Cerkiew Zaśnięcia Matki Bożej we Lwowie: renesans, który mówi po ukraińsku

Na Ruskiej we Lwowie włoscy architekci budowali dla ukraińskiego bractwa. Język porządków mieli rzymski, a plan świątyni — własny, trzyczęściowy, jak w drewnianej cerkwi.

W skrócie

Historia

Świątynia stała w tym miejscu jeszcze w czasach książęcych i kilka razy płonęła. W 1547 roku zbudowano tu nową cerkiew; znaczną część środków dał mołdawski hospodar Aleksander Łapuszneanu z żoną Roksandą. Stąd nazwa, która przetrwała budowlę — Wołoska. Pożar w 1571 roku zniszczył i tę świątynię.

Odbudowy podjęło się Bractwo Uspieńskie we Lwowie — to samo, które prowadziło szkołę i drukarnię. Najpierw, jeszcze przed cerkwią, wzniesiono wieżę-dzwonnicę: w latach 1572–1578 zbudowano ją za pieniądze kupca pochodzenia greckiego Konstantego Korniakta. Samą cerkiew założono w 1591 roku. Projekt sporządził Paweł Rzymianin, budowali Wojciech Kapinos i Ambroży Przychylny; cerkiew ukończono w 1629 roku, choć część źródeł przeciąga budowę do 1631. Wspierali ją także mołdawscy hospodarowie z rodu Mohyłów. Syn jednego z nich, Piotr Mohyła, został później metropolitą kijowskim; na zewnętrznej ścianie cerkwi jest poświęcona mu tablica pamiątkowa.

Pierwszy ikonostas z 1630 roku napisał Fedir Senkowycz, ale zniszczył go pożar. Nowy, z lat 1637–1638, jest dziełem Mykoły Petrachnowycza; później przeniesiono go do cerkwi w Wielkich Hrybowiczach. Obecny ikonostas pochodzi z XIX wieku. W latach 1926–1927 w oknach osadzono witraże Petra Chołodnego.

Kronika

Liczby w nawiasach kwadratowych to numery źródeł z listy na dole strony. Adnotacja „według …” oznacza, że fakt potwierdza tylko jedno źródło. Rozdział „Przekazy” zawiera podania i legendy: są zapisane w źródłach, ale nie potwierdzają ich dokumenty.

Epoka I. Poprzedniczki przy ulicy Ruskiej

1. Przed 1340

   Na miejscu obecnego zespołu stała pierwsza cerkiew Zaśnięcia, prawdopodobnie jeszcze z czasów książęcych; anglojęzyczna Wikipedia nazywa ją cerkwią Trzech Świętych. ^{[1, 2]}

2. 1340

   Pierwszą cerkiew zniszczono podczas najazdu na Lwów. Kaplicę Trzech Świętych Hierarchów nazwano później imieniem cerkwi zburzonej w 1340 roku. ^[2]

3. 1421

   Pierwsza wzmianka pisemna o murowanej cerkwi Zaśnięcia. Według ukraińskiej Wikipedii.

4. XV w.

   Przy cerkwi powstało bractwo prawosławne; Encyklopedia Ukrainy podaje jako najdawniejszą wzmiankę o nim rok 1463. ^[7]

5. 1527

   Pożar zniszczył murowaną cerkiew z 1421 roku. Według ukraińskiej Wikipedii.

6. 1547

   Architekt Piotr Włoch (z Lugano) zaczął wznosić nową cerkiew. Znaczną część środków dali mołdawski hospodar Aleksander Łapuszneanu (Łapuszanin) z żoną Roksaną; od tego czasu cerkiew nazywa się Wołoską. Anglojęzyczna Wikipedia podaje lata 1547–1549, źródła ukraińskie — 1547–1559. ^{[1, 2, 12]}

7. 1564–1570

   Bractwo zaczęło wznosić pierwszą dzwonnicę: według tekstu krajoznawczego od 1564 r., w anglojęzycznej Wikipedii od 1568 r.; po budowniczym Felicem (Feliksie) pracę kontynuował Piotr Krasowski. W 1570 roku wieża się zawaliła. ^{[1, 10]}

8. 1571

   Wielki pożar zniszczył cerkiew zbudowaną przez Piotra Włocha. ^{[1, 2, 11]}

Epoka II. Bractwo i nowa budowla

1. 1572–1578

   Za pieniądze kupca Konstantego Korniakta Piotr Barbon (Pietro di Barbone) z Pawłem Rzymianinem wznieśli wieżę-dzwonnicę. Najpierw miała trzy kondygnacje. ^{[2, 3, 9, 11, 12]}

2. 3 stycznia 1584

   Arcybiskup łaciński Jan Dymitr Solikowski wraz ze swoimi zwolennikami wtargnął do cerkwi, wyprowadził parafian i opieczętował ją, aby zmusić bractwo do obchodzenia świąt według kalendarza gregoriańskiego. Według ukraińskiej Wikipedii.

3. 1578–1590

   Wzniesiono kaplicę Trzech Świętych Hierarchów (anglojęzyczna Wikipedia podaje lata 1574–1591). Jako autora wymienia się Piotra Krasowskiego albo Andrija Pidlisnego. ^{[1, 2, 8, 18]}

4. 1586

   Patriarcha antiocheński Joachim w styczniu potwierdził statut bractwa; 8 października otwarto szkołę bracką — pierwszą szkołę bracką na Ukrainie. ^[7]

5. 1589

   Patriarcha konstantynopolitański Jeremiasz II potwierdził statut i nadał bractwu status stauropigii. W tym samym roku we Lwowie zmarł Piotr Barbon. Według Encyklopedii Ukrainy w haśle o Barbonie. ^{[3, 7, 14]}

6. 1591

   Kaplicę Trzech Świętych Hierarchów konsekrowano; zaraz potem bractwo zaczęło budować nową cerkiew według projektu Pawła Rzymianina. ^{[2, 12]}

7. 1597–1598

   Do Pawła Rzymianina dołączył zięć Wojciech Kapinos (1597), a w następnym roku — Ambroży Przychylny. ^[4]

8. 17 kwietnia 1598

   Król Zygmunt III Waza wydał mołdawskiemu hospodarowi Jeremiemu Mohyle przywilej usuwający przeszkody w finansowaniu budowy. Według ukraińskiej Wikipedii.

9. 1599–1606

   Jeremi Mohyła przesłał na budowę ponad 6000 złotych; później pomagali jego brat Szymon, żona Elżbieta, syn Konstanty, a w końcowym okresie — Myron Bernawski. Według ukraińskiej Wikipedii.

10. Lata 1600–1609

    W trakcie budowy bractwo postanowiło zastąpić cegłę ciosanym kamieniem. Według ukraińskiej Wikipedii.

11. 1603

    Zmarł Konstanty Korniakt (urodził się około 1517). ^{[6, 16]}

12. 1616–1638

    Powstawanie ikonostasu: w 1630 r. pisał go Fedir Senkowycz (ikonostas spłonął), w 1638 r. Mykoła Petrachnowycz wykonał nowy. ^{[2, 15, 17]}

13. 1629

    Budowę cerkwi ukończono (Encyklopedia Ukrainy i część źródeł przeciągają ją do 1631 r.). ^{[1, 2, 8, 18]}

14. 26 stycznia 1631

    Cerkiew konsekrował lwowski biskup Jeremi Tysarowski z udziałem kijowskiego archimandryty Piotra Mohyły. Według ukraińskiej Wikipedii. ^[13]

Epoka III. Czasy baroku i późnego baroku

1. 1671

   Kaplica spłonęła; odbudowano ją kosztem Greka Aleksego (Aleksandra) Bałabana, o czym świadczy grecki napis nad portalem. ^{[8, 12]}

2. 1672

   Według Via Regia wieżę uszkodził pożar podczas tureckiego oblężenia. ^[9]

3. 1695

   Wieżę uszkodzono (Encyklopedia Ukrainy — oblężenie, anglojęzyczna Wikipedia i dokument UNESCO — pożar); Piotr Beber nadbudował czwartą kondygnację, barokową kopułę i cztery obeliski, doprowadzając wysokość do około 66 m. ^{[1, 2, 12, 18]}

4. 1708 lub 1709

   Bractwo przyjęło unię z Rzymem (w źródłach — rok 1708 oraz 5 kwietnia 1709). ^{[7, 14]}

5. 1767

   Ikonostas z lat 1630–1638 sprzedano cerkwi w Wielkich Hrybowiczach pod Lwowem; ikony cyklu pasyjnego pozostały w cerkwi Zaśnięcia. ^[17]

6. 1779–1796

   Pożar w 1779 r. uszkodził cerkiew; odbudowano ją w 1796 r., zmienił się dach i centralna kopuła. Według ukraińskiej Wikipedii. ^[13]

Epoka IV. Czasy austriackie i międzywojenne

1. 1788

   Władze austriackie zlikwidowały bractwo; w tym samym roku odnowiło się ono jako Instytut Stauropigialny. ^{[7, 14]}

2. Lata trzydzieste XIX w.

   Julian Wełyczkowski jako pierwszy wygłosił w cerkwi Zaśnięcia kazanie po ukraińsku. Według ukraińskiej Wikipedii. ^[13]

3. 1832 – ok. 1944

   Parafia należała do Kościoła greckokatolickiego; wykaz proboszczów i współpracowników podano w ukraińskiej Wikipedii za „Szematyzmem” D. Błażejowskiego. Według ukraińskiej Wikipedii.

4. 1847

   Kaplicę połączono z cerkwią drzwiami. Według Lviv.travel. ^[12]

5. XIX w.

   Stary ikonostas zastąpiono nowym, dziełem Marcina Jabłońskiego. ^[2]

6. 1926–1927

   Piotr Chołodny starszy ozdobił okna witrażami. ^{[2, 12]}

7. 1939

   Drukarnia i szkoła Instytutu Stauropigialnego przestały działać. ^{[7, 14]}

Epoka V. Odrodzenie i współczesność

1. 1965–1973

   Prace remontowo-restauratorskie w cerkwi. Według ukraińskiej Wikipedii. ^[13]

2. 29 listopada 1989

   Decyzją wspólnoty parafia przeszła pod jurysdykcję UAKP. Według ukraińskiej Wikipedii. ^[13]

3. 9 grudnia 1989

   Na zjeździe w Kijowie postanowiono utworzyć we Lwowie Ogólnoukraińskie Bractwo Cerkiewne św. Andrzeja Apostoła; ośrodek bractwa działa przy cerkwi Zaśnięcia. ^[14]

4. 1991

   W marcu ukazał się pierwszy numer gazety bractwa „Uspenska wieża”; 21 czerwca komitet wykonawczy rady miejskiej zatwierdził statut bractwa. Według artykułu o Lwowskim Bractwie Stauropigialnym. ^[14]

5. 5 grudnia 1998

   Historyczne centrum Lwowa wpisano na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO; zespół cerkwi Zaśnięcia wymieniono we wniosku o wpis. ^{[18, 19]}

6. 2006–2012

   Przy parafii powstały chór „Oranta” (2006), szkółka niedzielna „Chrześcijańska Nadzieja” (2008) i chór dziecięcy (2012). Obecnie parafia należy do eparchii lwowskiej PKU. ^{[1, 13]}

Utracone i odtworzone

Architektura

Cerkiew jest trójnawowa, z półkolistą absydą od wschodu i niewielkim narteksem z chórem od zachodu. Z zewnątrz jest powściągliwa i masywna: ściany rozczłonkowują toskańskie pilastry, a między nimi — ślepe arkady z szerokimi oknami. Bryłę wieńczą trzy kopuły z latarniami. Wewnątrz wysokie kolumny otwierają jasną i uroczystą przestrzeń.

Poniżej — dwa elementy świątyni: na zdjęciu i na rysunku. Rysunki pokazują formę, a nie dokładne wymiary.

Wieża Korniakta

Wieża jest kwadratowa w planie. Najpierw miała trzy kondygnacje, każda rozczłonkowana pilastrami z łukowym zwieńczeniem. W 1695 roku ją uszkodzono — według jednych danych pożar, według innych oblężenie. Piotr Beber nadbudował czwartą kondygnację i postawił barokową kopułę z czterema obeliskami. Wysokość wyniosła około 66 metrów, a wieża wzniosła się ponad cerkiew i całą okoliczną zabudowę.

Fasada południowa z fryzem doryckim

Pod gzymsem biegnie fryz dorycki. W jego metopach są rzeźbione rozety i płaskorzeźby o tematach biblijnych i ewangelicznych: kamienna księga, którą czyta się od dołu. Obramienie wejścia południowego zdobi rustyka diamentowa, na przemian z rozetami w kształcie rozwiniętego kwiatu.

Kaplica Trzech Świętych Hierarchów

Kaplica przylega do wieży od strony dziedzińca wewnętrznego. Konsekrowana w 1591 roku, powtarza w formach renesansowych kompozycję ukraińskiej cerkwi trzykopułowej. Jej portal z białego wapienia zdobią winne grono, ornament roślinny, kapitele koryncki i maszkarony lwów — uważa się go za jedno z architektonicznych arcydzieł Lwowa.

Kamień i materiał

Zespół jest murowany, z kamiennymi sklepieniami i łukami; najcieńsza praca przypadła na rzeźbienie — portale, kapitele, reliefy metop. Portal kaplicy był pierwotnie z białego wapienia; jego obecny ciemny kolor badacze wiążą z pokryciem bielą ołowiową. Kamień pamięta nie tylko dłuto, ale i wszystko, czym go kiedyś „odnawiano”.

Pilaster, kapitel i fryz działają tu jak gramatyka: ten sam porządek powtarza się na wszystkich fasadach. Ten język wciąż żyje — o nim nasz dział kolumny, pilastry i kapitele, a o kamiennym reliefie — rzeźba. Inna lwowska świątynia, w której kamień łączy kilka epok, to sobór św. Jura.

Czy wiesz, że

Przekazy

Postacie

• Aleksander Łapuszneanu (Łapuszanin) i Roksana — mołdawski hospodar z żoną, środki na cerkiew od 1547 r.; od nich nazwa „Wołoska”.
• Piotr Włoch (z Lugano) — architekt cerkwi z XVI w.
• Konstanty Korniakt (ok. 1517–1603) — grecki kupiec, ktitor wieży i kaplicy; co do roku wstąpienia do bractwa źródła się rozchodzą (1569 lub 1589).
• Piotr Barbon (Pietro di Barbone, †1589) — architekt wieży.
• Paweł Rzymianin — autor projektu i kierownik budowy cerkwi od 1591 r.; według ukraińskiej Wikipedii zmarł w 1618 r.
• Wojciech Kapinos (†ok. 1610) — zięć Pawła Rzymianina, budowniczy od 1597 r.
• Ambroży Przychylny (†1641) — budowniczy; według ukraińskiej Wikipedii dołączył w 1598 r.
• Piotr Krasowski — w części źródeł autor kaplicy (w innych — Andrij Pidlisny).
• Jeremi, Szymon i Piotr Mohyłowie — mołdawscy hospodarowie-ofiarodawcy oraz metropolita kijowski Piotr Mohyła, obecny na konsekracji w 1631 r.; na zewnętrznej ścianie jest poświęcona mu tablica pamiątkowa.
• Jan Dymitr Solikowski — arcybiskup łaciński, który w 1584 r. opieczętował cerkiew.
• Fedir Senkowycz i Mykoła Petrachnowycz — autorzy ikonostasów z 1630 i 1638 r.
• Konstanty i Jakub Kulczyccy — lwowscy rzeźbiarze, autorzy kamiennych rzeźb.
• Aleksy Bałaban — Grek, który w 1671 r. własnym kosztem odbudował kaplicę.
• Piotr Beber — architekt, który pod koniec XVII w. nadbudował czwartą kondygnację wieży.
• Marcin Jabłoński — autor ikonostasu z XIX w.
• Piotr Chołodny starszy — autor witraży z lat 1926–1927.
• Julian Wełyczkowski — wygłosił pierwsze kazanie po ukraińsku w latach trzydziestych XIX wieku.

Jak cytować