (1770–1776); według Wikipedii pochowany w soborze.
• Cyryl Szumlański, Nikodem Srebnicki — biskupi perejasławscy, pochowani w soborze (według Wikipedii).
• Makary Kaniowski — czcigodny męczennik; jego relikwie spoczywały w monasterze Wniebowstąpienia od 1786 do 1942 r.
• Osyp Bodianski — archeograf, odnalazł Ewangeliarz Peresopnicki w seminarium perejasławskim.
• Taras Szewczenko — namalował sobór w 1845 r., opisał Ewangeliarz Peresopnicki.
• W. Zabołotny — autor rysunków pomiarowych soboru z lat 1927–1930.
• Petro Malcew, Mykoła Prisiekin — malarze dioramy „Bitwa o Dniepr” (1975).

Jak cytować