Cerkwie Ukrainy ·

Sobór Zaśnięcia Matki Bożej w Odessie: od kaplicy staroobrzędowców do katedry

Ten sobór wyrósł z niewielkiej kaplicy staroobrzędowców, poświęconej w 1814 roku — i po mniej więcej stu dwudziestu latach stał się główną świątynią miasta, bo ważniejszą, Przemienienia Pańskiego, zamknięto.

W skrócie

Adresul. Preobrażeńska 70, Odessa
Zbudowano1855–1869; cerkiew dolną poświęcono w 1875 r.
ArchitektL. C. Otton (według sobory.ru)
Typświątynia dwukondygnacyjna: cerkiew górna i dolna; dzwonnica
Wysokość56 m razem z dzwonnicą
Pojemność5–6 tysięcy osób (według Drzewa)
Statussobór katedralny; jedno z głównych sanktuariów południa Ukrainy

Historia w prostych słowach

Krótka opowieść na 4 minuty. Pełna chronologia ze wszystkimi datami, sporami i źródłami znajduje się niżej, w rozdziale „Kronika”.

Mała kaplica (1814–1845)

Mniej więcej dwadzieścia lat po założeniu miasta wspólnota staroobrzędowców urządziła w Odessie niewielką kaplicę. Poświęcono ją 7 lipca 1814 roku. Mówi się, że przy budowie pomagał gubernator miasta, książę Richelieu.

W 1841 roku wspólnota połączyła się z Cerkwią prawosławną, a świątynia stała się jednowierczą. W 1845 roku zatwierdzono plan nowej cerkwi z trzema ołtarzami.

Ikona i mgła (1853–1855)

Najpierw o samej ikonie. Według podania w lutym 1840 roku pani Julianna Kasperowa zobaczyła, że pociemniała twarz Matki Bożej na ikonie się rozjaśniła. Od tamtej pory ikonę nazywa się Kasperowską. W styczniu 1844 roku przeniesiono ją z posiadłości Kasperowych do cerkwi św. Mikołaja.

W 1853 roku do starej cerkwi wniesiono ikonę Matki Bożej Kasperowskiej. Według innych danych stało się to w sierpniu 1854 roku, a ikonę przeniesiono do soboru miejskiego.

W następnym roku, podczas wojny krymskiej, pod Odessą pojawiła się flota angielsko-francusko-turecka. Według podania to właśnie ta ikona ochroniła miasto. Jesienią 1854 roku oczekiwano ostrzału w święto Opieki Matki Bożej, ale gęsta mgła okryła morze i miasto, a okręty odpłynęły.

Budowa wielkiego soboru (1855–1875)

17 lipca 1855 roku święty Innocenty (Borysow) założył nową świątynię. Pieniądze dali odescy kupcy Jakub i Mikołaj Czerepiennikowowie. Architektem został L. T. Otton.

Budowa trwała czternaście lat. W kwietniu 1869 roku arcybiskup Dymitr (Muretow) poświęcił sobór. Źródła podają zarówno 12, jak i 13 kwietnia. Sobór wyszedł dwukondygnacyjny, z cerkwią górną i dolną oraz dzwonnicą. Razem z dzwonnicą miał 56 metrów wysokości, a pomieścić mógł 5–6 tysięcy ludzi.

W 1875 roku poświęcono ołtarze cerkwi dolnej, między innymi ku czci św. Mikołaja i Trzech Świętych Hierarchów. Według sobory.ru w 1902 roku w cerkwi górnej ustawiono pięciorzędowy porcelanowy ikonostas. Wykonano go na wzór ikonostasu ławry Troicko-Siergiejewskiej.

Zamknięcie i wojna (1932–1944)

W XX wieku sobór znalazł się w centrum wydarzeń, których jego budowniczowie nie mogli przewidzieć. 2 marca 1932 roku władza sowiecka zamknęła sobór Przemienienia Pańskiego, ówczesną główną świątynię Odessy. Rozebrano go w 1936 roku. Tak więc w 1932 roku cerkiew Zaśnięcia stała się katedralną, z błogosławieństwem metropolity Sergiusza.

Pod koniec lat 30. zamknięto także sobór Zaśnięcia, razem z innymi świątyniami miasta. W czasie wojny bomba zniszczyła środkową kopułę i część budynku.

W 1942 roku rumuńska władza okupacyjna wypompowała wodę z cerkwi dolnej. Stała w niej na półtora metra. Potem w cerkwi dolnej znów zaczęto odprawiać nabożeństwa.

Odrodzenie (po wojnie – 2012)

Po wojnie świątynię odnawiali arcybiskup Nikon, metropolita Borys i patriarcha Aleksy I. Służyli tu patriarchowie Aleksy I, Pimen i Aleksy II oraz kilku patriarchów wschodnich.

W 2008 roku przeprowadzono kapitalny remont, odnowiono ogrzewanie i malowidła. 30 października 2009 roku rada obwodowa postanowiła przekazać sobór eparchii odeskiej UKP. Jedno ze źródeł datuje nieodpłatne przekazanie na inne lata, 2010–2014. Kopułę nad dzwonnicą pozłocono w 2010 roku, a główną w 2012.

Słowniczek

SłowoCo oznacza
StaroobrzędowcyWierni, którzy nie przyjęli reform cerkiewnych XVII wieku i zachowali dawne obrzędy
JednowiercyDawni staroobrzędowcy, którzy wrócili do Cerkwi prawosławnej, ale zachowali dawny obrządek
Ołtarz (prestoł)Główny stół w prezbiterium; „trzyołtarzowa” znaczy z trzema ołtarzami
Sobór katedralnyGłówna świątynia eparchii, w której urzęduje biskup
EparchiaOkręg kościelny, którym kieruje biskup
IkonostasŚciana z ikonami między ołtarzem a resztą świątyni
Święty hierarchaBiskup, którego Cerkiew uznała za świętego
ArcybiskupBiskup wysokiej rangi
Cerkiew dolnaŚwiątynia na niższej kondygnacji budynku
OkupacjaZajęcie terytorium przez obcą armię

Kronika

Liczby w nawiasach kwadratowych to numery źródeł z listy na końcu strony. Zapis „według …” oznacza, że fakt potwierdza tylko jedno źródło. Rozdział „Podania” zawiera podania i legendy: zapisano je w źródłach, ale nie są potwierdzone dokumentami.

Od kaplicy do założenia soboru

  1. 7 lipca 1814

    Poświęcono niewielką kaplicę staroobrzędowców — pierwszą cerkiew Zaśnięcia w Odessie, dwadzieścia lat po założeniu miasta. [1, 2, 3]

    Niewielka biała kaplica z krzyżem na skraju stepu, kilku wiernych
    Rok 1814: kaplica na miejscu przyszłego soboru. Ilustracja: IKONASTONE
  2. 1814

    Według sobory.ru budowie sprzyjał gubernator, książę Richelieu. [1]

  3. Luty 1840

    Według podania pani Julianna Kasperowa zobaczyła, że pociemniała twarz ikony Matki Bożej się rozjaśniła; ikona stała się znana jako Kasperowska. [11, 12]

  4. 1841

    Według sobory.ru wspólnota staroobrzędowców zjednoczyła się z Cerkwią prawosławną, a świątynia stała się jednowiercza. [1]

  5. Styczeń 1844

    Kasperowską ikonę przeniesiono z majątku Kasperowów do miejscowej cerkwi św. Mikołaja. [11, 12]

    Procesja duchowieństwa i mieszczan niesie ikonę pod baldachimem zimową ulicą do pobliskiej cerkwi
    styczeń 1844: procesja z ikoną (rekonstrukcja umowna). Ilustracja: IKONASTONE
  6. 1845

    Zatwierdzono plan świątyni o trzech ołtarzach. [1, 2]

  7. 1853–1854

    Do kaplicy Zaśnięcia wniesiono Kasperowską ikonę: sobory.ru i komandirovka.ru podają rok 1853. Według OCA w sierpniu 1854 r. ikonę przeniesiono w procesji do soboru miejskiego, gdzie pozostała do 20 maja 1856 r. [1, 3, 12]

  8. Wrzesień 1854

    W czasie wojny krymskiej flota sprzymierzonych oblegała Odessę; według podania przed spodziewanym ostrzałem w święto Opieki Matki Bożej miasto i morze spowiła gęsta mgła, a okręty odpłynęły. [11]

    Procesja z ikoną na nabrzeżu w gęstej mgle, ledwo widać maszty
    Wrzesień 1854 roku: mgła nad odeskim portem. Ilustracja: IKONASTONE
  9. 17 lipca 1855

    Arcybiskup Innocenty (Borysow) założył nową świątynię o trzech ołtarzach. Drzewo podaje 17 czerwca. Według sobory.ru architektem był L. C. Otton, a główne środki przekazali kupcy Jakow i Mikołaj Czerepiennikowowie. [1, 2, 3, 4]

    Biskup błogosławi kamień węgielny przy wykopie, wokół kupcy i rzemieślnicy
    17 lipca 1855 roku: założenie soboru. Ilustracja: IKONASTONE

Sobór eparchii odeskiej

  1. 12 lub 13 kwietnia 1869

    Arcybiskup chersoński i odeski Dymitr (Muretow) poświęcił sobór po czternastu latach budowy. ESU i Drzewo potwierdzają tylko rok 1869. [1, 2, 4, 5]

    Wielki sobór z centralną kopułą i osobną dzwonnicą, ludzie schodzą się na poświęcenie
    Rok 1869: poświęcenie soboru. Ilustracja: IKONASTONE
  2. 19 stycznia 1875

    Arcybiskup Leoncjusz poświęcił główny ołtarz cerkwi dolnej, jednowierczej — pod wezwaniem świętego Mikołaja. [1, 2]

    Duchowieństwo poświęca główny ołtarz dolnej cerkwi pośród dymu kadzidła, świec i wiernych pod sklepieniami
    19 stycznia 1875: poświęcenie dolnej cerkwi (rekonstrukcja umowna). Ilustracja: IKONASTONE
  3. 30 stycznia 1875

    Poświęcono drugi ołtarz cerkwi dolnej — Trzech Świętych Hierarchów. [1, 2]

  4. 1897

    Kapłana Jonasza Atamańskiego przeniesiono do służby w cerkwi Zaśnięcia w Odessie. [13, 14, 15]

  5. 1901

    Ojca Jonasza mianowano proboszczem cerkwi św. Mikołaja w porcie. [13, 14, 15]

  6. 1902

    Według sobory.ru w cerkwi górnej ustawiono porcelanowy ikonostas, „taki sam jak w Ławrze Troicko-Siergijewskiej”. [1]

    Stara pocztówka: sobór Zaśnięcia w Odessie z wysoką dzwonnicą nad ulicą
    Cerkiew Zaśnięcia w Odessie, fototypia „Scherer, Nabholz i Co”, przed 1902 r. Wikimedia Commons, domena publiczna

Zamknięcie i wojna

  1. 30 maja 1924

    Zmarł ojciec Jonasz. Na pogrzeb przyszła „cała wierząca Odessa”. [13, 14, 15, 17]

    Trumnę niesie się na rękach ulicą Odessy, po bokach gęsty tłum
    30 maja 1924 roku: pogrzeb ojca Jonasza. Ilustracja: IKONASTONE
  2. 2 marca 1932

    Władze sowieckie zamknęły sobór Przemienienia Pańskiego — ówczesną główną świątynię Odessy. [6, 7, 8]

  3. 1932

    Sobór Zaśnięcia stał się katedralny. Według sobory.ru — z błogosławieństwa metropolity Sergiusza; powodem było zamknięcie soboru Przemienienia Pańskiego. [1, 2]

  4. 1936

    Sobór Przemienienia Pańskiego rozebrano (Radio Swoboda podaje też rok 1937). To odrębna świątynia, ale jej los wpłynął na status soboru Zaśnięcia. [5, 6, 7, 8, 9]

  5. Koniec lat 30.

    Sobór Zaśnięcia zamknięto razem z innymi świątyniami miasta. [1, 2]

  6. 1941–1944

    Odessa pod okupacją rumuńską. [5]

  7. 1942

    Rumuńskie władze okupacyjne wypompowały wodę, która na półtora metra zalała cerkiew dolną, i zezwoliły na wznowienie tam nabożeństw. [1, 2]

    Robotnicy wiadrami i pompą wynoszą wodę z niskiej sklepionej świątyni
    Rok 1942: cerkiew dolna po zalaniu. Ilustracja: IKONASTONE
  8. Lata wojny (rok nie podano)

    Według sobory.ru bomba zniszczyła centralną kopułę i część budynku. [1]

  9. 1944

    Według artykułu W. Szczetnikowa na sowieckiej liście 22 gmin religijnych Odessy figuruje „sobór Zaśnięcia”; parafianie zebrali dla rannych żołnierzy Armii Czerwonej 2771 rubli. [10]

  10. Lata powojenne

    Według sobory.ru dużą rolę w odbudowie świątyni odegrali arcybiskup Nikon, metropolita Borys i patriarcha Aleksy I. [1]

  11. Dziesięciolecia powojenne

    Według sobory.ru w soborze służyli patriarchowie Aleksy I, Pimen i Aleksy II oraz kilku patriarchów wschodnich. [1]

Historia najnowsza

  1. 22 listopada 1995

    Synod UKP (Patriarchat Moskiewski) zaliczył ojca Jonasza do świętych czczonych lokalnie w eparchii odeskiej. [16]

  2. 1996

    Według nyblago.org relikwie świętego Jonasza przeniesiono do soboru Zaśnięcia. [14]

  3. 2008

    Remont kapitalny, nowe ogrzewanie i malowidła ścienne za metropolity Agafangela. [1, 4]

  4. 30 października 2009

    Odeska rada obwodowa podjęła decyzję o przekazaniu soboru eparchii odeskiej UKP (PM). Dumska datuje nieodpłatne przekazanie eparchii na lata 2010–2014. [4, 19]

  5. 2010 i 2012

    Według sobory.ru pozłocono kopułę dzwonnicy i główną kopułę. [1]

    Złotnicy na linach i rusztowaniach pokrywają złotem kopuły dzwonnicy i soboru
    2010 i 2012: złocenie kopuł (rekonstrukcja umowna). Ilustracja: IKONASTONE
  6. 21 lipca 2010

    Patriarcha Cyryl poświęcił odbudowany sobór Przemienienia Pańskiego (odbudowa trwała w latach 1999–2010). [23, 24]

  7. 27 października 2015

    Synod UKP wpisał ojca Jonasza do menologium, wspomnienie — w dniu odnalezienia relikwii, 1 lipca. [16]

  8. 30–31 grudnia 2015

    Z soboru skradziono datki wiernych; według eparchii był to już trzeci taki przypadek. Według Dumskiej. [18]

  9. 23 lipca 2023

    Rosyjska rakieta uszkodziła sobór Przemienienia Pańskiego; Kasperowską ikonę, która wówczas się w nim znajdowała, wydobyto spod gruzów. Soboru Zaśnięcia to nie dotyczy. [22]

Utracone i odtworzone

CoByłoStało sięGdzie jest teraz
Kaplica staroobrzędowców1814 r., pierwsza cerkiew Zaśnięcia w OdessieW 1841 r. stała się jednowiercza; na jej miejscu wyrósł nowy sobórLosy budynku nie są opisane w źródłach [1, 2]
Porcelanowy ikonostasCerkiew górna, 1902 r.Nie zachował sięOcalała jedna ikona Zaśnięcia, 50 × 50 cm, 25 kg (według sobory.ru) [1]
Centralna kopułaCerkiew górnaZniszczona przez bombę w czasie wojnyOdbudowana; pozłocona w 2012 r. [1]
Cerkiew dolnaPoświęcona w styczniu 1875 r.Zalana na 1,5 m; wodę wypompowano w 1942 r.Czynna; tu znajdują się relikwie świętego Jonasza [1, 2]
Status katedralnyOd 1932 r.Sobór zamknięto pod koniec lat 30.Nabożeństwa w cerkwi dolnej wznowiono w 1942 r.; sobór jest czynny [1, 2]
Sobór Przemienienia Pańskiego (odrębna świątynia)Główny sobór OdessyZamknięty w 1932 r., rozebrany w 1936 r.Odbudowany, poświęcony w 2010 r.; uszkodzony w 2023 r. [5, 6, 7, 24]
Relikwie świętego JonaszaPochowany w 1924 r. na Cmentarzu SłobódzkimRelikwie odnaleziono; rok w źródłach nie jest podanyW cerkwi dolnej soboru [1, 2, 13, 15]

Architektura

Sobory.ru określa styl soboru jako rosyjsko-bizantyjski. Najważniejszą cechą jest dwukondygnacyjny układ: sobór składa się z cerkwi górnej i dolnej. Już w 1845 roku zatwierdzono plan świątyni o trzech ołtarzach; główny ołtarz cerkwi górnej jest pod wezwaniem Zaśnięcia Najświętszej Bogurodzicy, a w cerkwi dolnej w 1875 roku poświęcono ołtarze świętego Mikołaja Cudotwórcy i Trzech Świętych Hierarchów. Cerkiew dolna ma własne ołtarze i żyje własnym życiem: poświęcono ją w 1875 roku, sześć lat po górnej, i to ją jako pierwszą odnowiono w 1942 roku. Taki dwukondygnacyjny układ to praktyczne rozwiązanie dla dużego miejskiego soboru: dwie przestrzenie liturgiczne pod jednym dachem, każda z własnymi ołtarzami, własnym światłem i własnym rytmem nabożeństw.

Według Drzewa wysokość soboru razem z dzwonnicą wynosi 56 metrów, a pojemność — 5–6 tysięcy osób.

Poniżej — dwa elementy świątyni: na zdjęciu i na rysunku. Rysunki pokazują formę, a nie dokładne wymiary.

Dzwonnica

Dzwonnica soboru Zaśnięcia Matki Bożej w Odessie
Dzwonnica ze złoconą kopułą. Zdjęcie: Alex Levitsky & Dmitry Shamatazhi, Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0
Rysunek dzwonnicy soboru
Rysunek IKONASTONE

Dzwonnica wyznacza wysokość soboru — 56 metrów. Jej kopułę pozłocono w 2010 roku. Według sobory.ru w czasie wojny dzwonnica stała się jednym z symboli walki odeszczan z okupantami.

Centralna kopuła

Centralna kopuła soboru Zaśnięcia Matki Bożej w Odessie
Centralna kopuła. Zdjęcie: SnizhokAM, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
Rysunek centralnej kopuły na bębnie
Rysunek IKONASTONE

Centralną kopułę zniszczyła bomba w czasie II wojny światowej. Odbudowaną kopułę pozłocono w 2012 roku i teraz współbrzmi ona z kopułą dzwonnicy.

Niuanse, które łatwo przeoczyć

Katedra „w spadku”. Sobór Zaśnięcia nie stał się katedralny dlatego, że tak go zaplanowano. Według sobory.ru i russian-church.ru stało się to w 1932 roku, gdy główna świątynia miasta — sobór Przemienienia Pańskiego — została utracona dla kultu; w 1936 roku go wysadzono. Tamten sobór później odbudowano, a sobór Zaśnięcia nadal nazywa się katedralnym.

Porcelanowy ikonostas. Według sobory.ru (innych źródeł nie znaleźliśmy) w 1902 roku w soborze ustawiono pięciorzędowy ikonostas z porcelany. Do naszych czasów ocalała tylko ikona Zaśnięcia, 50 × 50 cm, o wadze 25 kg. Dla kamieniarza to ciekawy przykład: ikonostas można wykonać z drewna, kamienia, metalu — a nawet z porcelany, ale każdy materiał na swój sposób przeżywa katastrofy.

Świątynia pod wodą. W czasie wojny cerkiew dolną zalało na półtora metra. W 1942 roku władze rumuńskie wypompowały wodę i wznowiły nabożeństwa właśnie w cerkwi dolnej.

Flaga na dzwonnicy — podanie. Według podania przytaczanego przez sobory.ru sowieccy konspiratorzy wywiesili na dzwonnicy czerwoną flagę, a władze rumuńskie zdjęły ją dopiero następnego wieczoru.

Ikona z Siedmiogrodu. Kasperowska ikona, według podania, przybyła z Siedmiogrodu: przywiózł ją Serb, który osiedlił się na Chersońszczyźnie. W 1809 roku trafiła do kapitana Mikołaja Kasperowa i jego żony Julianny, a w 1840 roku, według UOCC, nocą zajaśniała i odnowiła się. Majątek Kasperowów zaczęto nazywać Kasperiwką, a w 1844 roku ikonę przeniesiono do miejscowej cerkwi św. Mikołaja. OCA zauważa, że prawdziwe pochodzenie ikony nie jest znane. Według UOCC ikona co roku wędruje: od święta Opieki Matki Bożej do Jasnego Czwartku przebywa w Odessie, potem w Chersoniu i Mikołajowie.

Krzyż świętego Jonasza. Według eparchii odeskiej w cerkwi dolnej przechowuje się relikwie świętego Jonasza Odeskiego (Atamańskiego) i krzyż, którym święcił wodę. Ten krzyż to jedna z najbardziej czczonych świętości soboru. Według UOCC i Prawosławnego Błagowiesta ojca Jonasza w 1897 roku przeniesiono do służby w cerkwi Zaśnięcia; w 1901 roku został proboszczem cerkwi św. Mikołaja w porcie. Zmarł w 1924 roku; na pogrzeb, mimo starań władz, by umniejszyć wydarzenie, przyszło według UOCC nie mniej niż setki tysięcy ludzi; inne źródła piszą jedynie o „całej wierzącej Odessie”. 22 listopada 1995 roku Synod UKP zaliczył go do świętych czczonych lokalnie w eparchii odeskiej, a w 2015 roku jego imię wpisano do menologium. Relikwie spoczywają w cerkwi dolnej, w której niegdyś służył. Rok urodzenia źródła podają różnie — 1852 lub 1855.

Galeria zdjęć

Wnętrze soboru Zaśnięcia Matki Bożej w Odessie
Wnętrze świątyni. Zdjęcie: MeRyan, Wikimedia Commons, CC BY 2.0
Ikonostas soboru Zaśnięcia Matki Bożej
Ikonostas. Zdjęcie: Loraine, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
Sobór od strony ulicy
Sobór od ulicy. Zdjęcie: Investigatio, Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0

Kamień i materiał

Źródła, które przejrzeliśmy, niewiele mówią o materiale murów — za to szczegółowo opisują, z czego wykonano wystrój. Pięciorzędowy porcelanowy ikonostas z 1902 roku, o którym pisze sobory.ru, to rzadkie rozwiązanie w świątyni prawosławnej. Porcelana daje czystą, jasną powierzchnię i delikatny relief, ale źle znosi uderzenia: z całego ikonostasu została jedna ikona. Złocenie kopuł z lat 2010 i 2012 to kolejna warstwa, która zmienia się częściej niż mury.

Cerkiew dolna wnosi do tej rozmowy jeszcze jeden temat — wodę. Zalało ją na półtora metra i zanim można było w niej służyć, trzeba było ją osuszyć. Każdy, kto pracował z kamieniem w piwnicach i półpiwnicach, wie: wilgoć nie pyta, jak czczona jest przestrzeń. Podnosi się kapilarami, wynosi sole na powierzchnię, niszczy spoiny. Dlatego w takich świątyniach materiał posadzki, schodów i cokołu wybiera się nie według koloru, lecz według tego, jak zachowuje się w wilgoci.

Materiał ikonostasu to nie tylko kwestia piękna, ale i tego, co się z nim stanie za sto lat. Drewno płonie, porcelana się tłucze, kamień najtrudniej ruszyć z miejsca. Takie kwestie warto rozstrzygać już na etapie projektu — gdy wybiera się materiał na ikonostas. O tym, jak zbudowany jest ikonostas i co znajduje się w każdym jego rzędzie, piszemy w artykule „Ile rzędów ma ikonostas”, a o wersji kamiennej — w artykule „Kamienny ikonostas”.

Świątynia, po której zniszczeniu sobór Zaśnięcia stał się katedralny, to sobór Przemienienia Pańskiego w Odessie.

Czy wiesz, że

Dwa dni poświęcenia

Cerkiew dolną poświęcano dwukrotnie: 19 stycznia 1875 r. (ołtarz św. Mikołaja) i 30 stycznia (Trzech Świętych Hierarchów). [1, 2]

Jednowiercza kondygnacja

Cerkiew dolna od początku była jednowiercza; widać to z opisu poświęcenia z 1875 r. [1, 2]

Dary z Moskwy

Po poświęceniu cerkwi dolnej moskwianie ofiarowali jej ikony i utensylia. Według Dumskiej. [2]

Sześć ołtarzy

Według Drzewa w cerkwi górnej są ołtarze Zaśnięcia, apostoła Jakuba i świętej Ksenii z Miletu, w dolnej — Mikołaja, Trzech Świętych Hierarchów i Wprowadzenia do Świątyni. [4]

Wysokość i pojemność

Według Drzewa wysokość razem z dzwonnicą wynosi 56 m, pojemność — 5–6 tysięcy osób. [4]

Dziewięcioro dzieci

Ojciec Jonasz miał dziewięcioro dzieci. [13, 14, 15]

Misjonarz w Kardaszówce

Przed przeniesieniem do Odessy ojciec Jonasz przez osiem do dziesięciu lat służył we wsi Kardaszówka; ponad dwustu sztundystów przyjęło tam prawosławie. [13, 14, 15]

Pogrzeb

Według UOCC na pogrzeb ojca Jonasza przyszły setki tysięcy ludzi; władze zakazywały pogrzebu w niedzielę, ale w poniedziałek przyszło jeszcze więcej osób. Inne źródła piszą o „całej wierzącej Odessie”. [13, 17]

1852 czy 1855

Rok urodzenia Jonasza Atamańskiego źródła podają różnie. [13, 14, 15]

Dwie daty chwały

22 listopada 1995 r. — kanonizacja lokalna; 27 października 2015 r. — wpisanie do menologium UKP. [16]

Jeden wiersz w ESU

ESU wspomina sobór tylko na liście zachowanych świątyń Odessy: „Sobór Zaśnięcia, cerkiew ikony Matki Bożej Wszystkich Zasmuconych Radość (obie — 1869)” (tłumaczenie z ukraińskiego). [5]

Nie mylić

W Odessie jest też Patriarszy Monaster Zaśnięcia (założony w 1824 r.; jego cerkiew Zaśnięcia wysadzono w 1936 r.). To inna świątynia. [25]

Pod Rumunami

Nabożeństwa w cerkwi dolnej wznowiono w 1942 r., a w 1944 r. „sobór Zaśnięcia” figurował wśród 22 gmin miasta. [1, 2, 10]

Podania

Podanie

Mgła 1854 roku

Według podania, gdy flota sprzymierzonych oblegała Odessę i spodziewano się ostrzału w święto Opieki Matki Bożej, morze i miasto spowiła gęsta mgła, a okręty odpłynęły. Zapisano w materiale UKP w Kanadzie. OCA datuje ocalenie na 1 października 1855 r. i łączy je z molebnem arcybiskupa Innocentego. [11, 12]

Podanie

Ikona z Siedmiogrodu

Według podania ikonę przywiózł Serb z Siedmiogrodu: UOCC i OCA podają wiek XVI, Ukrinform — połowę XVIII. [11, 12, 20]

Podanie

Odnowienie ikony

Według podania w lutym 1840 r. Julianna Kasperowa zobaczyła, że pociemniała twarz ikony stała się jasna. Zapisano w OCA i UOCC. [11, 12]

Podanie

Cholera 1922 roku

Według podania ikona ocaliła wieś Hnyliakowe w obwodzie odeskim od cholery w 1922 r. Zapisano tylko w infografice Ukrinformu. [20]

Podanie

Flaga na dzwonnicy

Według podania przytaczanego przez sobory.ru sowieccy konspiratorzy wywiesili na dzwonnicy czerwoną flagę, a Rumuni zdjęli ją dopiero następnego wieczoru; kiedyś przypominała o tym tablica pamiątkowa. [1]

Podanie

Ikona wzdłuż wybrzeża

Według Olega Kipera (grudzień 2024 r.) na początku inwazji metropolita Agafangel objechał wybrzeże z ikoną, zerwała się burza i desant nie wylądował. Kiper nie wymienił ikony, a sam nazwał to „legendą”. [21]

Postacie

  • Armand-Emmanuel du Plessis, książę de Richelieu — gubernator Odessy; według sobory.ru pomagał w budowie kaplicy w 1814 r.
  • Innocenty (Borysow) — arcybiskup chersoński i taurydzki; założył sobór 17 lipca 1855 r.
  • Jakow i Mikołaj Czerepiennikowowie — odescy kupcy, według sobory.ru przekazali główne środki na budowę.
  • L. C. Otton — architekt soboru (według sobory.ru).
  • Dymitr (Muretow) — arcybiskup chersoński i odeski; poświęcił sobór w kwietniu 1869 r.
  • Leoncjusz — arcybiskup; poświęcił ołtarze cerkwi dolnej w styczniu 1875 r.
  • Jonasz Atamański (Odeski) — kapłan; od 1897 r. służył w cerkwi Zaśnięcia; †30 maja 1924; relikwie w cerkwi dolnej soboru.
  • Mikołaj i Julianna Kasperowowie — właściciele Kasperowskiej Ikony; w ich majątku ikona odnowiła się w 1840 r.
  • Nikon, Borys, Agafangel — hierarcha i metropolici, którzy według sobory.ru odbudowywali i odnawiali sobór.
  • Oleg Kiper — szef Odeskiej Obwodowej Administracji Wojskowej; autor opowieści o ikonie z 2022 r.

Jak cytować

IKONASTONE. Sobór Zaśnięcia Matki Bożej w Odessie // Przewodnik po świątyniach Ukrainy. URL: https://ikonastone.com/pl/przewodnik/sobor-zasniecia-odessa/ (dostęp: DD.MM.RRRR).

Często zadawane pytania

Kiedy zbudowano sobór Zaśnięcia Matki Bożej w Odessie?

Nową świątynię założył święty Innocenty 17 lipca 1855 roku. Budowa trwała 14 lat, a sobór poświęcono w kwietniu 1869 roku — źródła podają 12 lub 13 kwietnia. Cerkiew dolną poświęcono w 1875 roku.

Kto był architektem soboru?

Według sobory.ru architektem był L. C. Otton, a główne środki przekazali odescy kupcy Jakow i Mikołaj Czerepiennikowowie.

Dlaczego sobór Zaśnięcia stał się katedralny?

Według sobory.ru i russian-church.ru sobór Zaśnięcia stał się katedralny w 1932 roku z błogosławieństwa metropolity Sergiusza, ponieważ władze sowieckie zamknęły sobór Przemienienia Pańskiego 2 marca 1932 roku; rozebrano go w 1936 roku.

Jakie świętości przechowuje się w soborze?

Relikwie świętego sprawiedliwego Jonasza Odeskiego i jego krzyż, którym święcił wodę, oraz ikonę świętego Innocentego z cząstką relikwii. Kasperowska Ikona Matki Bożej jest związana z soborem, ale co roku wędruje między Odessą, Chersoniem i Mikołajowem.

Jaką wysokość ma sobór?

Według Drzewa wysokość soboru razem z dzwonnicą wynosi 56 metrów, a pojemność — 5–6 tysięcy osób.

Źródła 25

  1. Sobory.ru. Кафедральный собор Успения Пресвятой Богородицы, Одесса
  2. Думская. Свято-Успенский собор Одессы. Нижний храм
  3. Komandirovka.ru. Свято-Успенский кафедральный собор
  4. Древо. Одесский Успенский собор
  5. ЕСУ. Одеса
  6. Українська правда. Життя. Двічі страждав від окупантів: що відомо про Спасо-Преображенський собор в Одесі (23.07.2023)
  7. Kyiv Post. The Troubled History of the Cathedral of Odesa: Foundation, Demolition and Revival
  8. Odessa Journal. History of the Spaso-Preobrazhensky Holy Transfiguration Cathedral of Odessa
  9. Радіо Свобода. «Знищили більшовики, знищили путінці, але українці знову відродять» (2023)
  10. В. Щетников. Православная церковь в Трансністрии (1941–1944 рр.) // Одесика, 2002, с. 248–253
  11. UOCC. Kasperivs'ka Icon of the Mother of God
  12. OCA. Icon of the Mother of God of Kasperov
  13. UOCC. The Righteous Priest of Odesa
  14. Православный благовест Нью-Йорка. Праведный Иона Одесский (+1924)
  15. Азбука веры. Праведный Иона, Одесский чудотворец (1855–1924)
  16. УПЦ. Журнали засідання Священного Синоду від 27 жовтня 2015 року
  17. St John the Wonderworker Church. Jonah Atamansky, of Odessa, Archpriest, righteous
  18. Думская. В Одессе накануне Нового года обокрали кафедральный собор (01.01.2016)
  19. Думская. Томосом по куполу: как отразятся процессы в украинском православии на Одесской области
  20. Укрінформ. Чудотворні ікони українських храмів. Інфографіка
  21. Zaxid.net. Голова Одеської ОВА вважає, що митрополит УПЦ МП завадив висадці російського десанту (16.12.2024)
  22. Orthochristian. Wonderworking icon survives severe damage to Odessa Cathedral (2023)
  23. LB.ua. Патриарх Кирилл освятил собор в Одессе (21.07.2010)
  24. Журнал «Art and Design» (КНУТД). Стаття про Одеський Спасо-Преображенський собор
  25. ЕСУ. Одеський Свято-Успенський патріарший чоловічий монастир
Sobór Zaśnięcia Matki Bożej w Odessie: po lewej zdjęcie świątyni, po prawej rysunek IKONASTONE
Miasto
Odessa, obwód odeski
Zbudowano
1855–1869; cerkiew dolną poświęcono w 1875 r.
Typ
świątynia dwukondygnacyjna (cerkiew górna i dolna) z dzwonnicą; styl rosyjsko-bizantyjski
Materiał
murowana
Stopień zbadania
29%
Zdjęcie: Oleh Kushch, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0 · rysunek IKONASTONE
Przewodnik po cerkwiach

Wiesz więcej o tej świątyni?

Stare zdjęcie, przekaz, brakująca data lub błąd — prześlij nam. Sprawdzimy w źródłach i dodamy z podziękowaniem.

Pierwszy krok

Planują Państwo realizację dla swojej świątyni?

Prosimy przesłać zdjęcia, rysunki lub krótki opis. Omówimy miejsce, materiał i kolejny krok.

Porozmawiajmy o projekcie