Sobór św. Włodzimierza w Kijowie: świątynia, którą rozmalowali artyści

Ten sobór zamyślono z trzynastoma kopułami, a zbudowano z siedmioma — i mimo to pęknięcia w łukach wstrzymały prace na dziewięć lat. To, po co się tu przychodzi, pojawiło się dopiero później: jedenaście lat pędzla na tynku.

W skrócie

Adres	Kijów, bulwar Tarasa Szewczenki 20
Zbudowano	1862–1882; malowidła 1885–1896
Konsekracja	20 sierpnia (1 września) 1896 r.
Architekci	I. Sztrom, P. Sparro, A. Beretti; budowę kończyli R. Bernhard, K. Majewski, W. Nikołajew
Typ	trzynawowa, sześciofilarowa, trzyabsydowa świątynia, siedem kopuł
Wysokość	około 49 m do krzyża kopuły głównej (według anglojęzycznej Wikipedii)
Status	zabytek architektury o znaczeniu narodowym; katedra Prawosławnej Cerkwi Ukrainy

Historia

Zbiórkę pieniędzy na sobór ku czci księcia Włodzimierza rozpoczęto w 1852 roku; pierwszym datkiem, według Osvita.ua, było 7000 rubli od metropolity Filareta. Anglojęzyczna Wikipedia łączy ten zamysł z 900-leciem chrztu Rusi. Do 1859 roku fundusz osiągnął 100 tysięcy rubli.

Pierwszy projekt w duchu bizantyjskim sporządził petersburski architekt Iwan Sztrom. Widział świątynię z trzynastoma kopułami. Paweł Sparro, aby zmieścić się w kosztorysie, zostawił siedem. Kamień węgielny położono 15 (27) lipca 1862 roku, w dniu wspomnienia księcia Włodzimierza. Aleksander Beretti, który przerobił projekt, zwiększył wymiary liniowe budowli mniej więcej półtora raza.

Właśnie to powiększenie dało o sobie znać. Jesienią 1864 roku niektóre łuki nie wytrzymały ciężaru górnej kondygnacji i rozeszły się. Beretti obwinił wykonawców i murarzy, kopuły zmniejszono, ale w 1866 roku pęknięcia się rozszerzyły. Do zbadania sprawy wysłano z Petersburga samego Sztroma, Berettiego odsunięto, a mury zabezpieczono przed zawaleniem metalowymi konstrukcjami. Niedokończona budowla stała dziewięć lat.

W 1875 roku sprawę ruszył cesarz Aleksander II: zobaczywszy w Kijowie niedokończoną budowę, załatwił dodatkowe środki. Rudolf Bernhard wykonał obliczenia wzmocnień, mury podparto przyporami, a od 1875–1876 roku budową kierował 28-letni architekt eparchialny Wołodymyr Nikołajew, uczeń Bernharda. W 1882 roku sobór był praktycznie gotowy.

Potem zaczęło się to, z czego sobór św. Włodzimierza słynie. W 1885 roku kierownikiem dekoracji został Adrian Prachow — historyk sztuki, który wcześniej odsłonił freski z XII wieku w cerkwi św. Cyryla. Zebrał artystów różnych szkół i w ciągu jedenastu lat rozmalowali oni ponad trzy tysiące metrów kwadratowych. Sobór konsekrował 20 sierpnia (1 września) 1896 roku metropolita Joannicjusz w obecności Mikołaja II.

Pracę podzielono między artystów tak, jak dzieli się odcinki między brygady. Wiktor Wasniecow wziął nawę główną i ołtarz: Bogurodzicę z Dzieciątkiem w absydzie, Chrystusa Pantokratora w kopule, „Chrzest Włodzimierza” i „Chrzest kijowian”, postaci książąt Włodzimierza i Olgi oraz Nestora Kronikarza. Według obliczeń Osvita.ua sam rozmalował około dwóch tysięcy metrów kwadratowych. Michaił Niestierow namalował świętych Cyryla i Metodego, świętą Barbarę, „Boże Narodzenie”, „Objawienie Pańskie” i „Zmartwychwstanie”. Wilhelm Kotarbiński i bracia Swiedomscy podzielili między siebie dni stworzenia i sceny ewangeliczne — „Przemienienie”, „Wniebowstąpienie”, „Wjazd do Jerozolimy”. Sobór malowali też Mykoła Pymonenko i Serhij Kostenko; według Eurofestu Kostenko malował serafinów. Pracowali tu także uczniowie Kijowskiej Szkoły Rysunku Mykoły Muraszki.

Program malowideł czyta się jak księgę: Stary Testament — dni stworzenia, Adam i Ewa, prorocy; dalej ziemska droga Chrystusa i apostołowie; wreszcie święci hierarchowie Cerkwi powszechnej i ruskiej. Malowidła krytykowano za „nadmierną śmiałość”, brakowało pieniędzy, ale w ciągu jedenastu lat ściany zostały w końcu wypełnione.

W 1929 roku zakazano nabożeństw, w grudniu zdjęto dzwony, a w soborze urządzono muzeum propagandy antyreligijnej. W latach 30. mieściły się tu archiwum i księgozbiór. Wyburzenie soboru proponowano nie raz, ale do tego nie doszło. Nabożeństwa wznowiono podczas niemieckiej okupacji, a w latach 1943–1944 sobór stał się katedrą. W latach 1946–1952 (według Wielkiej Encyklopedii Ukraińskiej — do 1956) malowidła odrestaurowano pod kierunkiem artysty L. Kałenyczenki. Po 1991 roku rościły sobie do niego prawo dwie Cerkwie; świątynia przypadła Patriarchatowi Kijowskiemu. 22 października 1995 roku odbyła się tu intronizacja patriarchy Filareta (Denysenki), przełożonego soboru od 1960 roku. Po soborze zjednoczeniowym w 2018 roku świątynia należy do PCU. Filaret zmarł 20 marca 2026 roku; 22 marca pochowano go w soborze, jak zapisał w testamencie. Od 1 maja 2026 roku sobór sprawuje służbę według kalendarza nowojuliańskiego.

Kronika

Liczby w nawiasach kwadratowych to numery źródeł na liście na dole strony. Zapis „według …” oznacza, że fakt potwierdza tylko jedno źródło. Dział „Podania” zawiera podania i legendy: zapisano je w źródłach, ale nie zostały potwierdzone dokumentami.

Zamysł i budowa

1. 1852

   Metropolita kijowski Filaret (Amfiteatrow) zaproponował wzniesienie w Kijowie soboru ku czci księcia Włodzimierza; pieniądze zbierano z datków. ^{[2, 4, 17]}

2. 1853

   Cesarz Mikołaj I zaaprobował zamysł i wybrał miejsce pod świątynię. Według strony soboru w sierpniu powołano komitet budowy. ^{[2, 3]}

3. 1853–1859

   Wojna krymska i brak środków odsunęły rozpoczęcie prac. Do 1859 roku fundusz osiągnął około 100 tysięcy rubli. ^{[2, 4, 8]}

4. 1860

   Paweł Sparro przerobił projekt Iwana Sztroma, aby zmieścić się w kosztorysie: z trzynastu kopuł zostało siedem. ^{[1, 2, 4]}

5. 1862

   Aleksander Beretti przerobił projekt jeszcze raz i zwiększył wymiary liniowe budowli mniej więcej półtora raza. ^{[1, 2, 4]}

6. 1862

   15 (27) lipca, w dniu wspomnienia księcia Włodzimierza, metropolita Arseniusz (Moskwin) położył kamień węgielny. ^{[2, 3, 9]}

   

7. 1864

   Część łuków nie wytrzymała ciężaru górnej kondygnacji i rozeszła się. ^{[4, 6, 36]}

8. 1866

   Pęknięcia się rozszerzyły, budowę wstrzymano; Berettiego odsunięto od sprawy. Niedokończona budowla stała około dziewięciu lat. ^{[2, 4, 6]}

   

9. 1875

   Cesarz Aleksander II załatwił środki na kontynuację prac. Rudolf Bernhard wykonał obliczenia wzmocnień, mury podparto przyporami. ^{[2, 4]}

10. 1875–1876

    Kierownikiem budowy został architekt eparchialny Wołodymyr Nikołajew (Wielka Encyklopedia Ukraińska (WEU) — 1875 r., strona soboru — czerwiec 1876 r.). ^{[2, 3]}

    

11. 1882

    Budowę ukończono. Według „Dzerkała tyżnia” wytrzymałość sklepień sprawdzano workami z piaskiem o wadze 640 t. ^{[1, 2, 6]}

Malowidła i konsekracja

1. 1885

   Kierownikiem dekoracji został historyk sztuki Adrian Prachow. Według D. Stepowyka w kwietniu zawarto umowę z Wiktorem Wasniecowem. ^{[1, 2, 7]}

2. 1885–1896

   Sobór rozmalowali W. Wasniecow, M. Niestierow, W. Kotarbiński, bracia P. i A. Swiedomscy, M. Pymonenko, S. Kostenko, W. Zamyrajło i inni; Wasniecowowi przypadły nawa główna i absyda. ^{[1, 2, 7]}

   

   

3. 1885–1896

   Szkicu malowidła, który Michaił Wrubel przedstawił komitetowi budowy, nie zatwierdzono; Wrubel wykonał część ornamentów nawy południowej. ^{[1, 2, 6]}

4. 1896

   20 sierpnia (1 września) metropolita Joannicjusz (Rudniew) konsekrował sobór w obecności cesarza Mikołaja II. ^{[2, 3, 5]}

   

5. 1897

   Ołena Prachowa wyhaftowała dla soboru Płaszczenicę według obrazu Wasniecowa (rok — według UAHistory); obecnie Płaszczenica znajduje się w Ławrze Peczerskiej. ^{[15, 16]}

   

   

6. 1913

   Według strony soboru 30 maja i 1 czerwca służył tu patriarcha antiocheński Grzegorz IV. ^[3]

Lata radzieckie i wojna

1. 1917

   Według strony soboru 19 marca w soborze odprawiono panichidę za Tarasa Szewczenkę, po której odbyły się manifestacja i wiec za niepodległością Ukrainy. ^[3]

   

2. 1929

   Zakazano nabożeństw; Wszechukraiński Centralny Komitet Wykonawczy postanowił przekształcić sobór w muzeum propagandy antyreligijnej. W grudniu zdjęto dzwony na przetopienie. ^{[2, 3]}

   

   

3. 1930

   Według „Dzerkała tyżnia” w soborze otwarto muzeum antyreligijne; świątynia stała się filią Rezerwatu Historyczno-Kulturalnego Ławry. Później mieściły się tu archiwum i księgozbiór. ^{[2, 6, 18]}

   

4. 1934–1937

   Do wyburzenia nie doszło. Według strony soboru w 1934 r. świątynia trafiła na „listę Postyszewa do zniszczenia”; według „Dzerkała tyżnia” wyburzenie proponowano w 1936 r. ^{[3, 6]}

5. 1941–1943

   W czasie niemieckiej okupacji w soborze wznowiono nabożeństwa. ^{[2, 6]}

6. 1943–1944

   Sobór stał się katedrą metropolity kijowskiego (WEU — 1943 r., strona soboru i „Dzerkało tyżnia” — 1944 r.). ^{[2, 3, 6]}

Sobór katedralny

1. 1946–1952

   Konserwatorzy pod kierunkiem artysty L. Kałenyczenki odnowili malowidła (według WEU — do 1956 r.). ^{[1, 2, 6]}

2. 1947

   Według dwóch publikacji do soboru przeniesiono relikwie świętego męczennika Makarego, metropolity kijowskiego. ^{[19, 20]}

3. 1960

   Przełożonym soboru został Filaret (Denysenko). ^{[21, 22]}

4. 1961

   W styczniu do soboru z cerkwi św. Andrzeja przeniesiono relikwie wielkiej męczennicy Barbary. Według Ławry przenoszono je nocą i bez uroczystości. ^{[10, 11, 12, 13]}

5. Po 1966

   Według Ławry relikwie św. Barbary ustawiono obok relikwii św. Makarego. ^[11]

Czasy najnowsze

1. 1992

   Sobór stał się katedrą Ukraińskiej Cerkwi Prawosławnej Patriarchatu Kijowskiego. ^{[2, 8]}

2. 1995

   22 października Filaret został wybrany zwierzchnikiem UCP PK; intronizacja odbyła się w tym soborze. ^{[3, 21, 22]}

3. 2018

   28 lipca od soboru wyruszyła procesja krzyżowa na 1030-lecie chrztu Rusi-Ukrainy; według danych policji w modlitwie wzięło udział około 65 tysięcy osób. Według „Interfaks-Ukraina”. ^[33]

4. 2018

   15 grudnia sobór zjednoczeniowy powołał Prawosławną Cerkiew Ukrainy; 29 grudnia metropolita Epifaniusz poinformował, że Filaret nadal będzie służył w soborze św. Włodzimierza. ^{[8, 27, 34]}

5. 2019

   20 czerwca Filaret zwołał w soborze zgromadzenie, które nazwał „soborem lokalnym” UCP PK; Synod PCU 24 czerwca uznał jego decyzje za nieważne. ^{[28, 29]}

6. 2019

   W grudniu Synod PCU nadał Filaretowi dożywotnie prawo służenia w soborze. Według „Interfaks-Ukraina”. ^[28]

7. 2022

   Narodowy Bank Ukrainy wprowadził do obiegu pamiątkową monetę o nominale 5 hrn z główną fasadą soboru (seria „Zabytki architektury Ukrainy”). Według „Ukraińskiej Prawdy”. ^[32]

8. 2026

   20 marca w 98. roku życia zmarł honorowy patriarcha Filaret. ^{[21, 22, 23]}

9. 2026

   22 marca, po pożegnaniu w soborze św. Michała o Złotych Kopułach, Filareta pochowano w soborze św. Włodzimierza, jak zapisał w testamencie. ^{[23, 24, 25, 26]}

10. 2026

    20 kwietnia sobór ogłosił przejście na kalendarz nowojuliański; pierwszymi nabożeństwami według niego były całonocne czuwanie 30 kwietnia i liturgia 1 maja we wspomnienie św. męczennika Makarego. ^{[30, 31]}

Utracone i odtworzone

Architektura

Encyklopedia Współczesnej Ukrainy określa styl jako neoruski z elementami bizantyjskimi; kijowskie centrum ochrony zabytków (KNMC) i anglojęzyczna Wikipedia nazywają go neobizantyjskim. Plan jest trzynawowy, sześciofilarowy, z trzema absydami. Siedem kopuł rozmieszczono tak: centralna nad skrzyżowaniem naw, cztery wokół niej i jeszcze dwie nad wieżami-dzwonnicami fasady zachodniej. Fasady, okna i kopuły mają łukowe zwieńczenia, a na narożnikach stoją schodkowe przypory. Wysokość do krzyża kopuły głównej, według anglojęzycznej Wikipedii, wynosi około 49 metrów.

Nad portalami znajdują się mozaiki świętych książąt, wykonane w petersburskiej pracowni mozaikarskiej. Brązowe drzwi przedsionka z reliefami wykonano według szkiców Prachowa; rzeźbiarzami byli R. Bach i H. Saleman. Na niebieskim tle drzwi widnieją reliefowe postaci księżnej Olgi i księcia Włodzimierza: pierwsi święci, których człowiek widzi, zanim jeszcze przekroczy próg.

Wewnątrz przestrzeń dźwiga sześć filarów, które dzielą świątynię na trzy nawy, z bocznymi emporami nad nimi. Na pendentywach pod kopułą centralną — ewangeliści. Malowidła pokrywają ściany, filary i sklepienia w sposób ciągły, więc architekturę odbiera się tu przede wszystkim przez kolor: podziały ścian niemal znikają pod ornamentem.

Poniżej — dwa elementy świątyni: na zdjęciu i na rysunku. Rysunki pokazują formę, a nie dokładne wymiary.

Kopuły

Siedem kopuł to kompromis między trzynastoma na rysunku Sztroma a budżetem. Bębny przeprute są łukowymi oknami; po awarii z 1864 roku zrobiono je mniejszymi, niż planowano.

Fasada zachodnia z wieżami

Dwie wieże-dzwonnice obramowują główne wejście i dźwigają dwie z siedmiu kopuł. Nad portalem — mozaikowe postaci książąt, niżej — brązowe drzwi.

Niuanse, które łatwo przeoczyć

Przypory to ślad awarii. Schodkowe podpory na fasadach to nie tylko zabieg stylistyczny. Postawiono je po 1875 roku, gdy ratowano świątynię przed pęknięciami z lat 1864–1866. Budynek sam opowiada, co go spotkało — trzeba tylko wiedzieć, gdzie patrzeć.

Milion cegieł z Ławry. Według anglojęzycznej Wikipedii Ławra Peczerska wyprodukowała dla soboru milion cegieł. Klasztorna cegielnia stała się jednym z wykonawców największej kijowskiej budowy swoich czasów.

Szkiców Wrubla nie zatwierdzono. Michaił Wrubel przygotował szkice malowideł dla soboru, ale ich nie przyjęto. Pozostała mu część ornamentu nawy południowej. Szkice, według ESU (2006), przechowuje Kijowskie Muzeum Sztuki Rosyjskiej.

Święta Barbara o kijowskiej twarzy. Według podania, które przytaczają UAHistory i LB.ua, modelką do wizerunku świętej Barbary, który namalował Michaił Niestierow, była Ołena Prachowa, córka kierownika prac. Niestierow był nią zachwycony, ale — według UAHistory — jej rodzice nie zgodzili się na małżeństwo. Podanie to jest tym bardziej wymowne, że obok, w soborze, spoczywają relikwie samej świętej Barbary.

Relikwie, które przetrwały swój monaster. Według tradycji cerkiewnej relikwie wielkiej męczennicy Barbary przywiozła z Konstantynopola na początku XII wieku bizantyjska księżniczka Barbara, żona księcia kijowskiego Świętopełka Izasławowicza. Osiem stuleci spoczywały w Monasterze św. Michała o Złotych Kopułach. Po jego zniszczeniu w latach 30. kilkakrotnie zmieniały miejsce (według WEU od 1935 roku znajdowały się w cerkwi św. Andrzeja), a w styczniu 1961 roku przeniesiono je tutaj. Według Ławry przenoszono je nocą i bez uroczystości, gdy władze zamykały cerkiew św. Andrzeja. Najwięcej pielgrzymów przychodzi w dniu wspomnienia świętej. Po przejściu soboru na kalendarz nowojuliański w 2026 roku jest to 4 grudnia, wcześniej był 17 grudnia.

Straty, których nie widać. Malowidła, które widzimy dziś, to także restauracja z lat 1946–1952 (według WEU — do 1956): bez niej część malarstwa olejnego mogłaby nie przetrwać do naszych czasów.

Napisy też mają autora. Napisy w malowidłach, według Eurofestu, wykonał Wiktor Zamyrajło, którego Encyklopedia Współczesnej Ukrainy wymienia wśród ukraińskich artystów soboru. Na ścianach często patrzy się na sceny i nie zauważa liter.

Galeria zdjęć

Kamień i materiał

Sobór jest ceglany: na zewnątrz jego językiem są łuki, przypory i mozaiki nad portalami. Wnętrze mówi innym językiem: filary ołtarzowe, według ESU, wyrzeźbiono z marmuru karraryjskiego, a anglojęzyczna Wikipedia pisze, że z białego marmuru karraryjskiego wyrzeźbiono ikonostas. Mozaiki we wnętrzu wykonali mistrzowie weneccy, fasadowe — pracownia petersburska. Malowidła wykonano farbami olejnymi na tynku.

Najlepiej tłumaczy ten sobór jego własna awaria. Powiększyć rysunek półtora raza jest łatwo; zmusić łuk do udźwignięcia większego ciężaru — to zupełnie inne zadanie. W kamieniarstwie jest tak samo: wyrób, który dobrze wyglądał w skali 1:10, w naturze musi jeszcze raz przejść obliczenia, bo ciężar rośnie szybciej niż rozmiar.

Jak zbudowana jest przegroda ołtarzowa i czym marmur różni się w tej roli od drewna — w artykułach „Czym jest ikonostas” i „Kamienny ikonostas”, a także w dziale ikonostasy. Skąd przybyły relikwie świętej Barbary — Sobór św. Michała o Złotych Kopułach; gdzie Prachow odsłonił freski z XII wieku — cerkiew św. Cyryla.

Czy wiesz, że

Podania

Postaci

• Filaret (Amfiteatrow) — metropolita kijowski, inicjator budowy (1852).
• Mikołaj I — zaaprobował zamysł i wybrał miejsce (1853).
• Iwan Sztrom — autor pierwotnego projektu z trzynastoma kopułami.
• Paweł Sparro — w 1860 r. uprościł projekt do siedmiu kopuł.
• Aleksander Beretti — w 1862 r. przerobił i powiększył projekt; odsunięty po awarii z 1866 r.
• Rudolf Bernhard — autor obliczeń wzmocnień (1875).
• Aleksander II — w 1875 r. załatwił środki na ukończenie budowy.
• Wołodymyr Nikołajew — architekt eparchialny, ukończył budowę w 1882 r.
• Adrian Prachow — historyk sztuki, kierownik dekoracji w latach 1885–1896.
• Wiktor Wasniecow — autor malowideł nawy głównej i absydy.
• Michaił Niestierow — autor ikon do ikonostasów i wizerunku św. Barbary.
• Michaił Wrubel — autor ornamentów nawy południowej; jego szkicu nie zatwierdzono.
• Wilhelm Kotarbiński, Paweł i Aleksander Swiedomscy — autorzy scen starotestamentowych i ewangelicznych.
• Ołena Prachowa — wyhaftowała Płaszczenicę według Wasniecowa; według podania modelka do św. Barbary.
• Joannicjusz (Rudniew) — metropolita, konsekrował sobór w 1896 r.
• L. Kałenyczenko — kierownik restauracji malowideł w latach 1946–1952.
• Filaret (Denysenko) — przełożony od 1960 r., patriarcha UCP PK od 1995 r., pochowany w soborze 22.03.2026.

Jak cytować