Cerkiew św. Ducha w Potyliczu: świątynia garncarzy z malowidłami ściennymi z XVII wieku

Tę cerkiew, jak mówią, opłacili garncarze — ludzie, którzy wiedzieli o glinie wszystko, a świątynię zamówili z drewna. Najcenniejsze w niej też nie jest tworzywo, lecz to, co na nim namalowano: malowidła ścienne z XVII wieku, na których obok świętych stoją Kozacy.

W skrócie

Adres	wieś Potylicz, rejon lwowski, obwód lwowski
Zbudowano	tradycyjnie 1502 r.; według innych danych 1555 r. lub 1559–1564
Typ	trójdzielna drewniana cerkiew z dwoma wierchami
Wymiary	około 18 × 7 m
Malowidła ścienne	lata 1620–1640
Status	obiekt Światowego Dziedzictwa UNESCO od 2013 r. (nr 1424); od 2023 r. — pod tymczasową wzmocnioną ochroną

Historia

Potylicz leży na północny zachód od Lwowa (w linii prostej ponad 50 kilometrów), kilka kilometrów od granicy z Polską. Dziś to wieś, a niegdyś — miasto garncarzy. Według szlaku „Drewniane cerkwie Karpat” w okresie rozkwitu pracowało tu około 240 garncarzy, podczas gdy we Lwowie — 45. Radio Swoboda podaje skromniejszą liczbę — około 50 mistrzów.

Tradycja łączy powstanie cerkwi z najazdem tatarskim: dawną drewnianą cerkiew świętych Borysa i Gleba spalono, a w 1502 roku na jej miejscu postawiono nową. Według tradycji, którą przekazują szlak „Drewniane cerkwie Karpat” i „Historia lokalna”, budowę sfinansowali miejscowi garncarze; historycy nie przytaczają na to dokumentów.

Data 1502 jest tradycyjna, ale nie jedyna. Wizytacja z 1739 roku pisała, że cerkiew zbudowano „184 lata temu, a może i dawniej”, czyli około 1555 roku, a historyk Andrij Pawłyszyn w artykule z 2021 roku, opierając się na nowych dokumentach, uważa, że cerkiew prawdopodobnie wzniesiono między 1559 a 1564 rokiem. Datę 1502, według jego spostrzeżenia, podają periodyki eparchii przemyskiej bez odwołania do źródła; jeśli jest prawdziwa, to raczej dotyczy poprzedniej cerkwi. Tak czy inaczej należy ona do najstarszych drewnianych świątyń Ukrainy; anglojęzyczna Wikipedia nazywa ją najstarszą drewnianą cerkwią Lwowszczyzny.

W pierwszej połowie XVII wieku ściany świątyni pokryto malowidłami. Pawłyszyn pisze, że w ciągu tego stulecia cerkiew kilkakrotnie zmieniała przynależność wyznaniową, a w drugiej połowie XVII wieku ostatecznie weszła w struktury kijowskiej metropolii unickiej. Anglojęzyczna Wikipedia wspomina, że cerkiew odwiedził Bohdan Chmielnicki; dokumenty przytaczane przez Pawłyszyna odnotowują jedynie przemarsz jego wojsk przez Potylicz na Zamość w 1648 roku.

Malowidła zajmują ściany nawy i część babińca. Wśród tematów „Sztuka sakralna Lwowszczyzny” wymienia Matkę Bożą Peczerską, Podwyższenie Krzyża Świętego, Zaśnięcie Bogurodzicy i Opłakiwanie Chrystusa. Naukowo malowidła z Potylicza opisała historyk sztuki Ludmyła Milajewa w monografiach z 1969 i 1971 roku; szlak „Drewniane cerkwie Karpat” wspomina też inny pogląd — że malowidła mogły powstać na początku XVIII wieku.

Drewno wymaga stałej troski i w archiwach zachowały się tego ślady. W 1718 roku, według Pawłyszyna, cerkiew remontował cieśla Kazimierz Dominikowicz, a w 1736 roku ten sam „mistrz ciesielskiego kunsztu” gruntownie ją wyremontował: postawiono nowe krzyże, częściowo wymieniono kraty i okna. Podczas remontów w 1909 i 1923 roku gontowe dachy i obicie ścian zastąpiono blachą.

Za władzy sowieckiej cerkiew zamknięto — według Pawłyszyna na prawie pół wieku — ale ogłoszono ją zabytkiem o znaczeniu państwowym. W latach 1970–1972 przeprowadzono gruntowną restaurację według projektu B. Kindzelskiego i I. Mohytycza: blachę zdjęto, przywrócono gont, malowidła odrestaurowano. Od 8 listopada 2008 roku cerkiew znów w pełni działa, a 21 czerwca 2013 roku wpisano ją na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO razem z siedmioma innymi ukraińskimi i ośmioma polskimi drewnianymi świątyniami.

Zabytek UNESCO to także codzienna praca gospodarska. W 2013 roku ZAXID.NET pisał, że cerkwią opiekują się siostry ze zgromadzenia św. Józefa, wspólnota z własnych środków opłaca alarm, a grzyb, który poszedł od jednego z narożników, udało się zatrzymać. Grzyb powstrzymał ówczesny proboszcz, o. Roman Semeniuk.

Kronika

Cyfry w nawiasach kwadratowych to numery źródeł na liście na dole strony. Adnotacja „według …” oznacza, że fakt potwierdza tylko jedno źródło. Rozdział „Podania” to podania i legendy: zapisano je w źródłach, ale nie potwierdzają ich dokumenty.

Miasto garncarzy

1. 1262

   Latopis halicko-wołyński wspomina Telicz — dzisiejszy Potylicz. Tak podaje Encyklopedia Ukrainy; szlak „Drewniane cerkwie Karpat” podaje rok 1223. ^{[3, 12, 4]}

   

2. XV w.

   Kronikarz Jan Długosz pisał: „Potylicz — wysoka góra w ziemi bełskiej”. Według Radia Swoboda. ^[16]

3. 1498

   Potylicz otrzymał prawo magdeburskie. ^{[3, 12]}

Świątynia i malowidła

1. 1502

   Tradycyjna data budowy: cerkiew postawiono w miejscu świątyni świętych Borysa i Gleba, spalonej przez Tatarów. Pawłyszyn zaznacza, że tę datę podają periodyki eparchii przemyskiej bez odwołania do źródła; jeśli jest prawdziwa, to raczej dotyczy poprzedniej cerkwi. ^{[1, 4, 5, 6, 13]}

   

2. 1560-te

   Na miasto napadł oddział tatarski; w 1569 r. król Zygmunt II August zatwierdził nowe dokumenty w miejsce utraconych. Pawłyszyn przypuszcza, że wówczas mogła ucierpieć także cerkiew. ^[1]

3. 1559–1564

   Najbardziej prawdopodobny, według Pawłyszyna, czas budowy cerkwi św. Ducha: w 1559 r. zapis w rękopiśmiennym „Apostole” jeszcze potwierdza w tym miejscu cerkiew Borysa i Gleba, a w 1564 r. w Potyliczu, według dokumentów podatkowych, działały tylko dwie cerkwie. ^[1]

4. Około 1555

   Taką datę podaje wizytacja z 1739 r.: cerkiew zbudowano „184 lata temu, a może i dawniej”. Pawłyszyn wiąże dokumenty z 1555 r. z poprzednią świątynią. ^[1]

5. 1584

   Rok na dawnym dzwonie, który do XX w. wisiał na dzwonnicy cerkwi. Według Pawłyszyna. ^[1]

6. Początek XVII w.

   Ikonostas otrzymał rzeźbiony portal z ikoną „Spasa Nierękotwornego”; w latach 1601–1605 w dokumentach wspomniano kapłana o. Stefana. ^[1]

7. 1620–1640-te

   Ściany nawy i babińca pokryli temperą bezpośrednio na drewnie mistrzowie jednej szkoły. Szlak „Drewniane cerkwie Karpat” podaje też inny pogląd — początek XVIII w. ^{[1, 2, 4]}

   

8. XVII w.

   Po unii brzeskiej parafia podlegała unickiemu biskupowi chełmskiemu, na pewien czas przeszła do prawosławnych biskupów, a w drugiej połowie stulecia ostatecznie weszła w skład kijowskiej metropolii unickiej. Według Pawłyszyna. ^[1]

9. 1648

   Podczas wyprawy Bohdana Chmielnickiego na Zamość kapłana o. Ilję Procyka i parafian oskarżono o napad na kościół i grabież jego mienia. Według Pawłyszyna. ^[1]

10. 1659

    W cerkwi zaczęto prowadzić księgę wypominkową; zachowywała się jeszcze pod koniec XIX w. ^[1]

11. 1663

    Datowana płaszczenica, która według ZAXID.NET pochodzi z cerkwi św. Ducha; obecnie znajduje się w cerkwi Świętej Trójcy w Potyliczu. ^[9]

12. 1670

    Ikonostas odnowiono nowymi ikonami namiestnymi Chrystusa i Bogurodzicy. Według Pawłyszyna. ^[1]

13. 1683

    Malarz żółkiewski Iwan Rutkowycz namalował ikonę „Deesis” („Molinnia”) z portretami małżeństwa mieszczan-donatorów. ^{[1, 5, 17]}

Wizytacje i remonty

1. 1709

   Wojska szwedzkie uszkodziły i ograbiły cerkiew; przy niej zginął 66-letni mieszczanin. Według Pawłyszyna. ^[1]

2. 1718

   Cerkiew remontował cieśla Kazimierz Dominikowicz. ^{[1, 4, 5]}

3. 1720–1750-te

   Przy cerkwi wzniesiono pomieszczenia, które wynajmowano miejscowym garncarzom, aby parafia miała dochód. Według Pawłyszyna. ^[1]

4. 1736

   Dominikowicz gruntownie wyremontował cerkiew i dzwonnicę; postawiono nowe krzyże z Niemirowa. ^{[1, 4, 5]}

   

5. 1739

   Wizytacja naliczyła w parafii 15 rodzin i wspomniała pole „Borysowskie” — pamięć o poprzedniej świątyni. ^[1]

6. 1753

   Szlak „Drewniane cerkwie Karpat” i „Historia lokalna” wspominają kolejny remont Dominikowicza, po którym cerkiew stała się dwuwierchowa; u Pawłyszyna tej daty nie ma. ^{[4, 5]}

7. 1766–1775

   W 1766 r. do spowiedzi zdolnych było około stu parafian; do 1775 r. proboszcz o. Iwan Kyryłowycz przeszedł do cerkwi Świętej Trójcy, a trzy potylickie parafie z czasem połączono. Według Pawłyszyna. ^[1]

XIX–XX wiek

1. 1848

   Rząd austriacki zarekwirował stare hakownice, przechowywane w cerkwi. Według Pawłyszyna. ^[1]

2. 1909, 1923

   Gontowe dachy i obicie ścian zastąpiono blachą. „Historia lokalna” podaje remonty w latach 1831, 1903 i 1923. ^{[1, 4, 5]}

3. Okres sowiecki

   Cerkiew zamknięto na prawie 50 lat, ale ogłoszono ją zabytkiem o znaczeniu państwowym; roku zamknięcia źródła nie podają. Według ZAXID.NET chciano w niej urządzić skład nawozów mineralnych, a później przenieść ją do muzeum „Szewczenkowski Gaj”, ale wspólnota nie pozwoliła. ^{[1, 8]}

4. 1970–1972

   Restauracja według projektu B. Kindzelskiego i I. Mohytycza: blachę zdjęto, przywrócono gont, odrestaurowano malowidła. ^{[1, 4, 5]}

   

Odrodzona świątynia

1. 8 listopada 2008

   Cerkiew znów w pełni działa; pierwszym proboszczem został o. Wasyl Mutka, od 2011 r. służył o. Roman Semeniuk. ^{[1, 8]}

2. 21 czerwca 2013

   Na 37. sesji Komitetu Światowego Dziedzictwa cerkiew wpisano na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO w składzie obiektu „Drewniane cerkwie w polskim i ukraińskim regionie Karpat” (16 świątyń). ^{[1, 10, 11]}

3. 2018

   Rozpoczęła się etapowa restauracja: wymieniono podwaliny i podłogę, po raz pierwszy wykonano fundament i kamienne opaskowanie; wymiany pokrycia dachu nie ukończono. ^{[5, 6]}

4. 26 kwietnia 2023

   Naukowo-restauratorska rada na miejscu określiła kolejność prac; na dokumentację restauracji malowideł i ikonostasu przeznaczono 100 tys. hrn (Suspilne pisze o „około 150 tysiącach”). ^{[6, 13, 19]}

5. 7 września 2023

   Komitet Ochrony Dóbr Kultury w razie konfliktu zbrojnego (Drugi Protokół do Konwencji haskiej z 1954 r.) wpisał cerkiew na Listę dóbr kultury objętych tymczasową wzmocnioną ochroną — wśród 20 obiektów ukraińskich. ^{[14, 18]}

6. Październik 2023

   Specjaliści polskiego instytutu „Polonika” obejrzeli malowidła i konstrukcje świątyni. ^{[6, 15]}

7. Październik 2024

   Wspólna misja UNESCO i ICOMOS miała udokumentować cerkiew fotogrametrią i skanowaniem laserowym 3D na potrzeby planu reagowania kryzysowego (ze środków rządu Japonii). Według Lwowskiej OWA. ^[19]

8. 10 kwietnia 2026

   Parafia przygotowywała się do wyniesienia płaszczenicy w Wielki Piątek; administrator świątyni mówił, że malowidłom jest około 400 lat. Według Suspilne. ^[7]

Utracone i odtworzone

Architektura

Cerkiew jest niewielka — około 18 na 7 metrów — i trójdzielna: babiniec, nawa i prezbiterium stoją jedno za drugim z zachodu na wschód. Encyklopedia Ukrainy nazywa ją dość typową bojkowską cerkwią z trzema zrębami. Nad zrębem środkowym wznosi się piętrowy piramidalny wierch, który według tej samej encyklopedii pojawił się w XVIII wieku. Nad prezbiterium — kopuła, którą szlak „Drewniane cerkwie Karpat” zalicza do maniery wołyńskiej. W sylwetce cerkwi spotykają się więc tradycje galicyjska, bojkowska i wołyńska.

Ściany i dachy pokryte są gontem. Do świątyni przylega murowana zakrystia — jedyna część wzniesiona nie z drewna.

Poniżej — dwa elementy świątyni: na zdjęciu i na rysunku. Rysunki pokazują formę, a nie dokładne wymiary.

Piętrowy wierch nad nawą

Wierch rośnie uskokami, jak piramida z kilku załomów. To cecha bojkowska: każda kondygnacja jest nieco węższa od poprzedniej, a sylwetka wyrywa się w górę bez żadnej kopuły.

Kopuła nad prezbiterium

Zrąb prezbiterium wieńczy kopuła w manierze wołyńskiej. Obok piramidy nad nawą wygląda jak inny język w tym samym zdaniu — i właśnie dlatego cerkiew rozpoznaje się od pierwszego spojrzenia.

Niuanse, które łatwo przeoczyć

Kozacy na ścianach świątyni. Malowidła z lat 1620–1640, według Encyklopedii Ukrainy, wykonali mistrzowie jednej szkoły temperą bezpośrednio na ścianach i swobodnie traktowali kanony. Zamiast cara Konstantyna i carycy Heleny na ścianach są książę Włodzimierz i księżna Olga, a wojownicy w scenach ewangelicznych ubrani są jak Kozacy. Cerkiew XVII wieku pisała historię świętą językiem swoich czasów.

Ikonostas namalowany na ścianie. W prezbiterium stoi ikonostas z XVII wieku, a jego górne rzędy, według „Sztuki sakralnej Lwowszczyzny”, nie są rzeźbione, lecz namalowane bezpośrednio na wschodniej ścianie nawy; w XIX wieku je przemalowano. Malowany ikonostas to rzadki przypadek, gdy granica między ścianą a przegrodą ołtarzową dosłownie znika.

Skład nawozów mineralnych, którego nie było. Według ZAXID.NET władze sowieckie chciały urządzić w cerkwi skład nawozów mineralnych; wspólnota sprzeciwiła się, bo chemikalia zniszczyłyby drewno. Później próbowano przenieść świątynię do lwowskiego skansenu „Szewczenkowski Gaj” — i znów wspólnota nie pozwoliła. Gdy cerkiew stała zamknięta, ludzie, jak mówią miejscowi, zaglądali do środka przez szparę w drzwiach; sami miejscowi mówią o siedemdziesięciu latach, choć według dokumentów cerkiew była zamknięta prawie pięćdziesiąt.

Imię odziedziczone po poprzedniczce. W miejscu obecnej świątyni stała wcześniej cerkiew świętych Borysa i Gleba (zapis z 1559 r.). Pamięć o niej zachowała się w ikonie namiestnej Borysa i Gleba oraz w nazwie pola „Borysowskie”, o którym wspomina wizytacja z 1739 r. Obecne wezwanie to Zesłanie Ducha Świętego.

Zagadkowy kamień młyński. Podczas restauracji cerkwi Świętej Trójcy w Żółkwi w 2019 roku pośrodku świątyni znaleziono kamień młyński nieznanego przeznaczenia. Według naukowca Żółkiewskiego Rezerwatu Wołodymyra Heryka (ZAXID.NET, 2019) taki sam kamień młyński znaleziono w nawie centralnej cerkwi w Potyliczu. Czy miał znaczenie sakralne, do dziś nie wyjaśniono.

Księgi z drukarni Fedorowicza. Według szlaku „Drewniane cerkwie Karpat” w cerkwi przechowywano dawne księgi, m.in. „Apostoł” Iwana Fedorowicza z XVI wieku i „Triodion kwietny” z XVII wieku.

Wzgórze bez drzew. Ten sam szlak przypomina, że stare drzewa, które umacniały zbocza Horodyszcza, później wycięto. Dla świątyni na wzgórzu to nie drobiazg: aż do 2018 roku stała bez fundamentu i dopiero wtedy wymieniono jej podwaliny i wykonano kamienne opaskowanie.

Galeria zdjęć

Kamień i materiał

Cerkiew złożona jest z drewnianych zrębów, a ściany i dachy pokryte są gontem. O budowli często mówi się, że nie ma w niej ani jednego gwoździa; tak mówią też miejscowi w materiale ZAXID.NET. Według anglojęzycznej Wikipedii murowana jest tylko zakrystia. Głównym skarbem wnętrza jest tempera nałożona bezpośrednio na drewniane ściany: drewno jest tu jednocześnie konstrukcją i podłożem malarskim.

Historia z blachą dobrze pokazuje, jak materiał wpływa na losy budowli. Na początku XX wieku gont zastąpiono blachą — praktycznie, trwale, nowocześnie. Pół wieku później konserwatorzy ją zdjęli i przywrócili świątyni gont. Kamień w świątyni zachowuje się inaczej, ale zasada jest ta sama. Materiał wybrany „na wieki” musi być zgodny z tym, co już stoi obok. Dlatego w starej świątyni każdą nową rzecz — ołtarz, lichtarz, stopień — warto najpierw „postawić” na rysunku obok tego, co już tam jest, i dopiero potem wybierać dla niej materiał.

O budowie przegrody ołtarzowej — w artykułach „Ukraiński ikonostas” i „Rzędy ikonostasu”, a także w dziale ikonostasy. Inna cerkiew św. Ducha z tej samej listy UNESCO to cerkiew w Rohatynie; inna drewniana cerkiew z tego samego obiektu UNESCO — cerkiew św. Michała Archanioła w Użoku.

Czy wiesz, że

Podania

Postacie

• Kazimierz Dominikowicz — cieśla, remontował cerkiew w 1718 i 1736 r. (szlak i „Historia lokalna” dodają rok 1753).
• Iwan Rutkowycz — malarz żółkiewski, autor ikony „Modlitwa” z 1683 r.
• Fedusko (Teodozjusz) z Sambora — mistrz, z którym M. Helytowycz hipotetycznie wiąże ikonę „Borys i Gleb”.
• Iwan Malarz — miejscowy mistrz, według „Historii lokalnej” — kierownik grupy, która pokryła ściany malowidłami (według jednego źródła).
• Zygmunt II August — król, który w 1569 r. zatwierdził nowe przywileje miasta po napadzie tatarskim.
• o. Ilja Procyk — proboszcz, którego w 1648 r. oskarżono o napad na kościół.
• o. Mychajło Durkalewycz — proboszcz w wizytacji z 1720 r.
• o. Iwan Kyryłowycz — proboszcz w 1766 r., później przeszedł do cerkwi Świętej Trójcy.
• Bohdan Chmielnicki — według podania modlił się w cerkwi w 1648 r.
• Ludmyła Milajewa — historyk sztuki, opisała malowidła w monografiach z 1969 i 1971 r.
• Borys Kindzelski, Iwan Mohytycz — autorzy projektu restauracji z lat 1970–1972.
• o. Wasyl Mutka, o. Taras Kohut, o. Roman Semeniuk — proboszczowie po odnowieniu w 2008 r.
• o. Mychajło Zacharkiw — współczesny duszpasterz (według Pawłyszyna; w Suspilne — „Zachar”, „Zacharko”).
• Olena Wasylko — dyrektorka departamentu architektury Lwowskiej OWA, która prowadziła narady restauracyjne w 2023 r.
• Andrij Pawłyszyn — historyk, autor artykułu z 2021 r. z nowym datowaniem.

Jak cytować