Cerkiew Michała Archanioła w Użoku: bojkowska cisza pod przełęczą

Przełęcz Użocka leży na Głównym Europejskim Dziale Wodnym: z jednej jej strony rzeki płyną do Dunaju, z drugiej — do Wisły. Pod przełęczą stoi niewielka ciemna drewniana cerkiew, którą cieśle z obu stron Karpat ukończyli 11 czerwca 1745 roku — i wyryli datę nad drzwiami, żeby nie było sporów.

W skrócie

Historia

Napis nad odrzwiami odnotowuje ukończenie prac w czerwcu 1745 roku i imiona cieśli: Pawła Toniwa z Bitli — wsi po galicyjskiej, dziś lwowskiej, stronie Karpat — i Iwana Cyhanyna z sąsiedniej zakarpackiej wsi Tychyj. U innych badaczy spotyka się inne warianty zapisu imion — „Pawło z Butli”, „P. Czerneiw”, „I. Cyhanynyk”. Wizytacja biskupia z 1751 roku zastała w Użoku „nową cerkiew” ze wszystkimi księgami i dwoma dzwonami.

Podania o wsi brzmią jak początek ballady. Kiedyś było tu podobno siedem młynów. Po zarazie przybyli nowi osadnicy — z Hniłej, Jaworowa i Sianek. A samą cerkiew rzekomo najpierw postawiono wysoko na zboczu i dopiero później przeniesiono niżej, prawie do drogi, bo starszym ludziom trudno było się wspinać.

W 1895 roku cerkiew podważono i wymieniono dolne wieńce zrębów. Świadczy o tym napis „1895 Hyrycz Petro kurator ważył”. Inny napis wymienia kuratora Hawryłka Wasyla, który najwyraźniej zorganizował remont. W 1927 roku obok postawiono osobną dzwonnicę — tę datę podaje też ocena ICOMOS dla UNESCO. Podczas I wojny światowej władze austriackie zarekwirowały dzwony. Dwóch nowych, cięższych, nie udało się już zawiesić na dzwonnicy.

Cerkiew w Użoku od ponad stu lat należy do najbardziej znanych drewnianych świątyń Zakarpacia: jej zdjęcia drukowano w książkach i na pocztówkach, malowali ją zakarpaccy artyści, a te obrazy zdobiły kaplicę biskupią i kaplicę seminarium nauczycielskiego w Użhorodzie. W czasach sowieckich świątynię chroniono jako zabytek architektury USRR (nr 198). 21 czerwca 2013 roku cerkiew weszła w skład obiektu światowego dziedzictwa UNESCO „Drewniane cerkwie w polskim i ukraińskim regionie Karpat”. Nominacja obejmuje działkę o powierzchni 0,12 hektara ze strefą buforową 1,81 hektara; cerkiew wpisano według kryteriów (iii) i (iv) — jako świadectwo tradycji i wybitny przykład typu budowli. W 2018 roku wpisano ją do Rejestru Państwowego jako zabytek o znaczeniu narodowym. W tym samym 2013 roku budżet obwodu przeznaczył ponad 2 miliony hrywien na ochronę dziedzictwa, w tym na remonty w Użoku i Jasini.

Kronika

Cyfry w nawiasach kwadratowych to numery źródeł na liście na końcu strony. Adnotacja „według …” oznacza, że fakt potwierdza tylko jedno źródło. Sekcja „Podają” zawiera podania i legendy: zapisano je w źródłach, lecz nie potwierdzono dokumentami.

Epoka I. Wieś pod przełęczą

1. XI–X w. p.n.e.

   Koło Użoka znaleziono miecz z brązu. Świadczy on, że ludzie mieszkali tu już w starożytności. ^{[13, 17]}

2. 1582

   Pierwsza wzmianka pisana o wsi: Użok należy dziedzicznie do rodu Drugethów. Nazwę wieś wzięła od rzeki Uż, która tu ma swoje źródła. ^{[13, 16, 17]}

3. XVII – początek XVIII w.

   Według miejscowej tradycji po zarazie wieś opustoszała i na nowo zasiedlili ją przybysze z galicyjskich wsi Hniła, Jaworów i Sianki. ^{[15, 17, 18]}

Epoka II. Cerkiew cieśli z obu stron Karpat

1. 1745

   11 czerwca ukończono budowę cerkwi Świętego Michała Archanioła. Datę i imiona cieśli, Pawła Toniwa z Bitli i Iwana Cyhanyna z Tychego, wyryto na odrzwiach. ^{[8, 11, 12, 14, 15, 18, 29]}

2. 1745

   M. Syrochman przytacza napis tak: „majstrowe Pawel Toneiw z Bitli ta Iwan Cyhanynow z Tychoho”. Według niego napisy z datą i imionami budowniczych są rzadkie. ^[8]

3. 1751

   Wizytacja biskupia wspomina w Użoku „nową cerkiew” ze wszystkimi księgami i dwoma dzwonami. Parafia należała wówczas do greckokatolickiej eparchii mukaczewskiej, którą kierował biskup Michał Manuel Olszawski. ^{[12, 15, 21, 26]}

4. XVIII–XIX w.

   W Użoku działało uzdrowisko balneologiczne przy źródłach mineralnych. Źródła nosiły ludzkie imiona: „László”, „Béla”, „Márcsa”. ^{[13, 16, 17]}

5. 1842

   Przy jednym ze źródeł postawiono żeliwny posąg Herkulesa duszącego węża. ^{[17, 24]}

6. 1895

   Cerkiew podważono i wymieniono dolne wieńce zrębów, o czym świadczy napis „1895 Hyrycz Petro kurator ważył”. Inny napis wymienia kuratora Hawryłka Wasyla. Według Karpaty.rocks remont wykonał Cyhanyn z Tychego, być może potomek jednego z budowniczych. ^{[12, 15]}

Epoka III. Wojny na przełęczy

1. 1914

   We wrześniu w rejonie Przełęczy Użockiej Ukraińscy Strzelcy Siczowi po raz pierwszy stoczyli bój z oddziałami kozackimi armii rosyjskiej. Encyklopedia Współczesnej Ukrainy datuje te walki na wrzesień 1915 r. ^{[13, 27, 28]}

2. 1914–1915

   Od września 1914 r. do maja 1915 r. o przełęcz toczyły się walki między armią rosyjską a austro-węgierską. Według TravelUA front dwukrotnie przechodził przez samą wieś. ^{[17, 23]}

3. 1914–1918

   Władze austriackie zarekwirowały dzwony cerkwi na potrzeby wojska. ^{[15, 17, 19]}

4. 1915

   Uzdrowisko zniszczył ostrzał artyleryjski: dwa budynki sanatoryjne z 30 łazienkami, szpital wojskowy i pięć willi. Czyja to była artyleria, nie wiadomo. Posąg Herkulesa przeniesiono później do zamku w Użhorodzie. ^{[13, 16, 17]}

5. Około 1920

   Nieznany fotograf sfotografował cerkiew do albumu zdjęć Rusi Podkarpackiej; zdjęcie zachowało się dzięki World Digital Library. ^[30]

6. Lata 20. XX w.

   Malarz Adalbert Erdélyi namalował obraz „Odpust w Użoku”. Zakarpaccy artyści nieraz malowali świątynię, a jej wizerunek zdobił kaplice rezydencji biskupiej i seminarium nauczycielskiego w Użhorodzie. ^{[12, 15, 30]}

7. 1927

   Obok cerkwi, w północno-zachodnim narożniku dziedzińca, wzniesiono nową dwukondygnacyjną dzwonnicę typu wierchowińskiego. Nowe dzwony były cięższe od zarekwirowanych i nie odważono się zawiesić ich na wieży nad babińcem. ^{[2, 14, 15, 18, 20]}

8. 1929

   Czeski badacz Bohumil Vavroušek opublikował dwa zdjęcia cerkwi w Użoku w książce „Kostel na dědině a v městečku”. ^[30]

9. 1934

   Władze czechosłowackie uporządkowały cmentarz wojenny na przełęczy i postawiły pomnik. Pochowano tu 363 żołnierzy, zidentyfikowano tylko 43. ^{[22, 23]}

10. 1944

    16 października do Użoka wkroczyła Armia Czerwona. Według TravelUA we wsi zginęło dwóch czerwonoarmistów i dziewięciu żołnierzy Czechosłowackiego Korpusu Armijnego. ^{[13, 17]}

Epoka IV. Zabytek w czasach sowieckich

1. 1947–1961

   Okna cerkwi powiększono. Według oceny ICOMOS. ^[2]

2. 1949

   W sierpniu formalnie zlikwidowano greckokatolicką eparchię mukaczewską; oficjalnie działała tylko eparchia prawosławna Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej. Parafia w Użoku stała się prawosławna; osobnego dokumentu o przejściu właśnie tej parafii źródła nie przytaczają. ^{[21, 25]}

3. 1945–1985

   Według M. Syrochmana na Zakarpaciu zniszczono 26 cerkwi drewnianych i 32 murowane. Cerkiew w Użoku ocalała i nadal działała. ^[10]

4. Okres sowiecki

   Cerkiew objęto ochroną jako zabytek architektury USRR (nr 198). ^{[12, 15]}

Epoka V. Pod ochroną UNESCO

1. 1991

   Według Ukrinformu prawo własności świątyni zarejestrowano na wspólnotę religijną, a nie na radę wiejską. ICOMOS również zaznacza, że właścicielem jest Cerkiew, a nie państwo. ^{[2, 7]}

2. 2009

   Cerkwie w Użoku i Jasini wybrano jako dwie zakarpackie kandydatki do wspólnej polsko-ukraińskiej nominacji do UNESCO. ^{[1, 6]}

3. 2013

   21 czerwca na 37. sesji Komitetu Światowego Dziedzictwa (Kambodża) cerkiew wpisano na listę UNESCO w ramach obiektu „Drewniane cerkwie w polskim i ukraińskim regionie Karpat”: 8 świątyń z Ukrainy i 8 z Polski. ^{[1, 4]}

4. 2013

   Ocena ICOMOS: działka 0,12 ha, strefa buforowa 1,81 ha; stan zachowania dobry, ale plastikowa okładzina wnętrza może szkodzić drewnu, a metalowe pokrycie dzwonnicy należy z czasem zastąpić gontem. ^[2]

5. 2013

   W lipcu sołtys Mychajło Leszko opowiedział Radiu Swoboda, że mieszkańcy obawiają się zamiany cerkwi w muzeum; urzędnicy zapewnili, że świątynia pozostanie czynna. Budżet obwodu przeznaczył ponad 2 mln hrywien na zabytki, w tym w Użoku i Jasini. ^[5]

6. Około 2017

   Dziedziniec cerkwi wyłożono kolorową kostką brukową. Autor Ukrinformu i badacz M. Syrochman uważają to za naruszenie wymogów strefy ochronnej. ^{[7, 9]}

7. 2018

   Cerkiew wpisano do Państwowego Rejestru Nieruchomych Zabytków jako zabytek o znaczeniu narodowym (nr 070022), według anglojęzycznej Wikipedii. ^[12]

8. 2018

   W listopadzie touroperator Ihor Hubiłit wysłał zapytania do administracji obwodowej, rady wiejskiej, eparchii i Ministerstwa Kultury w sprawie dostępu turystów do świątyni. ^[7]

9. 2019

   30 marca wycieczkę przewodnika Lubomyra Worobija na dziedzińcu świątyni zatrzymali przedstawiciele wspólnoty; od tej pory pokazywał cerkiew z drogi. ^[7]

10. 2019

    W lipcu komisja administracji obwodowej przyjechała do świątyni, ale nie otrzymała kluczy. Eparchia mukaczewska UKP (PM) w piśmie z 23.07.2019 podkreśliła, że świątynia jest czynna, wizyty należy uzgadniać z porządkiem nabożeństw, a remonty wspólnota prowadzi na własny koszt; administracja obwodowa przypomniała, że bez umowy ochronnej państwowe środki na remont są niemożliwe. ^[7]

11. Przed 2019

    Wspólnota zamontowała nowe drzwi, które częściowo zasłoniły napis z 1745 r. z imionami cieśli. ^{[8, 14]}

12. 2021

    Mychajło Syrochman stwierdził, że po wpisie na listę UNESCO w Użoku zaszły „zmiany na gorsze”. W latach 2019–2021 wspólnota należała do UKP (PM). ^{[3, 7, 9]}

Utracone i odtworzone

Architektura

Cerkiew składa się z trzech zrębów: babińca, centralnego, kwadratowego i najszerszego zrębu nawy oraz prezbiterium. Do prezbiterium dobudowano murowaną zakrystię. Nad nawą wznosi się namiotowy wierch z trzema załomami, nad prezbiterium — mniejszy wierch z dwoma załomami. Nad babińcem stoi niewielka wieżyczka-dzwonnica o konstrukcji szkieletowej: jest wyższa od wierchu nad prezbiterium, ale niższa od środkowego. Szerokie połacie dachów i okap łączą trzy zręby w jedną bryłę.

Cerkiew stoi na wzgórzu, na terenie Użańskiego Narodowego Parku Przyrody, który wchodzi w skład Międzynarodowego Rezerwatu Biosfery „Karpaty Wschodnie”. Dla wędrowca schodzącego z przełęczy to pierwszy zabytek architektury Zakarpacia.

Tym właśnie cerkiew w Użoku różni się od klasycznej bojkowskiej, w której trzy wierchy ustawiono symetrycznie z dominantą pośrodku. Tu zachodni wierch zaczął już przemieniać się w wieżę, ale nie przerósł jeszcze środkowego namiotu. Badacze widzą w tym cechę zakarpackiej odmiany szkoły bojkowskiej. UNESCO zalicza Użok do typu bojkowskiego razem z cerkwiami w polskim Smolniku i ukraińskim Matkowie: to świątynie po obu stronach granicy polsko-ukraińskiej w pobliżu Słowacji. Wewnątrz wyraźnie zaznaczone jest przejście z babińca do nawy.

Poniżej — dwa elementy świątyni: na zdjęciu i na rysunku. Rysunki pokazują formę, a nie dokładne wymiary.

Środkowy wierch z załomami

Namiot nad nawą ma trzy niewysokie załomy — uskoki, w których zmienia się nachylenie dachu. Nad prezbiterium jest taki sam wierch, tylko niższy i z dwoma załomami. Wszystko pokryto gontem.

Dzwonnica

Osobna dzwonnica jest dwukondygnacyjna, kwadratowa w planie, z czterospadowym namiotowym dachem. Wzniesiono ją w latach 20. XX wieku, dekadę po tym, jak władze austriackie zabrały stare dzwony. W 2013 roku, według Radia Swoboda, dzwonnica wymagała remontu i dla ochrony była obita metalem; wspólnota planowała przywrócić drewniane pokrycie.

Niuanse, które łatwo przeoczyć

Cerkiew, którą „ważono”. Napis z 1895 roku — „kurator ważył” — oznacza nie ważenie, lecz podważanie: cerkiew uniesiono, by wymienić spróchniałe dolne bale zrębów. To zwykła dla drewnianych świątyń operacja, ale rzadko jej autor zostawia podpis na ścianie.

Ikonostas datowany na różne sposoby. Rzeźbiony złocony ikonostas większość źródeł datuje na XVIII wiek. Karpacki szlak turystyczny Wooden Route datuje snycerkę na XVII wiek. Sołtys w 2013 roku mówił Radiu Swoboda o dawnych ikonach i starodrukach z XVII wieku oraz o ołtarzu z XVIII wieku.

Dzwon starszy od cerkwi. Według tego samego sołtysa dzwon, który wciąż wzywa na nabożeństwa, jest o mniej więcej sto lat starszy od samej cerkwi. W źródłach nie znaleźliśmy dokumentalnego potwierdzenia tej daty.

Plastik przeciw drewnu. Eksperci UNESCO krytykowali wnętrze: ściany od środka obito plastikiem, który nie pozwala drewnu oddychać. Parafianie zrobili to dla ciepła. Jeszcze wcześniej ściany obito tekturą i papierem, ikony przemalowano, a we wnętrzu pojawiły się sztuczne kwiaty. Na miejscu warto zwrócić uwagę na grę światła: babiniec jest ciemny, a nawę oświetlają górne okna, i przestrzeń o wysokości nieco ponad 10 metrów wydaje się wyższa.

Herkules przy źródle. Najdziwniejsze podanie Użoka wiąże się nie z cerkwią, lecz z pobliskim źródłem mineralnym: według przewodnika turystycznego przeniesiono od niego kiedyś żeliwny posąg Herkulesa (1842) do zamku w Użhorodzie. Cerkiew tymczasem pozostała na miejscu — jeśli nie liczyć tamtego pierwszego, legendarnego zejścia z góry.

Gont, o który się dba. Dach pokryty jest gontem i, według sołtysa, co dwa lata impregnuje się go środkiem ochronnym. To przypadek, gdy zabytek żyje nie dzięki wielkiej konserwacji, lecz dzięki regularnej drobnej pracy.

Galeria zdjęć

Kamień i materiał

Cerkiew zbudowano z belek świerkowych. Narożniki zrębów połączono prostym zamkiem z obustronnym wcięciem, dachy i wierchy pokryto gontem. Jak wszystkie karpackie cerkwie z listy UNESCO, stoi na drewnianych podwalinach nad kamiennym fundamentem. Murowana zakrystia to jedyna część, w której kamień i cegła wychodzą na powierzchnię. Gont nie jest tu dekoracją, lecz roboczą skórą budynku: przyjmuje na siebie deszcz i śnieg i trzeba o niego regularnie dbać.

Wymiana dolnych wieńców w 1895 roku pokazuje, jak starzeje się drewniana świątynia: od dołu, od ziemi i wilgoci. Dlatego najważniejszą decyzją dla takiej budowli jest nie snycerka i nie złocenie, lecz wysokość i suchość podstawy. W kamieniarstwie jest tak samo: cokołu i fundamentu nikt nie fotografuje, ale to od nich zależy, czy budowla doczeka następnego napisu „kurator ważył”.

O tym, jak urządzone jest wejście do prezbiterium — w artykule carskie wrota, o niewielkich bryłach sakralnych — w dziale kaplice. Inny zabytek Zakarpacia to rotunda w Horianach w Użhorodzie, a kolejna karpacka cerkiew z listy UNESCO to cerkiew Świętego Ducha w Rohatynie.

Czy wiesz, że

Podają

Postaci

• Pawło Toniw — cieśla z Bitli (dziś Lwowszczyzna), jeden z dwóch budowniczych z 1745 r.
• Iwan Cyhanyn — cieśla z Tychego, drugi budowniczy.
• Petro Hyrycz — kurator, zostawił napis z 1895 r. o podważeniu cerkwi.
• Wasyl Hawryłko — kurator, wymieniony w innym napisie z czasu remontu.
• Drugethowie — ród, do którego w 1582 r. dziedzicznie należał Użok.
• Michał Manuel Olszawski — greckokatolicki biskup mukaczewski (1743–1767), za którego rządów odbyła się wizytacja z 1751 r.
• Adalbert Erdélyi — zakarpacki malarz, autor obrazu „Odpust w Użoku” (lata 20. XX w.).
• Bohumil Vavroušek — czeski badacz, który w 1929 r. opublikował zdjęcia cerkwi.
• Mychajło Syrochman — historyk sztuki, badacz zakarpackich cerkwi drewnianych i ich budowniczych.
• Mychajło Leszko — sołtys Użoka (2013–2019).
• Tomasz Sopko — główny specjalista wydziału kultury Zakarpackiej Obwodowej Administracji Państwowej (2013), zwrócił uwagę na plastikową okładzinę.
• Ildikó Molnár — kierowniczka wydziału ochrony dziedzictwa kulturowego Zakarpackiej Obwodowej Administracji Państwowej (2019).
• Ołeksandr Monycz — rzecznik eparchii mukaczewskiej UKP (PM) (2019).
• Ihor Hubiłit, Lubomyr Worobij — touroperator i przewodnik, którzy w latach 2018–2019 publicznie podnieśli kwestię dostępu do zabytku.

Jak cytować