Sobór Przemienienia Pańskiego w Odessie: świątynia budowana dwa razy

Miasto traciło ten sobór dwukrotnie. Po raz pierwszy w 1936 roku, kiedy dzwonnicę wysadzono tak, by padając pogrzebała pod sobą świątynię. Po raz drugi — lipcowej nocy 2023 roku, kiedy rakieta trafiła prosto w prezbiterium odbudowanego soboru.

W skrócie


Adres	plac Soborny 3, Odessa
Zbudowano	1795–1809 (poświęcenie — 1808 lub 1809 r.); przebudowy do 1903 r.; zniszczony w 1936 r.; odbudowany w latach 1999–2010
Typ	jednokopułowy sobór na planie krzyża, z refektarzem i dzwonnicą; klasycyzm
Wymiary	w rzucie około 90 × 45 m; dzwonnica — 72 m (według innych danych do krzyża — 77 m)
Materiał	murowany; we wnętrzu — marmur i sztuczny marmur
Status	część historycznego centrum Odessy — obiektu Światowego Dziedzictwa UNESCO (od stycznia 2023 r.)

Historia

Miejsce pod świątynię poświęcono w 1794 roku, podczas zakładania samej Odessy; pierwszy kamień położono mniej więcej rok później. Pierwotny projekt sporządził inżynier W. Vanrezant, od 1798 roku budowę kontynuował Włoch Francesco Frapolli. Początkowo świątynię poświęcono św. Mikołajowi. Jako sobór Przemienienia Pańskiego poświęcono ją w 1808 roku; według innych danych — 25 maja 1809 roku.

Od tego czasu sobór rósł razem z miastem. W latach 1827–1837 powstała dzwonnica według projektu Frapollego i Giorgia Torricellego, w latach 40. XIX wieku — refektarz według projektu D. Heidenreicha, który połączył dzwonnicę z dawną świątynią. Ostatnia wielka przebudowa w latach 1900–1903 kosztowała kasę miejską 220 tysięcy rubli i uczyniła sobór jedną z największych świątyń imperium. Pochowano tu św. Innocentego Chersońskiego oraz księcia Michaiła Woroncowa z żoną; główną świętością była Kasperowska Ikona Matki Bożej.

W 1936 roku sobór zniszczono. Według RISU wybuchy trwały trzy dni: dzwonnicę wysadzono, a jej upadek zburzył mury. Kryptę Woroncowów zbezczeszczono.

W 1996 roku odkopano fundament. 23 kwietnia 1999 roku Gabinet Ministrów włączył sobór do programu odtwarzania utraconych zabytków, a 5 września tego samego roku poświęcono rozpoczęcie budowy. Pieniądze zbierano z ofiar. W styczniu 2005 roku poświęcono cerkiew dolną, w listopadzie do krypty powróciły prochy Woroncowów, a w lipcu 2010 roku sobór uroczyście poświęcono.

W nocy z 22 na 23 lipca 2023 roku w sobór trafiła rosyjska rakieta. Według słów protojereja Maksymiana Pohorełowskiego z eparchii odeskiej „ołtarz po prostu zniknął”; rakieta przebiła dwie kondygnacje, uszkodziła zakrystię, część świątyni została bez dachu. Kasperowska Ikona, która znajdowała się w epicentrum, ocalała. W 2024 roku odnowiono około 3200 m² pokrycia dachowego, kopułę główną i drzwi, odrestaurowano mozaikową ikonę „Przemienienie”. W sierpniu 2025 roku za środki rządu Włoch odtwarzano ogrzewanie, a prace we wnętrzu trwały; nie podawano wówczas pewnej daty ich zakończenia. Według anglojęzycznej Wikipedii system ogrzewania odtworzono do grudnia 2025 roku.

Architektura

Sobór jest jednokopułowy, na planie krzyża, obecnie dwukondygnacyjny: na dole — cerkiew zimowa, na górze — letnia. Do głównej bryły przez refektarz przylega dzwonnica. Według anglojęzycznej Wikipedii odbudowany sobór ma około 90,6 metra długości i 46,6 metra szerokości.

Poniżej — dwa elementy świątyni: na zdjęciu i na rysunku. Rysunki pokazują formę, a nie dokładne wymiary.

Dzwonnica

Rysunek kondygnacyjnej dzwonnicy z iglicą — Rysunek: IKONASTONE

Dzwonnica o wysokości 72 metrów (według danych archiwalnych) była główną pionową dominantą placu Sobornego. To ją w 1936 roku wybrano na narzędzie zniszczenia. W odbudowanej dzwonnicy wisi główny dzwon o wysokości około trzech metrów i wadze ponad 14 ton, ufundowany z ofiar.

Kopuła

Rysunek kopuły na bębnie — Rysunek: IKONASTONE

Ogólny styl soboru to klasycyzm, ale kopuła, według opisu anglojęzycznej Wikipedii, ma cechy eklektyczne. Kopułę główną po uderzeniu w 2023 roku remontowano w pierwszej kolejności, razem z dachem.

Cerkiew dolna

Cerkiew dolna pod wezwaniem św. Innocentego jest zagłębiona na około sześć metrów. Jej sala św. Andrzeja mieści około dwóch tysięcy osób. Podczas uderzenia w 2023 roku cerkiew dolna ocalała, ale wypadły w niej szyby.

Kamień i materiał

Do 1936 roku wnętrze soboru opierało się na marmurze — prawdziwym i udawanym. Kolumny korynckie obłożono sztucznym białym marmurem, posadzkę wyłożono białymi płytami marmurowymi, a ikonostas wykonano z szarobiałego polerowanego marmuru. W odbudowanym soborze główny ikonostas znów jest marmurowy. Z jakiego materiału wzniesiono mury odbudowanej świątyni, dostępne źródła nie precyzują.

Sztuczny marmur w XIX wieku nie był oszustwem, lecz uczciwym kompromisem: dawał połysk kamienia tam, gdzie prawdziwe płyty byłyby za ciężkie lub za drogie. Ale marmurowy ikonostas to inna historia: tam kamienia się nie imituje, bo to on niesie formę. Jak zbudowany jest kamienny ikonostas i czym różni się od drewnianego, opowiadamy osobno, a o rzędach ikon — w artykule „Rzędy ikonostasu”.

Często zadawane pytania

Gdzie znajduje się sobór?

W centrum Odessy, przy placu Sobornym 3. Plac jako centralny zaplanował już pierwszy architekt miasta Franz de Volan.

Kiedy zbudowano sobór?

Miejsce poświęcono w 1794 roku, podczas zakładania Odessy; budowa rozpoczęła się w 1795 roku. Świątynię poświęcono jako sobór Przemienienia Pańskiego w 1808 roku (według innych danych — w 1809). Ostateczny wygląd uzyskała po przebudowie w latach 1900–1903.

Co stało się z soborem w XX wieku?

W 1936 roku władza radziecka go zniszczyła: wysadzono dzwonnicę, a jej upadek zburzył świątynię. Odbudowę rozpoczęto w 1999 roku na ocalałym fundamencie; uroczyste poświęcenie odbyło się w lipcu 2010 roku.

Co wiadomo o zniszczeniach z 2023 roku?

W nocy z 22 na 23 lipca 2023 roku w sobór trafiła rosyjska rakieta. Prezbiterium zostało całkowicie zniszczone, rakieta przebiła dwie kondygnacje, część świątyni została bez dachu. W 2024 roku odnowiono około 3200 m² pokrycia dachowego, kopułę główną i drzwi; w sierpniu 2025 roku nadal trwały prace we wnętrzu.