Cerkiew Świętej Trójcy w Żółkwi: ikonostas szkoły żółkiewskiej

Ikonostas tej cerkwi składano z części z różnych epok: konserwatorzy odkryli pod obliczami dwóch ikon malowidło z drugiej połowy XVII wieku — starsze niż sam budynek z 1720 roku. Czyje ręce je malowały, wciąż się ustala.

W skrócie

Adres	Żółkiew, dawne Przedmieście Lwowskie, rejon lwowski, obwód lwowski
Zbudowano	1720 r.
Typ	trójdzielna, trójzrębowa drewniana cerkiew z trzema ośmiobocznymi wierchami
Ikonostas	barokowy, szkoła żółkiewska, około 50 ikon
Wyznanie	UKGK
Status	obiekt Światowego Dziedzictwa UNESCO od 2013 r. (numer 1424-016)

Historia

Żółkiew to miasto zamku: zamek żółkiewski był rezydencją króla Jana III Sobieskiego, a jego wieże jeszcze się w tej historii przydadzą. Na Przedmieściu Lwowskim, według szlaku „Drewniane cerkwie Karpat”, drewniana cerkiew stała już w 1601 roku. 17 czerwca 1717 roku spłonęła razem z całym przedmieściem.

Nową cerkiew Świętej Trójcy postawiono na tej samej działce w 1720 roku. Pieniądze zebrali parafianie, swój datek, według szlaku „Drewniane cerkwie Karpat” i ZAXID.NET (2019), złożył królewicz Konstanty Władysław Sobieski, syn króla Jana III (ZAXID.NET z 2023 roku wymienia Jakuba Sobieskiego). Tablice na ścianach do dziś oznaczają budynek jako zabytek architektury z 1720 roku.

Ikonostas ma własną, dłuższą historię. W Żółkwi na przełomie XVII i XVIII wieku działała szkoła malarstwa ikonowego i snycerstwa z Iwanem Rutkowiczem na czele, wówczas wiodąca w Galicji. Najsłynniejszy ikonostas Rutkowicza (1697–1699) pochodzi z żółkiewskiej cerkwi Narodzenia Chrystusa, a nie z cerkwi Świętej Trójcy (Encyklopedia Ukrainy, ZAXID.NET); szlak „Drewniane cerkwie Karpat” łączy go z poprzednią cerkwią Trójcy, ale inne źródła tego nie potwierdzają. Data śmierci Rutkowicza nie jest znana. Badania podczas ostatniej restauracji wykazały: ikony Bogurodzicy z Dzieciątkiem i Chrystusa Nauczyciela namalowano najpierw mniej więcej w drugiej połowie XVII wieku, być może sam Rutkowicz, a w pierwszej połowie XVIII wieku przemalował je Wasyl Petranowicz (według ZAXID.NET).

Za władzy sowieckiej w cerkwi działało muzeum — według ZAXID.NET muzeum ateizmu i muzeum krajoznawcze; dzięki temu budynek był pod opieką. Po 1991 roku najpierw przekazano ją prawosławnym, a w 1993 roku zwrócono grekokatolikom (według szlaku „Drewniane cerkwie Karpat”). Dziś modli się w niej wspólnota UKGK. Ikonostas, według anglojęzycznej Wikipedii, restaurowano już w latach 1978–1979.

Same ikony to dzieło kilku rąk. „Sztuka sakralna Lwowszczyzny” przypisuje ikony Chrystusa i Bogurodzicy z lat 20. XVIII wieku żółkiewskiemu mistrzowi Wasylowi Petranowiczowi, a ZAXID.NET wymienia go obok Rutkowicza wśród mistrzów szkoły żółkiewskiej. Ikonostas, który widzimy, to więc nie dzieło jednego autora, lecz wspólna praca warsztatu, który działał w Żółkwi przez kilka dziesięcioleci. 21 czerwca 2013 roku cerkiew wpisano na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO w ramach obiektu „Drewniane cerkwie w polskim i ukraińskim regionie Karpat”.

Najdłuższa restauracja rozpoczęła się w 2019 roku. Prace podjął wtedy Państwowy Rezerwat Historyczno-Architektoniczny w Żółkwi; w 2020 roku cerkiew przekazano na stan Lwowskiej Narodowej Galerii Sztuki, a prace, według Suspilnego, na dwa lata stanęły z braku pieniędzy. Pod koniec 2022 roku Ministerstwo Kultury przeznaczyło 10,5 mln hrywien (w komunikacie Ministerstwa Kultury z 2026 roku — ponad 9,2 mln hrywien za lata 2022–2023). Ikonostas rozebrano i przekazano do zachodniej filii Narodowego Naukowo-Badawczego Centrum Konserwacji; w styczniu 2022 roku odrestaurowany ikonostas pokazano we lwowskim Muzeum Pinsla. 16 czerwca 2023 roku ikonostas wrócił na miejsce, a cała restauracja, według ZAXID.NET, kosztowała około 12 mln hrywien (według Ministerstwa Kultury — około 14 mln). Położono nowy gont, wzmocniono konstrukcje, wymieniono zniszczone belki, odnowiono malowidła ścienne. W pracach uczestniczył też polski instytut Polonika. W czasie restauracji parafia modliła się w tymczasowym budynku ze sklejki obok. Dla wiernych świątynię ponownie otwarto 6 sierpnia 2026 roku.

Chronologia

Liczby w nawiasach kwadratowych to numery źródeł na liście na dole strony. Oznaczenie „według …” oznacza, że fakt potwierdza tylko jedno źródło. Rozdział „Podania” zawiera podania i legendy: zapisano je w źródłach, ale nie są udokumentowane.

Przed obecną cerkwią

1. 1601

   Według szlaku „Drewniane cerkwie Karpat”, na Przedmieściu Lwowskim w Żółkwi stała już drewniana cerkiew. ^[9]

2. 1697–1699

   Iwan Rutkowicz, który pracował w Żółkwi od lat 80. XVII wieku do około 1708 roku, wykonał wielki ikonostas dla żółkiewskiej cerkwi Narodzenia Chrystusa (znany także jako ikonostas z Nowego Skwarzawa; dziś w Muzeum Narodowym we Lwowie). Szlak „Drewniane cerkwie Karpat” łączy ten ikonostas z poprzednią cerkwią Trójcy, ale inne źródła tego nie potwierdzają. ^{[3, 8, 9, 25]}

3. 1717

   Poprzednia drewniana cerkiew spłonęła razem z przedmieściem. Według szlaku „Drewniane cerkwie Karpat” stało się to 17 czerwca; LVIV.MEDIA podaje rok jako „1717/1719”. ^{[7, 9, 21]}

   

Cerkiew z 1720 roku i ikonostas

1. 1720

   Na tym samym miejscu zbudowano nową trójzrębową cerkiew z trzema ośmiobocznymi wierchami; architekt nieznany. Pieniądze zebrali parafianie. Według szlaku „Drewniane cerkwie Karpat” i ZAXID.NET (2019) datek złożył królewicz Konstanty Władysław Sobieski; ZAXID.NET (2023) wymienia Jakuba Sobieskiego. ^{[7, 9, 10, 12, 14, 21]}

   

2. Lata 20. XVIII w.

   Żółkiewski ikonopisarz Wasyl Petranowicz maluje ikony Chrystusa i Bogurodzicy do ikonostasu. ^{[4, 6, 10, 14]}

   

3. Pierwsza połowa XVIII w.

   Petranowicz przemalowuje ikony Bogurodzicy z Dzieciątkiem i Chrystusa Nauczyciela. Dolna warstwa, według ustaleń konserwatorów, pochodzi z drugiej połowy XVII wieku, być może to dzieło Rutkowicza. ^{[14, 15]}

4. 1726

   28 lutego w Żółkwi zmarł królewicz Konstanty Władysław Sobieski, który po 1709 roku często tu przebywał. ^{[28, 29]}

5. 1727–1752

   Petranowicz czterokrotnie pełnił urząd wójta Żółkwi (1727, 1731, 1736, 1739) i trzykrotnie burmistrza (1741, 1746, 1752), według Encyklopedii Ukrainy. ^[4]

6. Do 1742

   Snycerz Hnat (Ignacy) Stobenski wraz z J. Szymanowiczem, S. Putiatyckim i W. Sokowiczem rzeźbi ikonostas cerkwi Trójcy; Stobenskiego jako autora snycerki wymieniają także inne źródła. ^{[5, 7, 9, 10]}

7. Czas nieznany

   Ikonostas podniesiono o 80 cm względem pierwotnego poziomu, według ZAXID.NET (2019). ^[11]

8. XIX w.

   Do cerkwi dobudowano murowaną zakrystię. Wmurowano w nią fragment okna z rozebranej wieży zamku żółkiewskiego; według szlaku „Drewniane cerkwie Karpat” stamtąd pochodzą także białokamienny portal i obramienie. ^{[9, 13, 14]}

9. Okres sowiecki

   W cerkwi działało muzeum; według ZAXID.NET muzeum ateizmu i krajoznawcze, więc budynek był pod opieką. Dokładnych lat w źródłach brak. ^{[9, 13]}

XIX–XX wiek

1. 1978–1979

   Restauracja ikonostasu. ^{[7, 9]}

   

2. Około 1989

   Ostatni raz przed 2019 rokiem pokryto gontem („30 lat temu” według ZAXID.NET z 2019 roku). ^[12]

3. 1991–1993

   Według szlaku „Drewniane cerkwie Karpat”, po ogłoszeniu niepodległości cerkiew najpierw przekazano prawosławnym, a w 1993 roku zwrócono grekokatolikom. Obecnie świątynia należy do UKGK. ^{[7, 9]}

Restauracja

1. Około 2003

   Zdjęto wierchy; dach pokryto na nowo przy wsparciu rady obwodowej i rejonowej, według ZAXID.NET (2013). ^[13]

XIX–XX wiek

1. Lata 2000.

   Ikonostas restaurują lwowscy specjaliści: szlak „Drewniane cerkwie Karpat” podaje lata 2008–2009, ZAXID.NET (2013) — „około 8 lat temu”, przy wydatkach wspólnoty do 20 tys. dolarów. ^{[9, 13]}

Restauracja

1. 21 czerwca 2013

   Na 37. sesji Komitetu Światowego Dziedzictwa (Kambodża) cerkiew wpisano na Listę UNESCO w ramach obiektu „Drewniane cerkwie w polskim i ukraińskim regionie Karpat” (16 cerkwi wybranych spośród 44); numer komponentu 1424-016, kryteria (iii) i (iv). ^{[1, 7, 24]}

2. 13 marca 2019

   Państwowy Rezerwat Historyczno-Architektoniczny w Żółkwi rozpoczął restaurację: wymiana dolnych belek, wyprostowanie budynku pochylonego na południe, nowa posadzka, całkowite pokrycie gontem. Według ZAXID.NET wykonawcą jest „Centr Kompleks”, przewidywana kwota na rok — 4,5–5 mln hrywien. ^{[11, 20, 22]}

   

3. Czerwiec 2019

   Pod posadzką prezbiterium znaleziono pustą kryptę z ceglanym sklepieniem (jest cegła z XVIII w.), zwęglone drewno poprzedniej cerkwi, kamień młyński z monetami i metalowymi hakami, a pod świątynią — ludzkie szczątki, według ZAXID.NET. ^[12]

4. 2019–2020

   Ikonostas zdemontowano; restauruje go Lwowska filia Narodowego Naukowo-Badawczego Centrum Konserwacji Ukrainy. ^{[11, 15, 22]}

5. 2020

   Rezerwat w Żółkwi zlikwidowano; cerkiew przeszła na stan Lwowskiej Narodowej Galerii Sztuki imienia B. Woźnickiego (muzeum-rezerwat „Zamek Żółkiewski”). Z braku pieniędzy prace stanęły na dwa lata. ^{[16, 19, 20, 22]}

6. 23 stycznia 2022

   Odrestaurowany ikonostas pokazano we lwowskim Muzeum Pinsla; przez trzy lata pracowało nad nim 15 konserwatorów. ^{[15, 30]}

7. Lipiec 2022

   Po rozpoczęciu pełnoskalowej wojny prace stanęły; Światowy Fundusz Zabytków (WMF) sfinansował tymczasową membranę hydroizolacyjną nad odsłoniętymi wierchami, według Culture in Crisis. ^[17]

8. Koniec 2022

   Ministerstwo Kultury przeznaczyło na dokończenie prac 10,5 mln hrywien; w komunikacie Ministerstwa Kultury z 2026 roku — ponad 9,2 mln hrywien za lata 2022–2023. ^{[14, 16, 20, 22, 23]}

9. 27 lutego 2023

   Zakończono prace zewnętrzne: całkowicie wymieniono pokrycie z gontu, częściowo belki i deski, według Suspilnego. ^[16]

10. 16 czerwca 2023

    Ikonostas zamontowano w cerkwi. ^{[14, 19, 20]}

11. 2023–2024

    Spór rady miejskiej i galerii o ziemię wokół świątyni; parafia od pięciu lat modli się w tymczasowym budynku ze sklejki na dziedzińcu, według ZAXID.NET. ^[19]

12. 2024

    Rozpoczęły się konserwacja i restauracja malowideł ściennych prezbiterium („Ofiara Abrahama”, „Modlitwa Mojżesza na górze Synaj”); umowę o wartości 661 tys. hrywien opublikowano w Prozorro 2 sierpnia. ^{[18, 22]}

Otwarcie

1. 18 maja 2026

   Przewodniczący Komitetu Światowego Dziedzictwa zatwierdził Pomoc Międzynarodową UNESCO — 16 869 dolarów USA na restaurację malowideł. W bazie UNESCO projekt oznaczono jako „zrealizowany z innych środków”. ^[2]

2. 6 sierpnia 2026

   Po restauracji świątynię ponownie otwarto dla wiernych; poinformował o tym przewodniczący Lwowskiej Obwodowej Administracji Państwowej Maksym Kozycki. Koszt restauracji — około 12 mln hrywien (ZAXID.NET, LVIV.MEDIA) lub około 14 mln hrywien (Ministerstwo Kultury, Pragmatika); część prac sfinansował polski instytut Polonika. ^{[20, 21, 22, 23]}

3. 7 sierpnia 2026

   Molebien z okazji zakończenia restauracji z udziałem pierwszego zastępcy ministra kultury Iwana Werbyckiego, biskupa sokalsko-żółkiewskiego Petra Łozy i mera miasta Ołeha Wolskiego, według Ministerstwa Kultury. ^[22]

Utracone i odtworzone

Architektura

Cerkiew jest trójdzielna i trójzrębowa: babiniec, nawa i prezbiterium stoją na jednej osi z zachodu na wschód, a każdy zrąb wieńczy ośmioboczny wierch. Nad nawą — najwyższy. „Sztuka sakralna Lwowszczyzny” podkreśla wytworne proporcje i szeroką zewnętrzną galerię, a szlak „Drewniane cerkwie Karpat” — szerokie okapy wokół świątyni i latarnie z kutymi krzyżami na wierchach. Pierwsze źródło nazywa cerkiew jednym z najlepszych przykładów drewnianej architektury sakralnej Lwowszczyzny, drugie — jednym z najlepszych przykładów stylu wołyńskiego.

Murowana jest tylko zakrystia. To w niej znajduje się najbardziej nieoczekiwany dla drewnianej świątyni fragment: kamienny portal i obramienia okien.

Poniżej — dwa elementy świątyni: na zdjęciu i na rysunku. Rysunki pokazują formę, a nie dokładne wymiary.

Trzy wierchy

Trzy ośmioboczne wierchy stoją nad trzema zrębami. Środkowy, nad nawą, góruje nad bocznymi — i z każdej strony cerkiew czyta się jak schodkowa góra ze szczytem pośrodku.

Okap-galeria

Szeroki okap opasuje świątynię i odprowadza wodę od zrębów. Pozioma linia u dołu równoważy pion trzech wierchów.

Niuanse, które łatwo przeoczyć

Kamień z królewskiego zamku. Według szlaku „Drewniane cerkwie Karpat” białokamienne obramienia i portal murowanej zakrystii są starsze od samej cerkwi: przywieziono je z centrum Żółkwi, gdzie zdobiły wieżę zamku żółkiewskiego. Drewniana świątynia mieszczańskiego przedmieścia otrzymała w spadku kawałek rezydencji hetmana i króla.

Kamień młyński pośrodku świątyni. Podczas wykopalisk w 2019 roku pośrodku cerkwi natrafiono na kamień młyński; obok leżały monety i metalowe haki. Jego przeznaczenie jest nieznane. Taki sam kamień młyński, według słów Wołodymyra Hericza, znaleziono w cerkwi w Potyliczu.

Krypta pod prezbiterium. Pod posadzką prezbiterium znaleziono wejście do krypty z ceglanym sklepieniem, częściowo z cegły XVIII-wiecznej. Krypta była pusta. Wtedy też archeolodzy po raz pierwszy znaleźli zwęglone drewno poprzedniej cerkwi, która spłonęła w 1717 roku, a pod świątynią — ludzkie pochówki. Pożar, od którego zaczęła się historia obecnej cerkwi, zostawił ślad dosłownie pod jej stopami. Okienko wentylacyjne krypty konserwatorzy planowali odtworzyć.

Cerkiew miano podnosić lewarami. Dolne belki były uszkodzone, więc budynek, według ZAXID.NET z 2019 roku, planowano podnieść lewarami, by wymienić dolną belkę. Poprzedni gont, według tego samego źródła, wymieniano trzydzieści lat wcześniej. Drewniana świątynia żyje cyklami remontów, a każdy z nich to mała operacja na otwartym sercu.

Ikonopisarz za bramą. Iwan Rutkowicz, według szlaku „Drewniane cerkwie Karpat”, mieszkał z żoną Ewą w domu tuż za bramą cerkwi. Według tego samego szlaku pracował też przy restauracjach w zamku żółkiewskim, gdzie widział królewską kolekcję malarstwa europejskiego; autorzy szlaku tłumaczą tym połączenie w jego ikonach zachodniej maniery malarskiej z kanonem bizantyjskim.

Pięć rzędów czy sześć. Źródła różnią się nawet co do tego, ile rzędów ma ikonostas: szlak „Drewniane cerkwie Karpat” i ZAXID.NET piszą o pięciu, „Sztuka sakralna Lwowszczyzny” — o sześciu. Gdy cerkiew jest zamknięta, ikonostas, według szlaku „Drewniane cerkwie Karpat”, można obejrzeć przez szybę w drzwiach i policzyć samemu.

Galeria zdjęć

Kamień i materiał

Cerkiew złożona jest z drewnianych zrębów i pokryta gontem; murowana jest tylko zakrystia. Ikonostas wyrzeźbiono z lipy — ażurowa snycerka z motywami akantu, ikony w złoconych ramach. Snycerkę „Sztuka sakralna Lwowszczyzny” ostrożnie przypisuje żółkiewskiemu mistrzowi Hnatowi (Ignacemu) Stobenskiemu. Lipa to zwyczajny wybór snycerzy do takiej pracy: miękka, jednorodna, bez ostrych słojów, utrzymuje drobny ażur i nie spiera się z dłutem. W kamieniu tę samą rolę pełni materiał drobnoziarnisty: im bardziej złożony ornament, tym spokojniejsze powinno być ziarno.

Najciekawszy kamień jest tu obcy. Białokamienny portal i obramienia, przeniesione z zamkowej wieży, przeżywają już drugie życie w nowym kontekście. Kamień dobrze znosi takie przeprowadzki: rzeźbiony blok można zdjąć, przewieźć i postawić ponownie, jeśli jego spoiny i mocowania zaprojektowano z szacunkiem dla następnego rzemieślnika. Rozbieralność detalu to więc także część jego trwałości.

Jak zbudowana jest przegroda ołtarzowa — w artykułach „Ukraiński ikonostas” i „Carskie wrota”, a także w dziale ikonostasy. Inna drewniana cerkiew Lwowszczyzny z tej samej listy UNESCO to cerkiew św. Jura w Drohobyczu.

Czy wiesz, że

Podania

Postaci

• Jan III Sobieski — król, właściciel Żółkwi; w jego zamku, według szlaku „Drewniane cerkwie Karpat”, pracował Rutkowicz.
• Konstanty Władysław Sobieski (1680–1726) — królewicz, według ^{[9, 12]} ofiarodawca cerkwi z 1720 r.; zmarł w Żółkwi.
• Jakub Sobieski — królewicz, którego ofiarodawcą nazywa ZAXID.NET (2023).
• Iwan Rutkowicz (ok. lata 50. XVII w. – po 1708) — ikonopisarz, czołowa postać szkoły żółkiewskiej; z jego szkołą wiąże się ikonostas.
• Wasyl Petranowicz (ok. 1680 – 1759) — ikonopisarz, autor ikon Chrystusa i Bogurodzicy (lata 20. XVIII w.), wójt i burmistrz Żółkwi.
• Hnat (Ignacy) Stobenski (†1742) — snycerz, autor snycerki ikonostasu.
• Jerzy Szymanowicz, Stepan Putiatycki, W. Sokowicz — snycerze, którzy pracowali przy ikonostasie razem ze Stobenskim.
• Iwan Stobenski (†po 1775) — syn Hnata, snycerz; od 1746 r. w Kijowie.
• o. Wasyl Batiuk — proboszcz świątyni co najmniej od połowy lat 2000. do 2024 r.
• Wołodymyr Hericz — pracownik naukowy rezerwatu w Żółkwi, uczestnik restauracji w 2019 r.
• Taras Otkowicz — kierownik Lwowskiej filii Narodowego Naukowo-Badawczego Centrum Konserwacji, która restaurowała ikonostas.
• Myrosława Biłecka-Zwarycz — konserwatorka, badaczka dolnych warstw ikony Bogurodzicy.
• Taras Woźniak — dyrektor generalny Lwowskiej Narodowej Galerii Sztuki, zarządcy cerkwi.
• Ołeh Wolski — mer Żółkwi.
• Petro Łoza — biskup sokalsko-żółkiewski UKGK.
• Maksym Kozycki — przewodniczący Lwowskiej OAP, ogłosił otwarcie świątyni 6 sierpnia 2026 r.

Jak cytować