Cerkiew św. Andrzeja w Kijowie: barok na niespokojnym zboczu

Cerkiew św. Andrzeja stoi tam, gdzie Kijów urywa się ku Podołowi. Stąd widać ją z rzeki, a ona sama przez całe życie walczy z górą, na której stoi.

W skrócie

Adres	Kijów, Zjazd Andrijowski 23
Zbudowano	miejsce poświęcono w 1744 r., zasadniczy zrąb ukończono w 1751 r., świątynię poświęcono w 1767 r.
Typ	pięciokopułowa świątynia na rzucie krzyża (kopuła centralna i cztery dekoracyjne wieże) na stylobacie
Materiał	cegła, kamienny fundament, odlewy żeliwne, drewniany złocony ikonostas
Status	zabytek architektury o znaczeniu narodowym, w składzie NR „Sofia Kijowska”
Cerkiew	od 2018 r. — w nieodpłatnym użytkowaniu Patriarchatu Ekumenicznego (ustawa nr 2598-VIII)

Historia

Miejsce pod cerkiew poświęcono 9 września 1744 roku w obecności cesarzowej Elżbiety. Projekt w Petersburgu stworzył architekt nadworny Bartolomeo Rastrelli (do Kijowa nie przyjeżdżał), a budowę prowadził moskiewski architekt Iwan Miczurin. Świątynię poświęcił 19 sierpnia 1767 roku, w dniu pamięci św. Andrzeja Stratylata, metropolita kijowski Arseniusz Mohylański.

Miejsce było trudne od samego początku. Skomplikowana rzeźba terenu, źródła i wody gruntowe wzgórza zmusiły do postawienia cerkwi na masywnym stylobacie na kamiennych fundamentach. Umacniać zbocze trzeba było także później. Dzwonnicy w świątyni nie ma; według rozpowszechnionego podania dzwon mógłby obudzić wodę pod górą, lecz nie potwierdzają tego dokumenty.

Świątynię niejednokrotnie remontowano (1771, 1785–1786, 1825–1828, 1949–1954). W latach 1974–1987 odrestaurowano ją w całości według kopii autorskich rysunków Rastrellego, odkrytych w wiedeńskiej Albertinie. Od 1968 roku cerkiew jest muzeum w składzie rezerwatu „Sofia Kijowska”. Ostatnia, 11-letnia restauracja zakończyła się 13 grudnia 2020 roku liturgią, a od 15 grudnia cerkiew jest otwarta dla zwiedzających; w 2022 roku restauracja zdobyła Europejską Nagrodę w dziedzinie Dziedzictwa Kulturowego.

Kronika

Liczby w nawiasach kwadratowych to numery źródeł na liście na dole strony. Adnotacja „według ...” oznacza, że fakt potwierdza tylko jedno źródło. Dział „Opowiadają” zawiera podania i legendy: zapisano je w źródłach, lecz nie są potwierdzone dokumentami.

Miejsce: legenda i dawne cerkwie

1. Dawność (według przekazu latopisowego)

   Według „Powieści minionych lat” apostoł Andrzej Pierwszowezwany wspiął się na jedną z dnieprowskich stromizn, pobłogosławił ją, postawił krzyż i zapowiedział, że powstanie tu wielkie miasto z licznymi cerkwiami. Jest to podanie, a nie udokumentowane wydarzenie; wzgórze, z którym w XVIII w. kijowianie wiązali tę historię, stało się miejscem obecnej cerkwi. Według WUE. ^[1]

   

2. 1086

   Książę kijowski Wsiewołod Jarosławicz, na chrzcie Andrzej, zbudował cerkiew św. Andrzeja przy tzw. klasztorze Janczyn. Do naszych czasów się nie zachowała. Według WUE. ^[1]

   

3. Wcześniej niż w XVIII w.

   Na miejscu obecnej świątyni, według ukraińskiej Wikipedii, stała cerkiew Podwyższenia Krzyża (1215 r.), a później drewniana, która spłonęła. Podano wyłącznie według Wikipedii, bez niezależnego potwierdzenia. ^[2]

Budowa

1. 9 września 1744

   Miejsce pod nową cerkiew poświęcono w obecności cesarzowej Elżbiety Piotrowny, inicjatorki budowy. Rok 1744 potwierdzają też inne źródła; dokładny dzień — według WUE. ^{[1, 3, 5]}

   

2. 1744–1748

   Projekt opracował w Petersburgu nadarchitekt Bartolomeo Francesco Rastrelli; do Kijowa nie przyjeżdżał. Do realizacji zamysłu z Moskwy oddelegowano architekta Iwana Miczurina. Budowę nadzorowała petersburska nadworna Kancelaria Budowlana. ^{[1, 2, 7]}

3. 1747 lub 1749

   Początek intensywnych prac budowlanych: rok 1749 podają Mind.ua i Osvita.ua, rok 1747 — Hławkom i Encyklopedia Ukrainy. Skomplikowana rzeźba terenu, źródła i wody gruntowe zmusiły do postawienia cerkwi na masywnym dwukondygnacyjnym stylobacie na kamiennych fundamentach. ^{[5, 6, 7, 8, 1]}

4. 1750

   Na plac budowy dostarczono 2 000 000 cegieł; według sprawozdań archiwalnych cegła kosztowała około 1200 rubli. ^{[3, 5]}

   

5. 1751–1753

   Budowlę w zasadniczym zrębie ukończono w 1751 r.; w latach 1752–1753 trwały prace nad wystrojem wnętrza i polichromią. Wizytę cesarzowej, do której planowano ukończyć świątynię, odwołano po wykryciu zamachu na nią, i wykańczanie zostało spowolnione. Według WUE. ^[1]

6. 1751–1752

   Petersburski „zespół malarski” Kancelarii Budowlanej pod kierunkiem Iwana Wiszniakowa namalował 39 wizerunków strony frontowej ikonostasu. Wśród wykonawców był Aleksiej Antropow; stronę tylną ikonostasu pomalowali Iwan Romieński i Iwan Czajkowski. ^{[1, 2]}

7. Grudzień 1752

   Kancelaria ogłosiła przetarg na rzeźbienie we wnętrzu; wybrano pięciu mistrzów, którzy wykonali prace za około 1120 rubli. Według Mind.ua. ^[5]

8. 1754

   Antropow namalował obraz zaołtarzowy „Tajna Wieczerza”. ^{[1, 2]}

9. 19 sierpnia 1767

   Świątynię poświęcono w dniu pamięci św. wojownika-męczennika Andrzeja Stratylata. Poświęcił ją metropolita kijowski Arseniusz Mohylański: jego imię widnieje w napisie z 1767 r. na podstawie prestołu. Poświęcenie nastąpiło 23 lata po założeniu, a budowa trwała prawie ćwierć wieku. ^{[1, 3, 5, 6, 18]}

   

Pod opieką miasta: XVIII–XIX wiek

1. 1768

   Świątynię przekazano Magistratowi Kijowskiemu, później — Kijowskiej Dumie Miejskiej. Według ukraińskiej Wikipedii. ^[2]

2. 1771, 1785–1786, 1825–1828

   Bieżące i kapitalne remonty budowli. Podczas remontu w latach 1785–1786 pokrycie dachu głównej bryły zmieniono z ciemnozielonej glazurowanej dachówki na blachę (według Wikipedii). ^{[1, 2]}

3. 1852

   Angielski fotograf Roger Fenton wykonał zdjęcie cerkwi św. Andrzeja z Podołu, jeden z wczesnych widoków Kijowa. Według podpisu pod zdjęciem w WUE. ^[1]

   

4. 22 lub 24 kwietnia 1892

   Piorun przebił dach, osmalił złocenie kopuł, a psalmista w świątyni o mało nie zginął od wyładowania elektrycznego. Źródła różnią się co do daty: 22 kwietnia — Telegraf, 24 kwietnia — „Miasto: historia, kultura, społeczeństwo”. W sumie piorun uderzał w cerkiew trzykrotnie. ^{[3, 4]}

   

5. 1867

   Na stulecie poświęcenia cerkwi podarowano dwa obrazy: „Kazanie apostoła Andrzeja” Patona Boryspolca (1847) oraz kopię „Wyboru wiary przez księcia Włodzimierza” Johanna Egginka. Podarowano 19 sierpnia. Według WUE. ^[1]

   

6. 1896–1918

   Proboszczem był protojerej Fiodor Titow (1864–1935), historyk, profesor Kijowskiej Akademii Duchownej; w 1918 r. wyemigrował. Według WUE. ^[1]

Czasy radzieckie: zamknięcie i muzeum

1. 1918–1925

   Cerkiew przekazano parafii Ukraińskiej Autokefalicznej Cerkwi Prawosławnej; po ukraińsku służyli tu Wasyl Łypkiwski (później metropolita UAKP), N. Szarajewski, P. Tarnawski, diakon O. Durdukiwski. Jesienią 1925 r. władza radziecka przekazała ją Cerkwi Odnowicielskiej. Według WUE. ^[1]

2. 1932–1936

   Według ukraińskiej Wikipedii w 1932 r. decyzją rządu radzieckiego w cerkwi zakończono nabożeństwa, a w 1935 r. weszła ona w skład Wszechukraińskiego Miasteczka Muzealnego. WUE datuje początek statusu muzealnego na 1936 r. ^{[1, 2]}

3. 7 marca 1939

   Uchwałą Rady Komisarzy Ludowych cerkiew włączono na prawach filii do Sofijskiego Państwowego Muzeum-Rezerwatu Architektoniczno-Historycznego. ^{[1, 2]}

4. 1941–1943

   Podczas okupacji niemieckiej w cerkwi znów odprawiano nabożeństwa UAKP. ^{[1, 2]}

5. 14 maja 1942

   W dolnej cerkwi (stylobacie) późniejszy patriarcha Mścisław (Stepan Skrypnyk) przyjął chirotonię na biskupa perejasławskiego. ^{[1, 2, 16, 17]}

6. 1949–1954

   Remont dachu, murów i krużganka; przy południowej ścianie stylobatu wzniesiono parterową przybudówkę. ^{[1, 2]}

7. 1961

   Cerkiew ponownie zamknięto dla nabożeństw. Według ukraińskiej Wikipedii. ^[2]

8. 10 lipca 1962

   Świątynię przekazano na bilans Derżbudu USRR; 10 stycznia 1968 r. — Państwowemu Rezerwatowi Architektoniczno-Historycznemu „Muzeum Sofijskie”. ^{[1, 2]}

9. 10 września 1968

   Cerkiew św. Andrzeja otwarto dla masowych odwiedzin jako muzeum-filię rezerwatu. ^{[1, 2]}

10. 1974–1987

    Pełna restauracja na podstawie kopii autorskich rysunków Rastrellego, odkrytych w zbiorze graficznym wiedeńskiego muzeum Albertina. Zespół autorski — architektka Walentyna Kornijewa, historyk sztuki M. Diegtiariow, inżynierowie B. Lewandowska i A. Rożkow. ^{[1, 2]}

Niepodległość: nabożeństwa i nowa restauracja

1. 1990–1992

   Patriarcha Mścisław odprawiał nabożeństwa w cerkwi podczas pobytu na Ukrainie. Według ukraińskiej Wikipedii. ^[2]

2. 1998

   Na fasadzie stylobatu zamontowano tablicę pamiątkową patriarchy Mścisława z portretem w płaskorzeźbie, rzeźbiarz Wasyl Szczur. ^{[1, 2]}

3. 9 sierpnia 2001

   Gabinet Ministrów zezwolił UAKP na odprawianie nabożeństw w cerkwi w dni świąt dwunastu, szczególnego wspominania zmarłych, rocznic i dat pamiątkowych oraz ważnych wydarzeń państwowych i kościelnych. ^[1]

4. 2002

   Cerkiew włączono do katalogu „1000 cudów świata. Arcydzieła ludzkości pięciu kontynentów” (Niemcy). ^[1]

5. 2009–2020

   Restauracja trwała 11 lat. Przed Euro 2012 umacniano zbocze, na którym stoi cerkiew. ^{[1, 2]}

6. 30 sierpnia 2017

   Uchwałą Gabinetu Ministrów cerkiew wpisano do wykazu zabytków dziedzictwa kulturowego o znaczeniu narodowym miasta Kijowa. ^[1]

7. 18 października 2018

   Rada Najwyższa uchwaliła ustawę o przekazaniu cerkwi św. Andrzeja w nieodpłatne stałe użytkowanie Patriarchatowi Ekumenicznemu na potrzeby nabożeństw, obrzędów i procesji. Cerkiew pozostała własnością państwa, muzeum w składzie rezerwatu „Sofia Kijowska”. Ustawa weszła w życie do 10 listopada 2018 r. (nr 2598-VIII, według Ukrinformu). ^{[1, 2, 9, 14]}

8. 28 listopada i 13 grudnia 2018

   Gabinet Ministrów przekazał cerkiew Przedstawicielstwu Dworu Patriarchatu Ekumenicznego, a w święto apostoła Andrzeja odbyła się pierwsza liturgia hierarchiczna stauropigii. Według ukraińskiej Wikipedii. ^[2]

9. 13 grudnia 2020

   Uroczysta liturgia z okazji zakończenia 11-letniej restauracji; przewodniczył jej przedstawiciel Patriarchy Ekumenicznego metropolita Galii Emmanuel. Od 15 grudnia cerkiew jest otwarta dla wszystkich chętnych. ^{[1, 2, 15, 22]}

   

Dziś

1. 2022

   Restauracja cerkwi została laureatem Europejskiej Nagrody w dziedzinie Dziedzictwa Kulturowego (European Heritage Awards / Europa Nostra Awards). Nagrody wręczano w Pradze: według komunikatu Gabinetu Ministrów o tablicy — 25 września 2022 r. ^[10], natomiast zapowiedź EU Neighbours East podawała ceremonię na 26 września ^[13]; laureatów ogłoszono 30 czerwca ^{[11, 12]}. Tablicę pamiątkową na cerkwi zamontowano 12 grudnia 2022 r. ^[10]

2. Dziś

   Proboszczem (od 2 lutego 2019 r., według Wikipedii) jest tytularny biskup Komany Michał (Anisczenko), egzarcha Patriarchy Ekumenicznego w Kijowie. Cerkiew pozostaje muzeum w składzie rezerwatu „Sofia Kijowska”; liturgiom przewodniczą przedstawiciele Patriarchatu Ekumenicznego. ^{[1, 2]}

Utracone i odtworzone

Architektura

Świątynia jest założona na planie krzyża, pięciokopułowa: kopuła centralna na bębnie i cztery dekoracyjne wieże na nośnych pilonach-przyporach. Fasady spina rytm kolumn i pilastrów porządku korynckiego i jońskiego, okna i drzwi obramowano sztukaterią. Według WUE cerkiew ma 31,7 m długości, 20,4 m szerokości i 60 m wysokości od tarasu wraz z krzyżem; ukraińska Wikipedia podaje 44 m bez krzyża, Osvita.ua — 47 m. Wysokości różnią się prawdopodobnie z powodu innego punktu odniesienia (ocena).

Rysunki pokazują formę, a nie dokładne wymiary.

Stylobat: dom pod świątynią

Cerkiew nie stoi na ziemi — stoi na budynku. Dwukondygnacyjny stylobat ma po osiem pomieszczeń na każdej kondygnacji, a jego ściany są fundamentem świątyni. To rozwiązanie podnosi cerkiew nad Podołem i jednocześnie przenosi jej ciężar na masywną kamienno-ceglaną podstawę.

Kopuła i wieże: sylwetka dla rzeki

Kopuła centralna na wysokim bębnie z oknami daje światło do wnętrza świątyni. Cztery dekoracyjne wieże wieńczą nośne pilony-przypory na osiach diagonalnych i razem z kopułą centralną tworzą pięciokopułową sylwetkę; dzwonnicy w cerkwi nie ma.

Żeliwne schody: droga od ulicy

Do świątyni od ulicy prowadzą strome żeliwne schody. Żeliwne schody z trzema spocznikami wiodą na pięciokątny taras, na którym stoi świątynia; kapitele kolumn i pilastrów także odlano z żeliwa i pozłocono (WUE).

Kamień i materiał

Cerkiew i stylobat zbudowano z cegły na kamiennych fundamentach (WUE); w 1750 roku na plac budowy dostarczono 2 miliony cegieł (Mind.ua). Kamień ukryty jest niżej: na fundamentach spoczywa cała masa stylobatu i świątyni.

Ikonostas wykonano według szkiców i wzorników Rastrellego na początku lat 1750.: szkielet wykonano w Kijowie, rzeźbienia — w Petersburgu. 39 wizerunków strony frontowej w latach 1751–1752 malował petersburski zespół pod kierunkiem Iwana Wiszniakowa, wśród wykonawców był Aleksiej Antropow; stronę tylną pomalowali Iwan Romieński i Iwan Czajkowski. Według WUE jest to jeden z dwóch zachowanych na świecie ikonostasów Rastrellego. O tym, jak ikonostas dzieli się na rzędy — w artykule „Rzędy ikonostasu”.

Schody do świątyni na zboczu to osobne zadanie inżynierskie: niosą ludzi i wodę, mróz i czas. Takie schody do świątyni projektujemy pod konkretny budynek.

Czy wiesz, że

Opowiadają

Postacie

• Andrzej Pierwszowezwany — apostoł, według przekazu latopisowego postawił krzyż na wzgórzu.
• Wsiewołod Jarosławicz (Andrzej) — książę kijowski, w 1086 r. założył cerkiew św. Andrzeja przy klasztorze Janczyn.
• Elżbieta Piotrowna — cesarzowa, inicjatorka budowy; w 1744 r. była obecna przy poświęceniu miejsca.
• Bartolomeo Francesco Rastrelli — autor projektu i szkiców ikonostasu; do Kijowa nie przyjeżdżał.
• Iwan Miczurin — moskiewski architekt, kierował budową w Kijowie.
• Iwan Wiszniakow — malarz, kierownik petersburskiego zespołu, który malował ikony strony frontowej ikonostasu.
• Aleksiej Antropow — malarz; „Tajna Wieczerza” (1754), „Zaśnięcie Bogurodzicy”, „Zwiastowanie”, wizerunek Andrzeja na sklepieniu.
• Iwan Romieński, Iwan Czajkowski — ukraińscy malarze, pomalowali stronę tylną ikonostasu.
• Josyp Domasz, Andrij Karłowski — rzeźbiarze ikonostasu.
• Arseniusz Mohylański — metropolita kijowski, poświęcił świątynię 19 sierpnia 1767 r.
• Paton Boryspolec — malarz, autor obrazu „Kazanie apostoła Andrzeja” (1847), podarowanego cerkwi w 1867 r.
• Fiodor Titow — protojerej, proboszcz w latach 1896–1918.
• Wasyl Łypkiwski — protojerej, potem metropolita UAKP, służył w cerkwi po 1918 r.
• Mścisław (Stepan Skrypnyk) — przyjął chirotonię 14 maja 1942 r.; patriarcha UAKP.
• Walentyna Kornijewa — architektka-konserwatorka, autorka projektu restauracji z lat 1974–1987.
• Iwan Rastorhujew („Bosy”) — asceta, który mieszkał w stylobacie w latach 1840.
• Michał (Anisczenko) — biskup Komany, proboszcz od 2019 r.

Jak cytować