Cerkiew św. Mikołaja w Mikołajowie: grecka świątynia miasta stoczni

Miasto, które wyrosło ze stoczni, powinno by modlić się w świątyni admiralicji. Najtrwalsza okazała się jednak cerkiew greckich kupców: według badaczy nigdy nie była zamknięta na długo. I stoi przy ulicy nazwanej imieniem człowieka, który tę świątynię zamyślił.

W skrócie

Historia

Pod koniec XVIII wieku książę Potiomkin chciał założyć w tym miejscu klasztor męski, ale po jego śmierci zamiaru nie zrealizowano. 17 grudnia 1789 roku Michaił Falejew — budowniczy Mikołajowa, którego imię nosi dziś ulica — powiadomił arcybiskupa Ambrożego o zamiarze wzniesienia tu cerkwi. Drewnianą grecką świątynię św. Mikołaja założono w 1790 roku. Przetrwała około dwudziestu lat; nie zachował się ani jej opis, ani wizerunek. Zachowały się natomiast księgi metrykalne parafii — od 1804 do 1925 roku, choć z lukami.

Murowaną cerkiew budowano czternaście lat, od 1803 do 1817 roku. Za główną przyczynę powolności badacze uznają brak środków: świątynię wznoszono z ofiar parafian — pieniężnych i w postaci materiałów budowlanych. Wśród ofiarodawców źródła wymieniają greckich kupców, urzędników resortu morskiego i innych mieszczan. Budowę w dużej mierze nadzorowali archimandryta Zachariasz Petropulo i protojerej Karp Pawłowski. Nabożeństwa odprawiano tu początkowo po grecku, więc w mieście cerkiew nazywano po prostu „grecką”. Wzdłuż ulicy stały greckie kramy, a sama ulica stała się później Nikolską — od nazwy świątyni na jej rogu.

Cerkiew Grecka nie jest najstarszą świątynią Mikołajowa: sobór Narodzenia Matki Bożej kupcy wznieśli już w 1800 roku, a cerkiew Zaśnięcia w Ternówce w 1802 roku przebudowano z meczetu. Ale sobór Narodzenia Matki Bożej zamknięto w 1936 roku, a miejski sobór Admiralicji, według RISU, w tym samym roku zniszczono. Cerkiew Grecka, według badań O. Krawczuka, nigdy nie była zamknięta na długo, a nabożeństwa odprawiano w niej nawet w latach 20. i 30. XX wieku.

Po utworzeniu eparchii mikołajowskiej cerkiew otrzymała status soboru. Odrestaurowano ją, na dzwonnicy zawieszono dzwony, od południa dobudowano boczną kaplicę Pokrowy, a przy drzwiach północnych urządzono miejsce do poświęcenia wody.

Architektura

Świątynię wzniesiono według projektu typowego w stylu klasycyzmu. RISU opisuje jej formy jako „proste i lakoniczne”: nie ma tu nadmiaru sztukaterii, tylko bryła, kopuła i pion dzwonnicy.

Poniżej — dwa elementy świątyni: na zdjęciu i na rysunku. Rysunki pokazują formę, a nie dokładne wymiary.

Kopuła na masywnym bębnie

Główną bryłę wieńczy masywny bęben z półkulistą kopułą. Dla klasycyzmu to gest zasadniczy: jedna dominanta, bez rozpraszania na kilka wierzchów. Kopuła nie gra tu, lecz stoi — i tym dobrze wpisuje się w regularne, rozplanowane od linijki miasto.

Dwukondygnacyjna dzwonnica z iglicą

Dzwonnica ma dwie kondygnacje i wysoką iglicę. W mieście stoczni taka iglica mimowolnie kojarzy się z masztem: smukły pion obok ciężkiej kopuły.

Kaplica boczna i miejsce poświęcenia wody

Późniejsze dobudowy — kaplica Pokrowy od południa i miejsce do poświęcenia wody przy drzwiach północnych — pojawiły się już wtedy, gdy świątynia stała się soborem. Pierwotnie, według źródeł, cerkiew miała jeden ołtarz.

Kamień i materiał

Źródła nazywają cerkiew „kamienną”, jak mówiono wówczas o wszystkich świątyniach murowanych; konkretny materiał ścian nie jest podany w dostępnych opisach. Znany jest za to szczegół, którego nie znajdzie się na rysunku: budowano ją częściowo nie za pieniądze, lecz z materiałów, które parafianie przynosili sami.

W takiej świątyni każda partia materiału to osobny dar, a mur staje się swego rodzaju kroniką wspólnoty, choć bez podpisów. Miejsce poświęcenia wody przy drzwiach północnych przypomina o jeszcze jednym przedmiocie, w którym kamień pracuje codziennie — o kamiennych chrzcielnicach i kropielnicach. Inną grecką cerkiew stepowego kraju, zbudowaną w tych samych latach, omawialiśmy w artykule o Cerkwi Greckiej w Kropywnyckim.