Sobór Mądrości Bożej w Kijowie: granit, kwarcyt i plinta z XI wieku

Sobór Mądrości Bożej stoi w Kijowie od niemal tysiąca lat i przez większość tego czasu oglądano go nie takim, jakim go pomyślano. Pod barokową bielą ścian kryje się dawny mur z kamienia i cienkiej cegły, którego kiedyś nikt nie tynkował.

W skrócie

Historia

Data narodzin soboru wciąż budzi wątpliwości. Latopis wiąże go z Jarosławem Mądrym i rokiem 1037 — po zwycięstwie nad Pieczyngami pod murami Kijowa. Badania graffiti na ścianach dały części naukowców podstawy, by mówić o roku 1011 i księciu Włodzimierzu; tysiąclecie soboru według tego datowania UNESCO wpisało do kalendarza rocznic. Tak czy inaczej, sobór stał się główną świątynią stolicy Rusi i miejscem pochówku książąt: spoczywa tu Jarosław Mądry.

Drugie życie Sofia otrzymała w XVII–XVIII wieku. Odnowę rozpoczęto za metropolity Piotra Mohyły, a w latach 1690–1707, przy wsparciu hetmana Iwana Mazepy, świątynię nadbudowano: galerie podniesiono o piętro, pojawiły się nowe kopuły w kształcie gruszki. Właśnie wtedy sobór zyskał cechy ukraińskiego baroku, z którymi go znamy.

W 1934 roku sobór stał się muzeum. W 1990 roku wraz z Ławrą Kijowsko-Peczerską wpisano go na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO, a w 2023 roku — na Listę dziedzictwa zagrożonego. 10 czerwca 2025 roku fala uderzeniowa po rosyjskim ataku uszkodziła gzyms apsydy centralnej na fasadzie wschodniej.

Kronika

Cyfry w nawiasach kwadratowych to numery źródeł z listy na końcu strony. Zapis „według …” oznacza, że fakt potwierdza tylko jedno źródło. Rozdział „Podania” zawiera podania i legendy: zapisano je w źródłach, ale nie ma dla nich potwierdzenia w dokumentach.

Epoka książęca

1. 1011–1018

   Według datowania Nadiji Nikitenko sobór założono za księcia Włodzimierza Wielkiego w niedzielę 4 listopada 1011 r., a poświęcono za Jarosława w niedzielę 11 maja 1018 r. Opiera się ona na datowanych graffiti z lat 1018–1022, świadectwie Thietmara z Merseburga i „Słowie o Prawie i Łasce” Hilariona; tę datę popiera także W. Kornijenko. ^{[8, 11, 13]}

   

2. 1017

   Pierwszy latopis nowogrodzki wiąże z tym rokiem rozpoczęcie przez Jarosława budowy Sofii; tę datę broni historyk Ołeksij Tołoczko. W 2010 r. H. Iwakin, O. Tołoczko, T. Bobrowski i inni naukowcy publicznie zakwestionowali datowanie na 1011 r. ^{[12, 14]}

3. 1036–1037

   Według „Powieści minionych lat” w 1036 r. Jarosław pokonał Pieczyngów w miejscu, „gdzie dziś stoi Święta Sofia”, a w 1037 r. założył „gród wielki”, cerkiew św. Sofii i Złotą Bramę. Encyklopedia Ukrainy datuje budowę na lata 1037–1044; N. Nikitenko uważa zapis latopisu za podsumowanie dzieł budowlanych Jarosława. ^{[2, 10, 13, 20]}

4. 1054

   20 lutego w Wyszhorodzie zmarł Jarosław Mądry; pochowano go w marmurowym sarkofagu w soborze. Zapis o śmierci księcia zachował się wśród graffiti na ścianach świątyni. ^{[1, 9, 22]}

   

5. 1093

   Graffiti wspomina sarkofag Wsiewołoda Jarosławicza, pochowanego w soborze. Według anglojęzycznej Wikipedii pochowano tu także Włodzimierza Monomacha (†1125) i Wiaczesława Włodzimierzowicza (†1154); ich groby się nie zachowały. ^{[1, 9]}

6. Koniec XI w.

   Do pierwotnej świątyni dobudowano zewnętrzną galerię obiegową i babiniec z dwiema wieżami schodowymi. Według Encyklopedii Ukrainy. ^[2]

7. 1169

   Wojska wysłane przez księcia Andrzeja Bogolubskiego złupiły Kijów i sobór. ^{[1, 2]}

8. 1240

   Po zdobyciu Kijowa przez Mongołów sobór złupiono, ale nie zburzono. ^{[1, 10]}

   

9. 1280-te

   W soborze pochowano metropolitę Cyryla II; jest to najstarszy znany pochówek metropolity w tej świątyni. Według anglojęzycznej Wikipedii. ^[1]

Upadek i powrót

1. 1497–1577

   Sobór stał opuszczony; w 1577 r. Bohusz Hulkewicz-Hłybowicki odnowił go własnym kosztem. ^{[1, 10]}

2. 1596 / 1610–1633

   Po unii brzeskiej sobór przeszedł do Kościoła unickiego. Anglojęzyczna Wikipedia wiąże to przejście z rokiem 1596, Encyklopedia Ukrainy datuje okres unicki na lata 1610–1633. ^{[1, 2]}

3. 1633

   Metropolita Piotr Mohyła zwrócił sobór prawosławnej metropolii kijowskiej, założył przy nim klasztor i rozpoczął odbudowę z udziałem włoskiego architekta Oktawiana Manciniego. ^{[1, 2, 10]}

4. 1651

   Holenderski rysownik Abraham van Westerfeld naszkicował sobór z na wpół zrujnowaną częścią zachodnią i drewnianą dzwonnicą. To najstarsze szczegółowe przedstawienia świątyni. ^{[1, 48]}

   

   

Ukraiński barok

1. 1690–1707

   Kosztem hetmana Iwana Mazepy, za metropolity Warłaama Jasyńskiego, galerie nadbudowano drugą kondygnacją, kopuły otrzymały gruszkowate barokowe zwieńczenia, a środkową pozłocono. Świątynia nabrała dzisiejszego wyglądu; liczbę nowych kopuł źródła podają różnie (cztery lub sześć). ^{[1, 2]}

2. 1699–1706

   Kosztem Mazepy wzniesiono murowaną trzykondygnacyjną dzwonnicę. W 1705 r. kijowski mistrz Atanazy Petrowicz odlał dla niej dzwon znany jako „Mazepa”. ^{[3, 6, 10, 29]}

3. 1722–1767

   Wokół soboru powstały murowane budynki klasztorne: refektarz („Ciepła Sofia”, 1722–1730), dom metropolity (1722–1748), bursa (1763–1767). ^{[1, 3]}

4. 1744–1748

   Po uszkodzeniach dzwonnicy architekt Johann Gottfried Schädel przebudował jej górne kondygnacje; w latach 1746–1748 wzniósł też bramę metropolity Rafała Zaborowskiego. ^{[1, 3, 6]}

   

5. 1747–1754

   Za metropolity Rafała Zaborowskiego ustawiono rzeźbiony pozłacany trzykondygnacyjny ikonostas; zachowała się z niego tylko dolna kondygnacja. ^{[1, 2]}

Od renowacji do rezerwatu

1. 1843–1853

   Podczas renowacji pod kierunkiem Fedira Solncewa odsłonięto freski z XI w., ale odnowiono je farbami olejnymi. ^{[1, 16]}

   

   

2. 1851–1852

   Dzwonnicę nadbudowano czwartą kondygnacją według projektu architekta eparchialnego Pawła Sparro. Encyklopedia Ukrainy w haśle o soborze odnosi czwartą kondygnację do przebudowy z lat 1744–1752. ^{[2, 3, 6, 10]}

3. 1884

   Michaił Wrubel farbami olejnymi odtworzył utracone postaci trzech z czterech archaniołów w głównej kopule; z pierwotnej mozaiki pozostał jeden. Według anglojęzycznej Wikipedii prace nad badaniem mozaik rozpoczął wówczas Adrian Prachow. ^{[1, 17, 18]}

4. 1919

   22 stycznia na placu Sofijskim przy soborze uroczyście ogłoszono Akt Zjednoczenia UNR i ZUNR. ^[46]

   

   

5. 1921

   W październiku Wszechukraiński Sobór Cerkwi Prawosławnej w Soborze Mądrości Bożej wyświęcił Wasyla Łypkiwskiego na metropolitę kijowskiego i całej Ukrainy; sobór stał się katedrą UACP. ^{[1, 45]}

6. 1930

   Po przymusowym samorozwiązaniu UACP dzwonnicę zamknięto dla nabożeństw. Z dwudziestu dzwonów zdjęto dziewiętnaście; został tylko „Mazepa”. ^{[6, 7, 29]}

7. 1934

   Po przeniesieniu stolicy do Kijowa historyczne centrum znalazło się w strefie projektu centrum rządowego. W tym samym roku władze utworzyły rezerwat „Muzeum Sofijskie”; nabożeństwa przerwano, część kosztowności zabrano. Zwiedzających zaczęto przyjmować wiosną 1935 r. ^{[1, 2, 3, 7, 21]}

8. 1936–1937

   Archeolog Teodozij Mowczanowski badał kryptę z pochówkami metropolitów. W 1937 r. otworzył grobowiec Rafała Zaborowskiego i, według Ministerstwa Kultury, przeniósł relikwie z powrotem do krypty i zamurował ją; „Telegraf” datuje odkrycie krypty na 1936 r. Mowczanowskiego rozstrzelano w 1938 r. ^{[21, 27, 28]}

9. 1939

   Szczątki z sarkofagu Jarosława — szkielet mężczyzny i kobiety — przekazano do badań do Leningradu; według protokołów w 1940 r. zwrócono je rezerwatowi. Wcześniejsze otwarcie sarkofagu źródła datują różnie: na 1932 lub 1936 r. ^{[22, 23]}

10. 1941

    We wrześniu, podczas odwrotu Armii Czerwonej, sobór zaminowano; do wybuchu nie doszło. Według anglojęzycznej Wikipedii, powołującej się na dyrektora rezerwatu O. Powstenkę, wysadzenie udaremnili niemieccy saperzy. ^{[1, 10]}

Niepodległość i wojna

1. 1987, 1994

   W 1987 r. rezerwat otrzymał od Fundacji hamburskiej Europejski Złoty Medal za ochronę zabytków historycznych, w 1994 r. — status narodowego. ^{[3, 7]}

2. 1990

   Sobór wraz z przyległymi budowlami klasztornymi i Ławrą Kijowsko-Peczerską wpisano na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. ^{[1, 4, 10]}

3. 1995

   18 lipca władze nie zezwoliły na pochowanie patriarchy UCP PK Wołodymyra (Romaniuka) na terenie Sofii; oddział specjalny milicji rozpędził kondukt żałobny. Patriarchę pochowano przy wejściu na teren rezerwatu. ^{[32, 33]}

4. 1997–2003

   Trwała renowacja dzwonnicy; 27 czerwca 2003 r. po raz pierwszy od kilku dziesięcioleci otwarto ją dla zwiedzających. W tym samym roku Komitet Światowego Dziedzictwa wyraził zaniepokojenie stanem soboru z powodu budowy w pobliżu. ^{[5, 6]}

5. 2009–2011

   Konferencja Generalna UNESCO na 35. sesji (październik 2009 r.) wpisała 1000-lecie soboru do kalendarza rocznic na rok 2011; dekret Prezydenta Ukrainy z 11 czerwca 2010 r. przewidział jego obchody. ^{[8, 14, 15]}

6. 2009

   We wrześniu sarkofag Jarosława otwarto ponownie: znajdował się w nim tylko szkielet kobiety. Szczątków księcia do dziś nie odnaleziono. ^{[22, 23, 24, 25]}

7. 2018

   15 grudnia w soborze odbył się Sobór Zjednoczeniowy, który wybrał metropolitę Epifaniusza zwierzchnikiem Prawosławnej Cerkwi Ukrainy; 3 lutego 2019 r. odbyła się tu jego intronizacja. ^{[34, 35, 36]}

8. 2022

   Pod koniec maja Ministerstwo Kultury poinformowało, że w krypcie soboru odnaleziono relikwie metropolity Rafała Zaborowskiego, uważane za zniszczone w czasach sowieckich. ^{[27, 28]}

9. 2023

   15 września Komitet Światowego Dziedzictwa na rozszerzonej 45. sesji w Rijadzie wpisał obiekt „Kijów: Sobór Świętej Zofii i przyległe budowle klasztorne, Ławra Peczerska” na Listę Światowego Dziedzictwa zagrożonego. ^{[4, 37]}

10. 2023–2024

    20 grudnia 2023 r. zaczęto przywracać na kopuły odrestaurowane krzyże; krzyż centralny wrócił 12 lipca 2024 r. Renowację krzyży sfinansowali darczyńcy. ^{[38, 39, 40]}

11. 2025

    10 czerwca fala uderzeniowa po rosyjskim uderzeniu na Kijów uszkodziła tynkowany gzyms centralnej absydy na fasadzie wschodniej soboru. ^{[41, 42, 51]}

    

12. 2026

    W dniach 17–20 lutego misja monitorująca UNESCO zbadała Sobór Mądrości Bożej i Ławrę; stan soboru ma ocenić ICOMOS. Według „Hławkomu”. ^{[43, 44]}

Utracone i odtworzone

Architektura

Pierwotna świątynia miała pięć naw i trzynaście kopuł — jedną centralną i dwanaście mniejszych wokół. Bryła narastała od krawędzi ku środkowi jak piramida: otwarte galerie, za nimi — niższe kopuły, a nad wszystkim — centralna. Po barokowej przebudowie sylweta się zmieniła, ale dawna struktura wewnątrz przetrwała.

Kopuła centralna: Pantokrator i światło

W zenicie kopuły centralnej znajduje się mozaikowy Chrystus Pantokrator. Światło z okien bębna pada prosto na środek świątyni, a złote tło mozaik odbija je ku dołowi.

Absyda i Orantka

W głównej absydzie znajduje się Bogurodzica Orantka, wysoka na ponad pięć metrów. Nazywa się ją „Niewzruszonym Murem”. W całym soborze zachowało się około 260 m² mozaik i około 3000 m² fresków z XI wieku — jeden z największych zespołów z tamtej epoki, które do nas dotrwały.

Dzwonnica

Osobno od soboru stoi dzwonnica o wysokości 76 metrów. Wzniesiono ją po pożarze w 1697 roku (ukończono w 1706), a później nadbudowywano: w XIX wieku otrzymała jeszcze jedną kondygnację i gruszkowatą kopułę. Nad niskim dawnym soborem jest to najwyższa pionowa dominanta zespołu.

Kamień i materiał

Sobór wzniesiono w technice, którą badacze nazywają murem mieszanym. Warstwy granitu i różowego kwarcytu przeplatają się z warstwami plinty, a całość spaja różowa zaprawa wapienna — w budownictwie czasów Rusi zwykle przyrządzano ją z dodatkiem tłuczonej cegły, cemianki. Fasad pierwotnie nie tynkowano: sama ściana była dekoracją, pasiastą, ciepłą w słońcu.

Tam, gdzie wzorce bizantyjskie miały marmur, kijowscy budowniczowie sięgali po lokalny materiał. Zamiast marmurowych kolumn — krzyżowe ceglane filary. Zamiast marmurowych płyt — owrucki łupek pirofilitowy i płytki ceramiczne.

Prawdziwy marmur w soborze jest i stoi w północnej galerii: to sarkofag Jarosława Mądrego. Marmurowa skrzynia, w której pochowano księcia, przypomina, że kamień w świątyni to nie tylko oparcie, lecz także pamięć.

Mozaika to także kamień, tyle że pokruszony na kostki smalty. O tym, jak przenosimy obraz na kamień dzisiaj, piszemy w dziale ikony na kamieniu. A o innej cerkwi z czasów Rusi, wzniesionej z plinty, — w artykule „Sobór Zaśnięcia we Włodzimierzu”.

Czy wiesz, że

Podania

Postaci

• Włodzimierz Wielki — według wersji N. Nikitenko założyciel soboru (1011).
• Jarosław Mądry — książę, z którego imieniem latopis wiąże budowę; pochowany w soborze (1054).
• Wsiewołod Jarosławicz — syn Jarosława, pochowany w soborze (1093).
• Piotr Mohyła — metropolita, w 1633 r. zwrócił sobór prawosławnym i założył klasztor.
• Oktawian Mancini — włoski architekt odbudowy za Mohyły.
• Iwan Mazepa — hetman, fundator barokowej przebudowy i dzwonnicy.
• Rafał Zaborowski — metropolita, fundator ikonostasu i bramy; jego relikwie odnaleziono w 2022 r.
• Johann Gottfried Schädel — architekt przebudowy dzwonnicy i bramy Zaborowskiego.
• Fedir Solncew — malarz, pod którego kierunkiem odsłonięto freski w latach 1843–1853.
• Michaił Wrubel — w 1884 r. odtworzył trzech archaniołów w kopule.
• Wasyl Łypkiwski — metropolita UACP, wyświęcony w soborze w 1921 r.
• Teodozij Mowczanowski — archeolog, badacz krypty; zachował relikwie Zaborowskiego; rozstrzelany w 1938 r.
• Patriarcha Wołodymyr (Romaniuk) — zwierzchnik UCP PK, pochowany przy wejściu na teren Sofii (1995).
• Nadija Nikitenko — badaczka rezerwatu, autorka datowania na lata 1011–1018.
• Ołeksij Tołoczko — historyk, zwolennik daty 1017.
• Nelia Kukowalska — dyrektor generalna rezerwatu, inicjatorka poszukiwań szczątków Jarosława.

Jak cytować