Cerkiew Świętego Ducha w Rohatynie: dąb, trzy zręby i ikonostas z 1650 roku

Są drewniane świątynie, o których mówi się „stara”, i są takie, o których wiek spierają się naukowcy. Cerkiew Świętego Ducha w Rohatynie należy do tych drugich: jej datowanie wciąż zapisuje się z myślnikiem i znakiem zapytania.

W skrócie

Adres	Rohatyn, ul. Roksolany 10, obwód iwanofrankiwski
Zbudowano	data oficjalna — 1598 r. (według napisu); inne datowania — pierwsza poł. XVII w.
Typ	trójzrębowa jednokopułowa cerkiew drewniana szkoły halickiej, z dobudowaną dzwonnicą
Materiał	gładko ociosane belki dębowe, dachy gontowe
Status	Lista Światowego Dziedzictwa UNESCO (2013); zabytek o znaczeniu narodowym
Właściciel	muzeum — filia Muzeum Sztuki Przykarpacia (od 1983 r.)

Historia

Według karpaty.rocks cerkiew (wówczas pod innym wezwaniem — św. Jerzego) wzmiankowana jest w zapisach archiwalnych z lat 1481, 1562 i 1567. Czy to ten sam budynek, który stoi dziś, to pytanie. Datę 1598 odczytano na północnej ścianie nawy pod koniec XIX wieku i stała się ona oficjalna. Część badaczy odnosi jednak budowę do pierwszej połowy XVII wieku, a w publikacji Ukrinformu z 2017 roku pracownik naukowy muzeum Stepan Puszkar oświadczył, że dąb, z którego zbudowano cerkiew, ścięto w 1480 roku; opublikowanej opinii eksperckiej nie znaleźliśmy. Pewne jest jedno: świątynia jest starsza od swojego ikonostasu.

Ikonostas powstał w 1650 roku — ze środków i staraniem bractwa rohatyńskiego. Potem przyszły restauracje: ikonostasu — w 1885 roku (malarz Julian Makarewicz), cerkwi — w 1895, a w latach 1980–1982 — pod kierunkiem architekta Iwana Mohytycza. 6 sierpnia 1983 roku w świątyni otwarto muzeum. W 2013 roku cerkiew z dzwonnicą wpisano na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO.

Kronika

Cyfry w nawiasach kwadratowych to numery źródeł z listy na końcu strony. Zapis „według …” oznacza, że fakt potwierdza tylko jedno źródło. Rozdział „Podania” zawiera podania i legendy: zapisano je w źródłach, ale nie ma dla nich potwierdzenia w dokumentach.

Rohatyn i dawne wzmianki

1. XII w.

   Według Encyklopedii Ukrainy Rohatyn znany jest z latopisów od XII w.; należał wówczas do Księstwa Halicko-Wołyńskiego, według Encyklopedii Ukrainy. ^[11]

2. 1415

   Rohatyn, pod panowaniem polskim, otrzymał prawo magdeburskie, według Encyklopedii Ukrainy. ^[11]

3. 1480

   Pracownik naukowy muzeum Stepan Puszkar oświadczył Ukrinformowi, że dąb, z którego zbudowano cerkiew, ścięto w 1480 roku; Obozrevatel pisze o „wieku drewna, według słów ekspertów”. Opublikowanej opinii eksperckiej nie znaleziono, więc datowanie należy podawać jako słowa Puszkara. ^{[5, 12]}

4. 1481, 1562, 1567

   Według karpaty.rocks w tych latach cerkiew (wówczas pod innym wezwaniem — św. Jerzego) wzmiankowano w zapisach archiwalnych; czy chodzi o obecną budowlę, nie wiadomo. ^[15]

5. Początek XVI w.

   Dossier UNESCO datuje cerkiew na wczesne XVI stulecie; Radio Swoboda (2009) wymienia XVI wiek. ^{[2, 7]}

6. 1520

   Według Encyklopedii Ukrainy w Rohatynie Tatarzy porwali dziewczynę znaną jako Roksolana. Tradycja ukraińska nazywa ją Nastią Lisowską, lecz historyk Wołodymyr Hrabowecki uważa to imię za pisarski domysł z XIX w. ^{[5, 11]}

7. Lata 80. XVI w.

   W Rohatynie powstał prawosławny ośrodek bractwa z prawami stauropigii, według Encyklopedii Ukrainy. Wprost Świętoduchowskim Encyklopedia Ukrainy go nie nazywa. ^[11]

Cerkiew i bractwo

1. 1598

   Data odczytana na północnej ścianie nawy pod koniec XIX w. przez proboszcza o. Hipolita Dzerowicza; stała się oficjalna. Radio Swoboda (2009) pisze, że cerkiew ma „410 lat”. ^{[1, 6, 12, 14, 15]}

2. 1644–1645

   Encyklopedia Ukrainy datuje wzniesienie cerkwi na te lata; Wikipedia podaje także rok 1648. ^{[1, 11]}

3. 1650

   Wzniesiono pięciorzędowy ikonostas ze środków i staraniem bractwa. Encyklopedia Ukrainy podaje szerszą datę 1647–1650. ^{[1, 2, 9, 11, 12, 14]}

4. 1656

   Według Wikipedii biskup lwowski Arseniusz Żeliborski nadał dyplom bractwu przy cerkwi. ^[1]

5. 1760

   Według Wikipedii wizytator o. Mikołaj Szadurski sporządził pierwszy pełny opis cerkwi. ^[1]

Pod panowaniem Austrii

1. 1772

   Po pierwszym rozbiorze Rzeczypospolitej Rohatyn przeszedł pod panowanie Austrii i został ośrodkiem powiatu, według Encyklopedii Ukrainy. ^[11]

2. 1800

   Według Wikipedii cerkiew Świętego Ducha stała się filią parafii cerkwi Narodzenia Najświętszej Bogurodzicy. ^[1]

3. XIX w.

   Według Wikipedii do babińca dobudowano dzwonnicę, a nad głównym zrębem pojawił się dodatkowy ośmiobok z sygnaturką i namiotem. Travels in Ukraine datuje dzwonnicę na XVII w. — rozbieżność. ^{[1, 14]}

4. 1885

   Lwowski malarz Julian Makarewicz odnowił ikonostas; potem pokazywano go na wystawie archeologiczno-etnograficznej we Lwowie. ^{[1, 14]}

5. 1895

   Według Wikipedii restauracja świątyni pod kierunkiem lwowskiego architekta M. Kowalczuka za 2000 złotych przyznanych przez Sejm Galicyjski. ^[1]

6. Początek XX w.

   Według Wikipedii podczas remontu dachu zmieniono kształt kopuły nawy i dach nad ołtarzem. ^[1]

Okres międzywojenny i sowiecki

1. 1941

   Według Wikipedii prace remontowe na dachu gontowym (powtórzone już po wojnie). ^[1]

2. 1963

   Według Wikipedii cerkiew wpisano do Państwowego Rejestru zabytków architektury o znaczeniu narodowym (uchwała Rady Ministrów USRR nr 970 z 24.08.1963, numer ochronny 243). ^[1]

3. 1980–1982

   Według Wikipedii gruntowna restauracja według projektu i pod kierunkiem architekta Iwana Mohytycza. ^[1]

4. 6 sierpnia 1983

   W świątyni otwarto oddział (obecnie filię) Iwanofrankiwskiego Muzeum Sztuki. ^{[1, 15]}

5. Około 1986

   Ikonę „Anioł Panowania” wywieziono z cerkwi na restaurację „40 lat temu” (Ukrinform, 2026); rok jest szacunkowy. ^[10]

Niepodległa Ukraina

1. 1999

   Według Wikipedii wymieniono pokrycie gontowe cerkwi i dzwonnicy. ^[1]

2. 2004

   Według Wikipedii cerkiew-muzeum weszła w skład Kompleksu Muzealnego miasta Rohatyna (wraz z muzeum sztuki i krajoznawstwa oraz posiadłością Mykoły Uhryna-Bezhrisznego). ^[1]

3. 2006

   Według Wikipedii Zarząd Turystyki i Kultury Iwanofrankiwskiej OAP oraz Lwowski Oddział Narodowego Naukowo-Badawczego Centrum Restauracji opracowały trzyetapowy projekt zachowania cerkwi; badania wykazały dwa chrząszcze drewnojady. ^[1]

4. 2007

   Według Wikipedii odrestaurowano ikony namiestne ikonostasu z 1650 r.: „Chrystus Pantokrator”, „Bogurodzica Hodegetria”, „Trójca Starotestamentowa”. ^[1]

5. 2008

   Ministerstwo Architektury i Urbanistyki przeznaczyło 500 tys. hrywien; wymieniono pokrycie gontowe, z wyjątkiem kopuł, i odtworzono zdobienia okien. Od 27 października do 17 grudnia prace wykonała spółdzielnia „Zodczyj” z Kołomyi. ^{[1, 6]}

6. Lato 2009

   Cerkiew włączono do listy ośmiu zabytków drewnianej architektury sakralnej zaproponowanych do Listy Światowego Dziedzictwa. ^{[1, 7]}

7. 29 września 2009

   NBU wprowadził do obiegu pamiątkową srebrną monetę „Cerkiew Świętego Ducha w Rohatynie” (10 hrywien, nakład 10 000; autor Wołodymyr Demjanenko). ^{[1, 16, 17]}

8. 21 czerwca 2013

   37. sesja Komitetu Światowego Dziedzictwa (Kambodża) wpisała cerkiew na Listę UNESCO w ramach obiektu „Drewniane cerkwie regionu karpackiego w Polsce i na Ukrainie” (16 cerkwi; kryteria iii i iv). Cerkiew jest jedną z trzech zachowanych jako muzea (obok Radruża i Drohobycza). ^{[1, 2, 3]}

Wojna i odbudowa

1. 2022

   Ze środków na zabytki o znaczeniu narodowym (około 1,5 mln hrywien na obwód) w Rohatynie wykorzystano około 1 mln hrywien na wymianę pokrycia gontowego; omawiano restaurację ikonostasu. ^[8]

2. 2022–2023

   Według Suspilne z powodu stanu wojennego ikonostas zdemontowano. ^[9]

3. 1 października 2023

   Według Suspilne 11 ikon (4 z rzędu cokołowego, 7 ze świątecznego) przekazano do Lwowskiego Oddziału centrum restauracji; ikonostas liczy około 60 obrazów, więc ikony wysyła się partiami. ^[9]

4. 21 maja 2026

   Z okazji Międzynarodowego Dnia Muzeów w cerkwi otwarto wystawę „Anioł Panowania. Powrót do domu”: odrestaurowaną ikonę zwracają do cerkwi; restaurował ją Waleryj Twerdochlib, środki przekazała rodzina Harmasz. ^[10]

Utracone i odtworzone

Architektura

Cerkiew złożona jest z trzech zrębów: kwadratowego środkowego, pięciobocznego ołtarzowego i wydłużonego babińca. Zrąb środkowy jest kwadratowy, ołtarz pięciościenny, babiniec wydłużony. Zręby różnej wysokości łączy okap przydaszkowy. Wejście znajduje się w ścianie południowej, co w innych regionach jest rzadkością.

Poniżej dwa elementy świątyni: na zdjęciu i na rysunku. Rysunki pokazują formę, a nie dokładne wymiary.

Wierzch z sygnaturką

Zrąb środkowy jest najwyższy, wieńczy go niewielka sygnaturka pod namiotowym dachem. Obecny wygląd wierzchu jest późniejszy od samej cerkwi: według badaczy na początku XX wieku podczas remontu dachu zmieniono zwieńczenie nawy i dach nad ołtarzem.

Ikonostas z 1650 roku

Pięć rzędów: predella, namiestny, świąteczny, apostolski i prorocki. Rzeźbienie jest srebrzone, złocone i wielobarwne. Badacze wiążą polichromię z lwowską szkołą malarską późnego renesansu, imiona ikonopisców są nieznane. Na drzwiach diakońskich — archanioł Michał i Melchizedek. Jak czytać rzędy, wyjaśniamy w artykule „Rzędy ikonostasu”.

Dzwonnica

Kwadratowa w planie, trzykondygnacyjna, pod dachem namiotowym, przylega do zachodniej ściany babińca. Według Wikipedii dzwonnicę dobudowano do babińca w XIX wieku; portal turystyczny Travels in Ukraine datuje ją na XVII wiek. Gont na cerkwi i dzwonnicy wymieniono w 1999 roku.

Drewno i kamień

Głównym materiałem jest dąb. Belki są gładko ociosane, połączenia — bez gwoździ, na drewnianych kołkach tam, gdzie to potrzebne.

Kamień nie rzuca się tu w oczy, ale bez niego się nie obeszło. Cerkiew stoi na nasypowym wzgórzu nad Gniłą Lipą, a w sprawdzonych źródłach nie znaleźliśmy informacji o fundamencie dzwonnicy. Tak drewniana budowla trzyma się kamiennej podstawy. W skład obiektu światowego dziedzictwa wchodzą stary cmentarz i tradycyjne drewniane ogrodzenie z gontową bramą (dossier UNESCO).

Ikonostas w Rohatynie jest drewniany, ale sama logika jego rzędów przechodzi także w kamień. O tym, jak to działa, piszemy w artykule „Ukraiński ikonostas” i w dziale ikonostasy.

Czy wiesz, że

Podania

Postaci

• Hipolit Dzerowicz — proboszcz cerkwi pod koniec XIX w.; odczytał napis z 1598 r.
• Arseniusz Żelibowski — biskup lwowski; w 1656 r. nadał dyplom bractwu (według Wikipedii).
• Mikołaj Szadurski — wizytator, autor pierwszego pełnego opisu cerkwi w 1760 r.
• Julian Makarewicz — lwowski malarz, odnowił ikonostas w 1885 r.
• M. Kowalczuk — lwowski architekt, kierował restauracją w 1895 r.
• Iwan Mohytycz — architekt restauracji w latach 1980–1982.
• Hawryło Lisowski — według podania ojciec Roksolany.
• Roksolana (Nastia Lisowska) — według Encyklopedii porwana przez Tatarów w 1520 r.; postać historyczna, poszczególne szczegóły to podanie.
• Wołodymyr Wujcyk — lwowski badacz, który według karpaty.rocks zaproponował rok 1598 jako rok założenia.
• Stepan Puszkar — pracownik naukowy muzeum; podaje datowanie dębu na 1480 r.
• Tetiana Petriw — kierowniczka Rohatyńskiego Kompleksu Muzealnego; inicjatorka powrotu ikony „Anioł Panowania”.
• Waleryj Twerdochlib — restaurator „Anioła Panowania”.
• Oksana Wojtowycz, Anastasija Bodnar — restauratorki ikon „Hodegetria” i „Chrystus Pantokrator” (2023).
• Taras Otkowycz — kierownik Lwowskiego Oddziału centrum restauracji (Suspilne 2023; Wikipedia podaje dla 2006 r. imię Myrosław — rozbieżność).
• Wołodymyr Demjanenko — autor pamiątkowej monety z 2009 r.
• Mykoła Uhryn-Bezhrisznyj — działacz społeczny; jego posiadłość wchodzi w skład Kompleksu Muzealnego.

Jak cytować