Ile rzędów ma ikonostas i co jest w każdym z nich

W świątyni są rzeczy, które czyta się jak tekst. Ikonostas jest chyba najwyraźniejszym przykładem: można go „przeczytać” od dołu do góry, rząd po rzędzie, a każdy rząd będzie osobnym zdaniem w długiej opowieści o zbawieniu. Kto to potrafi, nawet stojąc w obcej cerkwi, od razu rozumie, gdzie jest Stary Testament, gdzie apostołowie, a gdzie wizerunki, przed którymi modli się wspólnota.

Gdy na przegrodzie ołtarzowej jest tylko jeden pas ikon, pytanie „ile rzędów” wydaje się zbędne. Ale gdy zamawia się nowy ikonostas, staje się ono pierwszym pytaniem praktycznym: od liczby rzędów zależą wysokość konstrukcji, liczba ikon, terminy, koszt, a nawet to, czy w absydzie wystarczy światła. Dlatego warto zrozumieć, skąd wzięły się rzędy, co niesie każdy z nich i co można pominąć bez szkody dla treści.

W skrócie

• Pełny ukraiński ikonostas ma cztery-pięć rzędów, nie licząc cokołowego i zwieńczenia: lokalny (namiestny), świąteczny, Deesis (apostolski), proroków, a w największych jeszcze praojców.
• Nie ma stałej liczby. Najdawniejsze ukraińskie ikonostasy były niskie, z dwiema-trzema kondygnacjami; pięć, a nawet sześć-siedem kondygnacji stało się zwyczajne w XVII–XVIII wieku.
• Rzędy biegną od dołu do góry: od wizerunków, przed którymi modli się wspólnota, ku apostołom, prorokom i praojcom.
• Konstrukcję wieńczy krzyż albo krucyfiks, nierzadko z postaciami stojącymi pod krzyżem.
• W małych świątyniach zostawia się dolną część: rząd lokalny z carskimi wrotami, czasem jeszcze jeden rząd nad nim.
• O tym, ile rzędów zmieści wasza świątynia, decydują wysokość i szerokość przegrody ołtarzowej, a nie pragnienie, „żeby było jak w soborze”.

Skąd wzięło się tyle rzędów?

Wczesne przegrody ołtarzowe były niskie. Encyclopedia of Ukraine opisuje tę drogę tak: najdawniejsze ikonostasy były dwukondygnacyjne, do XIV–XV wieku utrwalił się schemat z dwóch-trzech kondygnacji, a w XVII–XVIII wieku ikonostas urósł i skomplikował się na tyle, że doszła piąta, a nawet szósta kondygnacja. Schemat trzykondygnacyjny na przełomie XIV i XV wieku nie miał jeszcze rzędu proroków: dodano go później.

Rząd proroków stał się samodzielny w XVII wieku: w ukraińskich ikonostasach wieńczy on rząd Deesis z apostołami. Po synodzie zamojskim 1720 roku, bliżej połowy XVIII wieku, liczba kondygnacji w ikonostasach Kościoła unickiego się zmniejszyła, a struktura uległa zmianie. Jednej obowiązującej liczby rzędów nie było nigdy.

Rząd lokalny (namiestny): co jest po lewej, a co po prawej stronie carskich wrót?

To rząd dolny: wierny stoi najbliżej niego i właśnie tu szuka wizerunku, przed którym się modli.

Serce rzędu: carskie wrota pośrodku. Przedstawia się na nich Zwiastowanie i czterech ewangelistów, choć wrota bywają też po prostu kratowe, bez wizerunków. Więcej o nich w osobnym artykule o carskich wrotach.

Po prawej stronie wrót (patrząc z nawy w stronę prezbiterium) stoi ikona Chrystusa, po lewej ikona Bogurodzicy z Dzieciątkiem. Te dwie ikony opisy nazywają jedynymi, które nie zmieniają się nigdy. Dalej idą:

• ikona patronalna świątyni, czyli wizerunek święta lub świętego, ku czci którego poświęcono cerkiew;
• Jan Chrzciciel (Poprzednik) lub patron parafii po prawej, święty Mikołaj najczęściej po lewej, za krawędziami drzwi diakońskich;
• inni najbardziej czczeni we wspólnocie święci.

Z boku carskich wrót znajdują się drzwi boczne, diakońskie. Zwykle są na nich ikony archaniołów Michała i Gabriela, a gdzieniegdzie archidiakonów Szczepana i Wawrzyńca. W ikonostasie ze Skitu Maniawskiego na ościeżach carskich i diakońskich drzwi stoją Bazyli Wielki i Jan Chryzostom.

Nad carskimi wrotami umieszcza się Ostatnią Wieczerzę, a wyżej nierzadko wizerunek Chrystusa Acheiropoietos (Nie ręką uczynionego). W wielu starych ikonostasach pod rzędem lokalnym biegnie jeszcze rząd cokołowy (predella): niewielkie kompozycje o tematyce staro- i nowotestamentowej. Na przykład w ikonostasie z Bohorodczan pięć kondygnacji zaczyna się właśnie od rzędu predelli z przedstawieniami narracyjnymi.

Rząd świąteczny: jakie święta i w jakiej kolejności?

Nad rzędem lokalnym umieszcza się ikony dwunastu wielkich świąt: cyklu świąt Pańskich i Bogurodzicy. Święta rozmieszcza się wzdłuż rzędu w kolejności roku liturgicznego, a środkiem rzędu staje się Ostatnia Wieczerza nad carskimi wrotami; tak jest na przykład w ikonostasie z Bohorodczan.

Rząd świąteczny nierzadko uzupełnia się cyklem Męki Pańskiej, a w ikonostasie z Bohorodczan sceny Pasji i niedziel okresu Pięćdziesiątnicy umieszczono w rzędzie lokalnym i cokołowym. Ten pas ikon czyta się jak kalendarz roku liturgicznego.

W klasycznym schemacie ukraińskim rząd świąteczny stoi niżej niż rząd Deesis, ale to nie prawo natury: w soborze Zaśnięcia w Achtyrce (1738) duży rząd świąteczny stał zamiast rzędu Deesis.

Rząd Deesis, czyli apostolski: dlaczego pośrodku jest Chrystus?

To główna kondygnacja ikonostasu. Pośrodku Chrystus na tronie, po obu stronach Bogurodzica i Jan Chrzciciel, a dalej w obie strony idą apostołowie, dwunastu na cały rząd. W starych zabytkach miał on różną liczbę desek: na Słobożanszczyźnie w pułku sumskim rząd składał się z 13 desek, a w pułkach charkowskim i iziumskim z pięciu, na których apostołowie przedstawieni są po trzech.

Taki skład wyjaśnia dwie nazwy. „Deesis” (gr. „modlitwa”, „błaganie”) mówi o scenie centralnej: Bogurodzica i Poprzednik modlą się przed Chrystusem za ludzi. „Apostolski” podkreśla skład postaci. W wielu opisach to jeden i ten sam rząd.

Rząd proroków: kto tam jest i co trzyma?

Nad rzędem Deesis stoi rząd proroków. Prorocy przedstawieni są ze zwojami, na których zapisano słowa zapowiadające przyjście Chrystusa. Zwykle jest ich dwunastu, a pośrodku najczęściej Bogurodzica Wcielenia (Znaku) albo Bóg Ojciec. Na Ukrainie utrwalił się jako osobna kondygnacja w XVII wieku, a w Galicji nie było w nim ścisłego porządku postaci. Mistrzowie z Rybotycz z lat 1680–1760 nie przedstawiali Bogurodzicy pośrodku, a nad centralną ikoną Deesis umieszczali krucyfiks.

Dlatego rząd proroków stoi nad rzędem apostolskim: proroctwo poprzedza spełnienie, a my czytamy je jakby w głąb czasu, ku górze.

Rząd praojców: czy potrzebny jest jeszcze jeden?

Najwyższy i najrzadszy. Przedstawia się w nim praojców i patriarchów Starego Testamentu: od Adama do Mojżesza. Nad prorokami umieszcza się patriarchów, a Encyclopedia of Ukraine mówi o patriarchach lub scenach Męki Pańskiej nad rzędem proroków. Wiele świątyń go nie ma i nie jest to wada: w ukraińskich cerkwiach Kanady ikonostasy z reguły nie przekraczają pięciu kondygnacji nawet w największych soborach.

W porównaniu z rzędem proroków praojcowie sięgają jeszcze głębiej w przeszłość: to ci, których historia zaczęła się przed Prawem. Taka głębia wymaga wysokości. W niskiej świątyni po prostu nie ma gdzie jej pomieścić.

Zwieńczenie: krucyfiks z postaciami pod krzyżem

Nad tym wszystkim umieszcza się krzyż lub ikonę Ukrzyżowania. W klasycznym schemacie z postaciami stojącymi pod krzyżem: Bogurodzica po jednej stronie Ukrzyżowanego i apostoł Jan po drugiej. Czasem scenę uzupełnia się rzeźbionym gołębiem lub innymi elementami: w ikonostasie ze Skitu Maniawskiego zwieńczenie składa się z ikony Bogurodzicy Znaku, rzeźbionego krucyfiksu z postaciami pod krzyżem i rzeźbionego pelikana.

W skromniejszych ikonostasach zostaje tylko Chrystus na krzyżu, bez postaci pod krzyżem, a czasem i bez figury: sam krzyż. To nie błąd. Jeśli przegroda nie sięga sklepienia, krzyż nad carskimi wrotami pozostaje zwyczajnym zwieńczeniem.

Tabela: rząd, wizerunki, porządek

Rząd (od dołu do góry)	Co przedstawiono	Porządek i środek
Cokołowy (predella), nie we wszystkich	Niewielkie przedstawienia o tematyce staro- i nowotestamentowej	Pod rzędem lokalnym
Lokalny (namiestny)	Carskie wrota (Zwiastowanie, ewangeliści); Chrystus, Bogurodzica, ikona patronalna, czczeni święci; ikony na drzwiach diakońskich	Środek: carskie wrota; po prawej Chrystus, po lewej Bogurodzica
Świąteczny	Dwanaście wielkich świąt; często jeszcze cykl pasyjny	Nad carskimi wrotami Ostatnia Wieczerza; święta w kolejności roku liturgicznego
Deesis (apostolski)	Chrystus na tronie, Bogurodzica, Poprzednik, apostołowie	Środek: Chrystus; postacie symetrycznie po obu stronach
Proroków	Prorocy Starego Testamentu ze zwojami	Środek: Bogurodzica Wcielenia (Znaku) albo Bóg Ojciec; prorocy symetrycznie
Praojców, tylko w największych	Praojcowie i patriarchowie, od Adama do Mojżesza	Nad rzędem proroków; symetrycznie względem środka
Zwieńczenie	Krzyż lub krucyfiks, często z Bogurodzicą i Janem (postacie pod krzyżem)	Nad wszystkim, w osi carskich wrót

Porządek w tej tabeli odpowiada klasycznemu schematowi ukraińskiemu. W niektórych zabytkach rzędu Deesis nie ma wcale, jak w soborze w Achtyrce.

Ile rzędów w małych świątyniach i w innych wariantach?

Umownie można mówić o wariantach od jednego do pięciu i więcej rzędów.

• Jeden rząd (lokalny). Carskie wrota, ikony Chrystusa i Bogurodzicy, ikona patronalna. Minimum, które zachowuje istotę ikonostasu: w literaturze o małych cerkwiach to „dwie ikony, które nigdy się nie zmieniają”.
• Dwa rzędy. Do lokalnego dochodzi jeszcze jeden; takie były najdawniejsze ukraińskie ikonostasy.
• Trzy rzędy. Lokalny, świąteczny i Deesis, schemat XIV–XV wieku.
• Cztery rzędy. Dochodzi rząd proroków; według Encyclopedia of Ukraine pełny ikonostas ma od czterech do sześciu rzędów i ponad pięćdziesiąt ikon.
• Pięć i więcej. Rzędy praojców i cokołowy. W epoce baroku pięć-siedem kondygnacji stało się zjawiskiem zwyczajnym nawet w drewnianych cerkwiach wiejskich.

Górne rzędy pomija się ze względu na gust, koszt albo by nie zasłaniać ważnej ikony w absydzie.

Co ustalić przed zamówieniem

Liczba rzędów zależy od trzech prostych rzeczy: ile macie wysokości, ile szerokości i co chcecie, by było czytelne z daleka. Konkretne wymiary zawsze zależą od architektury świątyni i trzeba je wziąć z pomiarów na miejscu.

• Wysokość od posadzki do sklepienia lub do okien absydy. To ona decyduje, czy zmieszczą się górne rzędy. Jeśli rząd pod sklepieniem zginie w cieniu albo oprze się o gzyms, nie warto go stawiać „dla kompletu”.
• Szerokość łuku tęczowego. Od niej zależy, ile ikon zmieści się w rzędzie. Dla rzędu Deesis i rzędu proroków jest to szczególnie ważne, bo rozbudowuje się je symetrycznie od środka.
• Czytelność. Dolne rzędy ogląda się z odległości kilku kroków, górne z drugiego końca nawy. Górne ikony muszą być dość duże jak na swoją wysokość, inaczej staną się ornamentem.
• Co już jest w absydzie. Okna, malowidła, nisze: ikonostas nie powinien ich bezsensownie zasłaniać.
• Tradycja wspólnoty. Skład górnych rzędów w różnych świątyniach różni się w szczegółach, dlatego program ikon warto uzgodnić z przełożonym.
• Budżet i terminy. Każdy dodatkowy rząd to dodatkowe ikony i rama, a pełny ikonostas według Encyclopedia of Ukraine liczy ponad pięćdziesiąt ikon. Można zacząć od dolnych rzędów i dobudować górne: dobra konstrukcja to przewiduje.
• Zwieńczenie. Zdecydujcie zawczasu, czy będzie to krzyż, czy krucyfiks z postaciami pod krzyżem: od tego zależy wysokość górnej części.

Praktyczna rada: zaczynajcie nie od wymarzonej liczby rzędów, lecz od pomiarów nawy. Często okazuje się, że trzy dobrze opracowane rzędy i wyraziste zwieńczenie dają lepszy efekt niż pięć ściśniętych.

Pracownia IKONASTONE pracuje z kamieniem i kwestia liczby rzędów zaczyna się dla niej od rozpiętości i obciążenia podłoża. Katalog ikonostasów: /pl/wyroby/ikonostasy/. O podstawach przeczytajcie w artykułach „Czym jest ikonostas” oraz „Ukraiński ikonostas”.