Sobór św. Jura we Lwowie: rokoko na kamiennym tarasie

Sobór św. Jura widać z wielu miejsc starego Lwowa: stoi na górze, na tarasie, a nad jego portalem jeździec od ponad dwustu lat przebija włócznią smoka.

W skrócie

Historia

Na Górze Świętojurskiej świątynia stała na długo przed obecną. Według przekazu pod koniec XIII wieku był tu drewniany monaster; od połowy XIV wieku — cerkiew murowana. Z tamtych czasów w dzwonnicy zachował się dzwon z 1341 roku, uważany za najstarszy na Ukrainie.

W 1744 roku starą cerkiew rozebrano i zaczęto wznosić nową według projektu Bernarda Meretyna. Budowę zainicjował metropolita Atanazy Szeptycki, a kończono ją za metropolity Leona Szeptyckiego. Po śmierci Meretyna w 1759 roku do 1764 roku prace prowadził Fesinger — źródła wymieniają Sebastiana lub Klemensa Fesingera; wykańczanie trwało do 1772 roku. Obok powstały pałac metropolitalny, ogrodzenie z dwiema bramami i budynki kapituły.

Katedrą biskupów cerkiew została w 1539 roku, a po odnowieniu metropolii halickiej sobór stał się archikatedrą (według różnych źródeł — w 1808 lub 1817 r.). W 1946 roku, po likwidacji UKGK przez władze radzieckie, przekazano go prawosławnym; w 1990 roku zwrócono grekokatolikom. W krypcie pochowani są metropolita Andrzej Szeptycki, patriarcha Józef Slipyj i inni hierarchowie Kościoła.

Kronika

Cyfry w nawiasach kwadratowych to numery źródeł na liście na dole strony. Adnotacja „według …” oznacza, że fakt potwierdza tylko jedno źródło. Rozdział „Przekazy” zawiera podania i legendy: zapisano je w źródłach, ale nie potwierdzają ich dokumenty.

Góra i dawne cerkwie

1. Około 1280

   Na Górze Świętojurskiej stały drewniana cerkiew św. Jura i obronny monaster. Według tradycji cerkiewnej ufundował je książę Lew Daniłowicz; fundatora nie potwierdzają dokumenty. ^{[1, 4, 8]}

   

2. 1340

   Król Kazimierz III, zdobywszy Lwów, zniszczył drewnianą cerkiew i monaster. ^{[4, 8]}

3. 1341

   Dla cerkwi św. Jerzego odlano dzwon; napis datuje go na rok 6849 od stworzenia świata i wspomina księcia Dymitra oraz ihumena Eutymiusza. Dzwon wisi do dziś w dzwonnicy soboru; RISU podaje także datę 1349. ^{[6, 7, 29, 30, 31]}

4. 1363

   W miejscu drewnianej zaczęto wznosić cerkiew murowaną. Architekta źródła nazywają Doringiem lub Doré; zakończenie datują na 1437 r. EoU opisuje świątynię jako bazylikę typu bizantyńskiego. ^{[1, 2, 4, 6]}

   

5. 1539

   Cerkiew została katedrą biskupów halicko-lwowskich; eparchię objął ihumen monasteru Makary Tuczapski. ^{[4, 7]}

6. 1663

   W Trembowli przed Wielkanocą zaczął płakać obraz Bogurodzicy; potwierdza to miejska księga sądowa. ^{[6, 25]}

7. 1673 lub 1674

   Biskup Józef Szumlański przeniósł ikonę trembowelską do katedry św. Jura (1673 — według mapy UKGK, 1674 — według R. Kosiw i anglojęzycznej Wikipedii). ^{[4, 8, 25]}

8. 1700

   W lipcu Szumlański ogłosił w starym soborze akt zjednoczenia eparchii lwowskiej ze Stolicą Rzymską. W tym samym roku dla ikony trembowelskiej zbudowano kaplicę Opieki Bogurodzicy. ^{[4, 8]}

Nowy sobór

1. 1744

   Starą cerkiew rozebrano i rozpoczęto budowę nowego soboru według projektu Bernarda Meretyna. Inicjatorem był metropolita Atanazy Szeptycki. Anglojęzyczna Wikipedia datuje początek prac na rok 1746. ^{[1, 2, 8, 29]}

   

   

2. 1746

   Zmarł Atanazy Szeptycki; budowę kontynuowano za biskupa Leona Szeptyckiego. Według RISU przeznaczono na nią 116 820 złotych. ^{[6, 8]}

3. 1759

   3 lub 4 stycznia zmarł Meretyn. Budowę kontynuował Fesinger: według WUE — Sebastian, według „To je Lwiw” — Klemens Ksawery (Sebastian, według tego źródła, pracował nad wnętrzem). ^{[1, 7, 9]}

4. 1759

   Johann Georg Pinsel stworzył konną grupę „Jerzy Smokobójca” na attyce fasady głównej; jego dziełem są też figury świętych Atanazego i Leona po obu stronach portalu. ^{[1, 3]}

5. 1761–1762

   Zbudowano pałac metropolitalny według projektu Klemensa Fesingera (mapa UKGK datuje go na lata 1760–1762). ^{[1, 3, 4]}

   

6. 1759–1764

   Zakończono główne prace budowlane. Źródła podają datę zakończenia różnie: 1759 (EoU), 1760 (mapa UKGK), 1761 (Lviv Interactive), 1762 (NW), 1764 (WUE, „To je Lwiw”). ^{[1, 2, 3, 4, 7, 29]}

   

7. 1770–1781

   Jurij Radywyliwski (1770–1771) i Łukasz Doliński (1778–1781) malowali ikony do soboru. Wykańczanie trwało do 1772 r. według WUE, do 1780 r. według mapy UKGK, do 1790 r. według EoU. ^{[1, 2, 3, 4]}

Siedziba metropolitów

1. 1808 lub 1817

   Po odnowieniu metropolii halickiej sobór stał się archikatedrą: w 1808 r. — według mapy UKGK, w 1817 r. — według WUE i EoU. Od 1808 r. w krypcie zaczęto chować metropolitów. ^{[1, 2, 4, 7]}

2. 1826

   Franz Xaver Mozart, syn kompozytora, wykonał w soborze „Requiem” swojego ojca; przypomina o tym tablica na ścianie soboru. ^{[6, 20]}

3. 1828–1829

   Wzniesiono murowaną dzwonnicę na rogu budynku kapituły (według mapy UKGK — architekt Hajek); w 1865 r. ją przebudowano. ^{[1, 4]}

4. 1836

   14 października, w dniu ikony trembowelskiej, Markijan Szaszkewycz wygłosił w soborze kazanie w języku ukraińskim. ^{[4, 18]}

5. 1850–1911

   Sobór kilkakrotnie remontowano i restaurowano (1850, 1866, 1905–1911; kolejna restauracja — 1933 r.). Malowidła wnętrza z 1876 r., według Lviv Interactive, wykonał E.-R. Fabijański. ^{[3, 4]}

   

   

6. 1900

   Andrzej Szeptycki został metropolitą halickim i arcybiskupem lwowskim; sobór był jego katedrą do 1944 r. ^{[12, 26]}

   

7. 1914

   19 września rosyjskie władze wojskowe aresztowały metropolitę Szeptyckiego. Według ZAXID.NET w tym samym czasie zniknęła tablica ku czci Szaszkewycza, umieszczona na soborze w 1911 r. ^{[18, 26]}

8. 1939

   Szczątki, które Jarosław Pasternak znalazł w Haliczu i uznał za księcia Jarosława Osmomysła, ukryto w krypcie soboru (według RISU — 31 sierpnia). Rok odkrycia źródła podają jako 1937 lub 1939. ^{[6, 7, 28]}

9. 1944

   1 listopada zmarł Andrzej Szeptycki; pochowano go w krypcie soboru. ^{[12, 26]}

   

Zakaz

1. 1945

   11 kwietnia (w nocy na 12 kwietnia) NKWD otoczyło Górę Świętojurską; aresztowano metropolitę Józefa Slipyja i innych biskupów UKGK. ^{[10, 11, 13]}

2. 1946

   8–10 marca w soborze odbył się Sobór Lwowski (pseudosobór), zorganizowany pod nadzorem NKGB bez udziału biskupów greckokatolickich. Na listę wpisano 216 księży i 19 świeckich; uchwalono zniesienie Unii brzeskiej. ^{[10, 11]}

3. 1946

   10 marca na przedsionku soboru metropolita Jan wręczył uczestnikom ikonę Bogurodzicy z Ławry Peczerskiej w Kijowie. Sobór przeszedł do Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego. ^{[1, 4, 10]}

4. 1948

   20 września we Lwowie zamordowano o. Hawryła Kostelnyka, który przewodniczył pseudosoborowi; okoliczności zabójstwa nie zostały wyjaśnione. ^{[10, 11]}

Powrót

1. 1989

   17 września ulicami Lwowa przeszedł wielotysięczny pochód do soboru św. Jura z żądaniem zalegalizowania UKGK; uczestnicy nie weszli na dziedziniec soboru. ^{[5, 15]}

2. 1990

   19 sierpnia sobór zwrócono UKGK; pierwszą liturgię greckokatolicką odprawił w nim Włodzimierz Sterniuk. Według anglojęzycznej Wikipedii 12 sierpnia sobór zajęli działacze Ruchu, a 14 sierpnia rada obwodowa uznała prawo UKGK. ^{[4, 5, 8, 27]}

   

3. 1991

   30 marca do Lwowa z Rzymu przybył zwierzchnik UKGK kardynał Myrosław Iwan Lubaczowski (mapa UKGK podaje kwiecień). Jesienią rozpoczęto badania krypty. ^{[4, 5, 6]}

4. 1992

   29 sierpnia patriarchę Józefa Slipyja, zgodnie z jego testamentem, pochowano ponownie w krypcie soboru. ^{[4, 13]}

5. 1996

   Sobór odrestaurowano na 400-lecie Unii brzeskiej. ^{[4, 8]}

6. 1998

   Zespół soboru, jako część historycznego centrum Lwowa, wpisano na Listę światowego dziedzictwa UNESCO. ^{[6, 24]}

7. 2001

   W czerwcu, podczas wizyty na Ukrainie, papież Jan Paweł II zatrzymał się w pałacu metropolitalnym przy soborze. Według mapy UKGK modlił się przed ikoną trembowelską i ukoronował ją koronami. ^{[4, 32, 33]}

8. 2005

   21 sierpnia siedzibę zwierzchnika UKGK przeniesiono ze Lwowa do Kijowa; sobór pozostał archikatedrą archieparchii lwowskiej. ^{[4, 8]}

9. 2015

   29 lipca na placu przed soborem odsłonięto pomnik metropolity Andrzeja Szeptyckiego. ^[19]

10. 2021

    11 października rozpoczęto restaurację zespołu: dziedzińców, dzwonnicy, pałacu metropolitalnego (około 15 mln hrn z budżetu obwodowego). Według „Fokusu” w listopadzie 2023 r. ogłoszono przetarg na kontynuację prac. ^{[21, 22]}

11. 2023

    We wrześniu historyczne centrum Lwowa, wraz z zespołem soboru, wpisano na Listę światowego dziedzictwa zagrożonego z powodu wojny. ^{[23, 24]}

12. 2025

    W marcu Dolne Ogrody Metropolitalne (2,3 ha na stoku za soborem) zwrócono Kościołowi; na ich rewitalizację przyznano grant programu Interreg NEXT Polska — Ukraina. ^{[16, 17]}

Utracone i odtworzone

Architektura

Sobór ma plan krzyża: trzy nawy, cztery filary, kopuła centralna na świetlnym bębnie; nawa środkowa i transept są podwyższone. Ściany rozczłonkowano pilastrami, nad nimi biegnie gzyms. Najważniejszy w tej architekturze jest jednak nie plan, lecz posadowienie: świątynię wyniesiono na wysoki taras i trzeba się do niej wspinać.

Rysunki pokazują formę, a nie dokładne wymiary.

Portal i attyka: rzeźba jako zwieńczenie fasady

Główne wejście obramowują dwa pylony połączone łukiem. Stoją na nich figury świętych Atanazego i Leona dłuta Pinsla; świętych wybrano jako patronów imiennych metropolitów-fundatorów Atanazego i Leona Szeptyckich. Nad wejściem jest balkon, wyżej — piramidalna attyka, którą wieńczy konna grupa „Jerzy Smokobójca” (1759). Fasada kończy się nie krzyżem ani kopułą, lecz ruchem.

Taras i dwubiegowe schody

Taras utworzono, wyrównując naturalną skalną platformę góry. Przed głównym wejściem prowadzą na niego dwubiegowe schody z ażurową rokokową balustradą, wazami i figurami skrzydlatych geniuszy. Schody są tu częścią fasady: wchodzący widzi sobór raz z lewej, raz z prawej, i dopiero na górze — od frontu.

Kamienne latarnie i balustrady

Nad latarniami, ażurowymi balustradami i attykami pracowało kilku mistrzów: źródła wymieniają Piotra Białostockiego i Onufrego Stefańskiego, a także Michała Filewicza i Sebastiana Stażewskiego. To drobna warstwa plastyczna, która w słońcu sprawia, że ciężka murowana masa wydaje się lżejsza.

Kamień i materiał

Sobór jest murowany; według przekazu i badaczy jego poprzednik z XIV–XV wieku również był kamienny. Kamień działa tu na trzech poziomach: skalne podłoże góry, które stało się tarasem; schody z balustradą, którymi wchodzi się do świątyni; i rzeźbiony dekor — latarnie, attyki, rzeźba fasady. Materiału konkretnych elementów źródła przeważnie nie precyzują, więc szczegóły — po oględzinach na miejscu.

Wewnątrz znajduje się rzeźbiony ikonostas; ikony namiestne, wizerunki proroków i ikony świąteczne malował do niego Łukasz Doliński. Jak czytać rzędy ikonostasu, wyjaśniamy w artykule „Rzędy ikonostasu”, a o pilastrach i kapitelach w kamieniu — na stronie działu „Kolumny, pilastry, kapitele”.

Czy wiesz, że

Przekazy

Postaci

• Lew Daniłowicz — książę; według tradycji fundator pierwszej cerkwi i monasteru.
• Makary Tuczapski — ihumen, od 1539 r. pierwszy biskup odnowionej eparchii z katedrą przy cerkwi św. Jura.
• Józef Szumlański — biskup; przeniósł ikonę trembowelską (1673/1674), w 1700 r. ogłosił unię.
• Atanazy Szeptycki — metropolita, inicjator nowego soboru (†1746).
• Leon Szeptycki — biskup lwowski od 1749 r. (metropolita od 1778 r.), za którego ukończono budowę.
• Bernard Meretyn — autor projektu, architekt królewski (†1759).
• Sebastian i Klemens Ksawery Fesingerowie — kontynuowali budowę po Meretynie; pałac, ołtarz, ogród.
• Johann Georg Pinsel — rzeźbiarz fasady (konna grupa „Jerzy Smokobójca”, św. Atanazy i Leon).
• Jurij Radywyliwski, Łukasz Doliński — ikonopisarze soboru.
• Michał Filewicz, S. Stażewski — snycerze ikonostasu i kamiennego dekoru.
• Bartłomiej Zimorowicz — kronikarz, autor „Leopolis triplex”, który zapisał przekazy o górze.
• Markijan Szaszkewycz — w 1836 r. wygłosił w soborze kazanie w języku ukraińskim.
• Andrzej Szeptycki — metropolita (1900–1944), pochowany w krypcie.
• Józef Slipyj — metropolita, następnie patriarcha; aresztowany w 1945 r., pochowany ponownie w krypcie w 1992 r.
• Hawryło Kostelnyk — przewodniczący Grupy Inicjatywnej i przewodniczący obrad pseudosoboru w 1946 r.
• Włodzimierz Sterniuk, Myrosław Iwan Lubaczowski — hierarchowie, którzy przywrócili sobór nabożeństwom UKGK; pochowani w krypcie.

Jak cytować