Sobór św. Katarzyny w Chersoniu: wapień, portyk i bęben z oknami

Chersoń zaczynał się jako twierdza, a sobór w niej zakładano jako znak zwycięstwa. Minęło ponad dwa stulecia — i pocisk w 2024 roku trafił właśnie w tę kondygnację, która daje świątyni światło: w bęben pod kopułą.

W skrócie

Historia

Kamień węgielny pod sobór położył w 1781 roku generał Iwan Hannibal w imieniu Katarzyny II. Świątynię poświęcono świętej wielkiej męczennicy Katarzynie — niebiańskiej patronce cesarzowej; miała ona upamiętnić przyłączenie stepowego wybrzeża Morza Czarnego do Imperium Rosyjskiego. Projekt łączy się z nazwiskiem Iwana Starowa, który pracował dla księcia Potiomkina; budową kierował Iwan Sitnikow. Według raportu M. Korsakowa dla Potiomkina z 26 maja 1786 roku sobór poświęcił 17 maja arcybiskup słowiański i chersoński Nicefor.

Ikonostas w latach 1783–1786 malował M. Szybanow. Źródła anglojęzyczne dodają, że ikony naśladowały XVII-wieczne malarstwo hiszpańskie z Ermitażu, w tym Murilla; niektóre wizerunki przypisuje się Wołodymyrowi Borowykowskiemu i Dmytrowi Łewyckiemu. W soborze do dziś przechowywany jest fotel wykonany specjalnie dla cesarzowej.

W 1791 roku w krypcie soboru pochowano Grigorija Potiomkina. Za ogrodzeniem chowano dowódców poległych w wojnie rosyjsko-tureckiej 1787–1791; miejsce to nazywa się „Panteonem Twierdzy Chersońskiej”. Pod koniec października 2022 roku, podczas okupacji Chersonia, rosyjscy wojskowi wywieźli szczątki Potiomkina z miasta.

Po 1917 roku sobór zamknięto, w 1922 roku skonfiskowano kosztowności, później urządzono w nim muzeum antyreligijne. Większość ikon zaginęła, kilka trafiło do miejscowego muzeum sztuki. Podczas okupacji niemieckiej świątynię ponownie otwarto, w 1962 roku, w czasie chruszczowowskiej kampanii antyreligijnej, zamknięto ją po raz drugi. 25 sierpnia 1991 roku sobór zwrócono wspólnocie cerkiewnej.

Wojna ponownie dotarła do soboru już po wyzwoleniu miasta. W sierpniu 2023 roku od ostrzału artyleryjskiego zapalił się dach. W nocy z 26 na 27 grudnia 2023 roku uszkodzono fasadę, dach i okna. 20 grudnia 2024 roku o piątej rano pocisk trafił w przeszklony bęben pod kopułą; według przedstawicieli Cerkwi znacznie ucierpiały fasada i wnętrze.

Architektura

Sobór należy do wczesnego klasycyzmu; źródła dostrzegają w nim również motywy średniowiecznej architektury bałkańskiej. Ściany są mocno boniowane, a budynek wieńczy niewielka półkulista kopuła.

Poniżej — dwa elementy świątyni: na zdjęciu i na rysunku. Rysunki pokazują formę, a nie dokładne wymiary.

Portyk toskański

Porządek toskański to najprostszy i najcięższy z porządków klasycznych: gładki trzon, skromna baza, kapitel bez liści. Dla soboru w twierdzy to trafny wybór. Według biblioteki obwodowej w niszach fasad stoją posągi dłuta G. Zamarajewa: apostołowie Piotr i Paweł — przy wejściu głównym, święte Barbara i Katarzyna — od północy i południa.

Kopuła na przeszklonym bębnie

Kopuła jest niewielka, półkulista. W 1790 roku, według źródeł anglojęzycznych, Starowowi polecono przebudować ją na wzór kopuły Pałacu Taurydzkiego Potiomkina w Petersburgu. Bęben pod nią to kondygnacja okien, przez które światło pada do środka świątyni. Właśnie w niego trafił pocisk w grudniu 2024 roku.

Dzwonnica

Historia dzwonnicy jest w źródłach zagmatwana. Pierwsza, według biblioteki, była drewniana. Źródła anglojęzyczne wspominają dzwonnicę z 1800 roku, rozebraną po trzęsieniu ziemi, i klasycystyczną dzwonnicę z około 1806 roku, którą później rozebrano. Dziś przy soborze stoi dzwonnica; nie udało nam się potwierdzić, kiedy ją odbudowano.

Kamień i materiał

Chersońska Biblioteka Obwodowa podaje jako materiał soboru bladożółty wapień inhulecki; źródła anglojęzyczne piszą o piaskowcu. Obie skały są osadowe i obie dobrze przyjmują dłuto. Mocne boniowanie ścian to dawny zabieg: spoiny między blokami łapią cień i sprawiają, że mur jest czytelny z daleka.

Kamień osadowy, który łatwo poddaje się dłutu, równie wyraźnie reaguje na czas, wodę i falę uderzeniową. Dlatego restauracja takich fasad to nie wymiana bloków, lecz dobór kamienia, który będzie się zachowywał tak samo jak dawny. Posągi w niszach fasady przypominają, że rzeźba w świątyni jest pomyślana razem z architekturą, a toskańskie kolumny portyku to najprostszy przykład tego, jak pracują kolumny i kapitele.