Kamienny ikonostas: kiedy jest stosowny i z czego się go wykonuje

Ikonostas przywykliśmy wyobrażać sobie jako złoty i rzeźbiony, z lipy lub dębu, ze złoceniem chwytającym blask świec. Drewno rzeczywiście stało się podstawowym materiałem świątyni wschodniochrześcijańskiej. Ale historia przegrody ołtarzowej nie zaczęła się od drewna. Zaczęła się od marmurowych płyt i kolumienek, a w tym zapomnianym początku kryje się odpowiedź na pytanie, czy kamień jest stosowny we współczesnej świątyni.

Kamień nie wybacza niedbałości: nie da się go dostrugać na miejscu, dopasować szpachlą ani przerobić w tydzień. Dlatego kamienny ikonostas zaczyna się nie w pracowni, lecz na papierze — od pomiarów, obliczenia podstawy i rozmowy z kapłanem. O tym, czym jest ta konstrukcja, z czego się ją składa i gdzie powinna stać, opowiada ten artykuł.

W skrócie

• Najwcześniejsza przegroda ołtarzowa świątyń chrześcijańskich, bizantyjski templon, była przeważnie marmurowa.
• Marmurowe i kamienne przegrody są też we współczesnych świątyniach — na przykład w Odessie i Belgradzie.
• Główne zalety kamienia: trwałość, odporność na ogień, odporność na wilgoć i chłód, istotna w pomieszczeniach nieogrzewanych.
• Główne ograniczenia: ciężar, wymagania wobec stropu i podstawy, bardziej złożony montaż.
• Kamień rzadko bywa jedynym materiałem: rzeźbione wrota i zwieńczenia często wykonuje się z drewna, detale — z metalu.
• Ikony w kamiennym ikonostasie bywają trzech rodzajów: na desce w kamiennej ramie, na kamieniu, mozaikowe.

Skąd wzięła się kamienna przegroda ołtarzowa?

Dawny przodek ikonostasu to templon. Pojawił się w świątyniach chrześcijańskich mniej więcej w V wieku, najpierw jako niskie ogrodzenie wokół ołtarza (prestołu), podobne do zachodnich balustrad ołtarzowych. Najwcześniejsze świadectwo archeologiczne pochodzi z bazyliki Studion w Konstantynopolu, zbudowanej około 463 roku: przegroda obiegała tam prezbiterium w kształcie litery „П”.

Templony najczęściej rzeźbiono z jednobarwnego marmuru, czasem używano wielobarwnego. Kolumienki podtrzymywały architraw — poprzeczną belkę, na której z czasem pojawiły się wizerunki.

Najbardziej znany opis pochodzi od poety Pawła Silencjariusza: według niego w Hagii Sophii w Konstantynopolu (konsekracja po odbudowie — 563 rok) dwanaście marmurowych kolumn obłożonych srebrem stało z trzech stron prezbiterium, a na architrawie znajdowały się medaliony z Chrystusem, aniołami, prorokami, apostołami i Bogurodzicą. W Muzeum Sztuki Bizantyjskiej i Chrześcijańskiej w Atenach przechowywany jest fragment marmurowego architrawu z Salonik: trzy postacie — apostołowie Jakub, Filip i ewangelista Łukasz — wyrzeźbione w marmurze w drugiej połowie X wieku. Niegdyś uzupełniały je farby woskowe; nie zachowały się, dlatego marmur wygląda dziś na jednobarwny.

Z czasem między kolumienkami pojawiły się ikony: od XI do XIV wieku umieszczano je w prześwitach między kolumnami, a w Grecji i na Bałkanach zachowały się świątynie z takimi przegrodami. Marmur nie zniknął także w późniejszych czasach: w ateńskim soborze katedralnym Zwiastowania (lata budowy — 1842–1862) wbudowany ikonostas jest obłożony marmurem, a kolumienki wokół carskich wrót wykonano z zielonego marmuru z Tinos. W szerszym kontekście bałkańskim znany jest monaster Dečani (zbudowany w latach 1327–1331): centralny ikonostas ma tam typ templonu — kamienne kolumny i kamienne nadproże; ten templon zachował się w całości, nawet z oryginalnymi ikonami z XIV wieku (carskie wrota i krucyfiks pochodzą z czasów późniejszych). Ikonostasy bocznych kaplic w Dečanach, ukończone w 1818 roku, są już drewniane.

Z czasem rozwinęła się wysoka forma ikonostasu, w której podstawowym materiałem stało się przeważnie drewno. Kamień nie zniknął, ale przestał być podstawowym.

Czy w ukraińskich świątyniach są kamienne ikonostasy?

Są, choć jest ich niewiele w porównaniu z drewnianymi. Tradycja ukraińska to przede wszystkim drewniane rzeźbione ściany. Kamień jednak w przegrodzie ołtarzowej się zdarza.

Górna cerkiew soboru katedralnego Przemienienia Pańskiego w Odessie została konsekrowana w lipcu 2010 roku. Jej obecny ikonostas jest marmurowy; wykonano go pod kierunkiem zasłużonego budowniczego Ukrainy O. A. Bezwerchnego, a projekt opierał się na fotografiach z 1903 roku i na konstrukcji pierwotnego ikonostasu z lat 1887–1889. Ażurowe carskie wrota i rzeźbione zwieńczenia wykonano tam z lipy. Autorzy badania zauważają, że materiał i jednokondygnacyjna struktura centralnego ikonostasu przypominają bizantyjskie templony — niskie parapety z rzeźbionych płyt lub portyki z kolumienkami. Czyli marmur połączono z drewnem, a obraz — z odległym prototypem.

Badaczka Iwanna Miakota, analizując carskie wrota Wołynia końca XIX — pierwszej tercji XX wieku, wspomina sobór Zaśnięcia Matki Bożej (Uspieński) we Włodzimierzu: wykonano tam przegrodę ołtarzową z kamienia, a jej carskie wrota łączą kamień i drewno z malowidłem olejnym i freskowym, w jednolitym stylu bizantyjskim.

W Belgradzie cerkiew św. Marka ma marmurowy ikonostas według projektu architekta Zorana Petrovicia (lata 1991/1992), a ikony, jak podaje oficjalna strona świątyni, wykonano techniką mozaikową. Jako autora wizerunków wymieniono Đuro Radlovicia, prace trwały w latach 1996–1998. To przykład tego, jak kamień i mozaika pracują razem.

Kamień nie jest obcy ukraińskiej świątyni i ma zarówno dawne bizantyjskie korzenie, jak i współczesne realizacje.

W czym kamień jest lepszy od drewna?

Trwałość. Drewno wymaga pielęgnacji: mogą je niszczyć owady, wilgoć, pęknięcia. Kamień jest przed tym chroniony.

Wilgotność i świątynie nieogrzewane. Drewno reaguje na wahania wilgotności i temperatury: pęcznieje i kurczy się. W kijowskim Muzeum Sztuki temperatura spadła do 10 stopni, a wilgotność — do 30–40 procent, i 13 ikon z XIV–XVII wieku popękało; kierowniczka działu sztuki dawnej powiązała to z kurczeniem się drewna. Ona też podała dopuszczalne warunki: 18–20 stopni i wilgotność nie wyższa niż 65 procent. Świątynia zwykle jest daleka od muzealnego klimatu, zwłaszcza nieogrzewana. Kamienna przegroda nie odkształca się od takich wahań, natomiast deska ikony pozostaje wrażliwa; o tym dalej.

Ognioodporność. Kamień nie płonie. Dla świątyni ze świecami i lampkami to istotne: pożar jest jednym z największych zagrożeń dla drewnianego wystroju. Zarazem ognioodporność kamienia nie ratuje drewnianych ikon, które w nim stoją, więc ten argument nie jest absolutny.

Łatwość pielęgnacji. Drewnianą powierzchnię trzeba od czasu do czasu odnawiać; kamienną zwykle wystarczy starannie czyścić. Konkretny sposób pielęgnacji zależy od skały i obróbki, warto ustalić go z kamieniarzem.

Jakie ograniczenia ma kamienny ikonostas?

Ograniczenie	Na czym polega	Co z tym zrobić
Ciężar	Kamień jest znacznie cięższy od drewna.	Ocena nośności posadzki lub płyty, a nie „na oko”.
Strop i fundament	Obciążenie przenosi się na podłoże pod przegrodą.	Projekt i obliczenia inżyniera-konstruktora, badanie podłoża.
Montaż	Elementy są duże, trzeba je podnosić, wyrównywać i mocować.	Plan dostawy i podnoszenia, szerokość przejść, sprzęt.
Poprawki na miejscu	Kamień trudno „dociąć” już w świątyni.	Dokładne pomiary i wcześniejsze uzgodnienie rysunków.
Akustyka	Twarde, gładkie powierzchnie odbijają dźwięk.	Omówić osobno z projektantem świątyni; ogólnej reguły nie ma.

Akustykę kamiennej przegrody ocenia się dla konkretnej świątyni. W dużej świątyni z długim pogłosem tę kwestię warto poruszyć, zanim przegroda powstanie z kamienia, a nie potem.

Jak łączy się kamień z drewnem i metalem?

Kamień w czystej postaci rzadko zaspokaja wszystkie potrzeby. Rzeźbione carskie wrota, jak w Odessie, wygodniej wykonać z lipy: drewno poddaje się subtelnej rzeźbie i jest lżejsze od kamienia. Nadproża, niektóre ozdoby, mocowania, oprawy świetlne i krzyże wykonuje się z metalu. Dlatego współczesny kamienny ikonostas jest najczęściej złożony: podstawa i kolumny z kamienia, powierzchnie pod ikony — drewno lub kamień, detale — metal.

Podejście złożone ma swoją logikę. Kamień odpowiada za trwałość i formę, drewno — za subtelną rzeźbę i ciepło, metal — za precyzyjne węzły i akcenty. Najważniejsze to przemyśleć styki: różne materiały różnie reagują na temperaturę, dlatego ich połączenia warto zaprojektować zawczasu.

Jakie ikony umieszcza się w kamiennym ikonostasie?

Ikony pisane na desce, w kamiennej ramie. Droga najbardziej tradycyjna: ikonę pisze się na drewnianym podłożu, jak przed wiekami, a kamienna konstrukcja służy jako rama i szkielet nośny. Taki obraz można zdjąć i odrestaurować, nie naruszając przegrody. Zachowuje on jednak wrażliwość na wilgoć i temperaturę, dlatego warunki w świątyni trzeba ocenić zawczasu.

Ikony na kamieniu. Obraz wykonuje się bezpośrednio na kamieniu — malowidłem, rzeźbą, grawerunkiem lub inną techniką. Taka ikona pracuje razem z przegrodą, a nie jest w nią wstawiona. To osobna specjalność i osobny kierunek w naszym katalogu.

Mozaika. Obraz układa się ze smalty lub kamienia. Przykład belgradzki pokazuje, że mozaika może objąć cały ikonostas. Mozaika dobrze harmonizuje z kamienną podstawą, ale wymaga wysokiego kunsztu i czasu; warunki świątyni także w jej przypadku należy omówić z wykonawcą.

Wybór między tymi wariantami to nie tylko kwestia techniczna. To pytanie o to, jaki obraz wspólnota chce widzieć za dziesięciolecia i kto będzie mógł o niego dbać. Styl pisania i program ikonograficzny uzgadnia się z kapłanem.

Co ustalić przed zamówieniem?

• Rysunek. Całkowita wysokość, szerokość, liczba kondygnacji, rozmieszczenie carskich wrót i bocznych drzwi; miejsca ikon w poszczególnych rzędach.
• Pomiary. Dokładne wymiary łuku tęczowego i ścian, stan posadzki, pionowość ścian, rzędne poziomów. Błąd pomiaru w kamieniu jest znacznie trudniej naprawić niż w drewnie.
• Uzgodnienie z kapłanem. Wysokość i konstrukcja przegrody, program ikon, miejsce dla szczególnie czczonych wizerunków. Praktyka różni się w zależności od tradycji i parafii, więc ostatnie słowo należy do przełożonego.
• Podłoże i strop. Czy posadzka wytrzyma obciążenie; czy potrzebna jest płyta lub wzmocnienie; opinia inżyniera-konstruktora.
• Materiały. Rodzaj kamienia, połączenie z drewnem i metalem, rodzaj powierzchni (polerowana, matowa), odporność na warunki panujące w świątyni.
• Ikony. Deska, kamień czy mozaika; kto pisze; terminy; warunki przechowywania w czasie wykonania.
• Logistyka montażu. Trasa dostawy, szerokość drzwi, sprzęt dźwigowy, kolejność składania, okres, w którym świątynia jest niedostępna dla nabożeństw.
• Status świątyni. Jeśli świątynia jest zabytkiem, mogą być potrzebne zezwolenia na ingerencję we wnętrze.

Zamiast zakończenia

Kamienny ikonostas nie jest ani lepszy, ani gorszy od drewnianego: jest inny. Jest stosowny tam, gdzie potrzebna jest trwałość, gdzie świątynia jest zimna i wilgotna, gdzie wspólnota myśli w perspektywie stuleci, a nie dziesięcioleci. I tam, gdzie jest gotowość na staranne przygotowanie.

IKONASTONE projektuje i wykonuje kamienne ikonostasy, ikony na kamieniu i towarzyszące im elementy; z katalogiem można się zapoznać w dziale Ikonostasy. O samej budowie przegrody przeczytajcie w artykule Czym jest ikonostas, a o centralnych drzwiach — w tekście Carskie wrota.