Sobór św. Michała o Złotych Kopułach: świątynia odbudowana od fundamentów

Sobór św. Michała, który widzimy dziś, jest młodszy od większości swoich gości. Stoi jednak na fundamentach założonych w 1108 roku — i właśnie te kamienie pamiętają, jaki był.

W skrócie

Historia

Książę Światopełk Iziasławicz, na chrzcie Michał, założył sobór 11 lipca 1108 roku obok starszego Monasteru św. Dymitra. Budowano go na wzór Soboru Zaśnięcia Matki Bożej Monasteru Peczerskiego: sześć filarów, trzy nawy, trzy apsydy. W 1113 roku księcia pochowano w świątyni, którą wzniósł. Kopułę pokryto złoceniem — stąd „o Złotych Kopułach”.

Sobór przetrwał pogrom w 1240 roku. W 1620 roku monaster stał się rezydencją odnowionej metropolii prawosławnej. W XVIII wieku świątynię poszerzono o kaplice boczne i przebudowano w stylu barokowym; w latach 1746–1754 stała się siedmiokopułowa. W tym samym czasie obok powstały refektarz z cerkwią św. Jana Teologa (1713–1715) i dzwonnica (1716–1719; według innych danych — do 1720).

W 1934 roku zaczęto zdejmować mozaiki i freski, wiosną 1935 — złocenie z kopuł. Zniszczenie postępowało etapami: w latach 1934–1936 rozebrano dzwonnicę i inne budynki, wiosną 1935 zdjęto kopuły i zniszczono ikonostas, a 14 sierpnia 1937 roku wysadzono mury soboru. Dlatego w różnych źródłach pojawiają się różne daty. Dekretem z 9 grudnia 1995 roku odbudowę ogłoszono priorytetem państwowym. Sobór otwarto 30 maja 1999 roku, prace wewnętrzne zakończono w 2000; 28 maja 2000 roku go poświęcono.

Kronika

Liczby w nawiasach kwadratowych to numery źródeł w spisie na dole strony. Zapis „według …” oznacza, że fakt potwierdza tylko jedno źródło. Dział „Podania” to przekazy i legendy: zapisano je w źródłach, ale nie potwierdzają ich dokumenty.

Epoka książęca

1. Lata 50. XI w.

   Książę Izjasław Jarosławicz założył w górnym Kijowie monaster św. Dymitra Sołuńskiego. Później na jego terenie powstał Sobór św. Michała. ^{[1, 2, 4]}

2. 1108

   11 lipca książę Światopełk Iziasławicz (na chrzcie Michał) założył kamienny sobór Archanioła Michała. ^{[3, 12, 14, 17]}

   

3. 1108

   Według tradycji żona Światopełka, bizantyjska księżniczka Barbara, przywiozła do Kijowa relikwie świętej męczennicy Barbary. Stały się główną świętością monasteru. ^{[1, 4, 12, 16, 30]}

   

4. 1113

   Światopełka pochowano w zbudowanym przez niego soborze. O. Szapiro, opierając się na rachubie latopisów, podaje kwiecień 1114. ^{[1, 5]}

5. Około 1128

   Monaster prawdopodobnie przeszedł pod zarząd Monasteru Peczerskiego w Kijowie. ^{[1, 2]}

6. 1240

   Podczas najazdu mongolskiego monaster został złupiony i zniszczony; kamienny sobór przetrwał. ^{[1, 2, 12, 17]}

Złotokopułowy: od odrodzenia do baroku

1. Przed 1496

   Monaster się odrodził; wkrótce utrwaliła się za nim nazwa „o Złotych Kopułach”. ^{[1, 2]}

2. 1594

   Poseł Erich Lassota opisał w dzienniku sobór i relikwie św. Barbary. To najstarszy znany opis wyposażenia świątyni. ^{[1, 5]}

3. 1620

   Ihumena Hioba Boreckiego wyświęcono na metropolitę kijowskiego; monaster stał się rezydencją odnowionej metropolii prawosławnej. ^{[1, 2, 4, 17, 27]}

   

4. 1631

   Zmarł metropolita Hiob Borecki; jego, podobnie jak później metropolitę Izajasza Kopińskiego (†1640), pochowano w monasterze. Według Encyklopedii Ukrainy. ^{[2, 27, 28]}

5. Koniec XVII – początek XVIII w.

   Hetman Iwan Mazepa ofiarował srebrną rakę na relikwie św. Barbary (według ^[1] — w 1701 r.). ^{[1, 3, 5, 16]}

   

6. 1716–1720

   Wzniesiono murowaną trzykondygnacyjną dzwonnicę (w różnych źródłach — 1716–1719 lub 1719). ^{[1, 3, 5, 12, 14]}

7. 1746–1754

   Sobór przebudowano w stylu baroku; stał się siedmiokopułowy. ^{[1, 2, 5]}

8. 1851

   Szwed Carl Peter Mather wykonał rysunki wnętrza; półtora wieku później według nich odtworzono kaplicę św. Barbary. ^{[1, 5]}

9. Lata 80. XIX w.

   Archeolog Adrian Prachow odsłonił spod późniejszego malarstwa olejnego mozaiki i freski z XII w. ^{[1, 17]}

   

   

Zniszczenie

1. 1919–1922

   Władza radziecka skonfiskowała kosztowności i zajęła pomieszczenia monasterskie (1919), a w 1922 r. zlikwidowała monaster. ^{[1, 12]}

   

   

2. 1934

   Po decyzji o przeniesieniu stolicy USRR z Charkowa do Kijowa (styczeń) miejsce monasteru wybrano pod centrum rządowe i ogłoszono konkurs na projekty. ^{[1, 11, 17]}

3. 1934

   Uchwałą Biura Politycznego KC KP(b)U z 11 kwietnia 1934 r. polecono zdjąć mozaiki; do komisji weszli W. Balicki, M. Popow, W. Zatoński. Niektóre publikacje datują decyzję o rozbiórce na luty 1934 r.; pierwotnego dokumentu o rozbiórce w źródłach nie przytoczono. ^{[3, 6, 10, 17]}

4. 1934

   Ekspertyza z udziałem F. Mowczaniwskiego i W. Honczarowa uznała sobór za zabytek głównie z XVII–XVIII w., „bez wartości historycznej”. Historyków sztuki F. Ernsta, M. Makarenkę i S. Taranuszenkę aresztowano. ^{[1, 3]}

5. 1934

   Od 26 czerwca brygada profesora Włodzimierza Frołowa z Leningradzkiej Akademii Sztuk zdejmowała mozaiki i część fresków. ^{[1, 3, 6]}

   

6. 1934–1936

   Rozebrano dzwonnicę, inne budynki monasteru oraz cerkiew Wasylewską (Trzech Świętych Hierarchów) z XII w. ^{[3, 10, 12]}

7. 1935

   Wiosną z kopuł zdjęto złoconą miedź, zniszczono barokowy ikonostas. ^{[1, 3]}

8. 1937

   14 sierpnia wysadzono mury soboru. ^{[1, 4, 10, 11, 17]}

9. 1938

   Mozaikę „Dymitr Sołuński”, freski i łupkową płytę wysłano do Moskwy na wystawę z okazji 750-lecia „Słowa o wyprawie Igora”; z powrotem ich nie zwrócono. ^{[6, 8, 11, 17]}

10. 1943–1947

    Okupanci wywieźli z Kijowa freski i mozaikę z soboru. W 1947 r. do Kijowa zwrócono tylko część; resztę przekazano muzeom RFSRR. ^{[6, 8, 14]}

Odtworzenie

1. Lata 70. XX w.

   Z planu wzniesienia na miejscu soboru muzeum Lenina zrezygnowano po apelach naukowców i artystów; refektarz odrestaurowano w latach 1976–1981. ^{[1, 17]}

2. 1992–1995

   Wykopaliska Instytutu Archeologii NAN Ukrainy (W. Charłamow, H. Iwakin) odsłoniły ponad 300 pochówków. ^{[1, 7]}

3. 1995

   9 grudnia dekretem Prezydenta odbudowę monasteru uznano za ogólnopaństwowy priorytet. ^{[3, 4, 12]}

4. 1997

   24 maja poświęcono miejsce i złożono kapsułę; rozpoczęło się odtwarzanie soboru. ^{[1, 2, 7]}

   

5. 1998

   30 maja po raz pierwszy zabrzmiały dzwony odtworzonej dzwonnicy. ^{[1, 20, 21]}

6. 1999

   30 maja odtworzony sobór otwarto. W tym samym roku w dzwonnicy poświęcono cerkiew Trzech Świętych. ^{[1, 2, 7]}

7. 2000

   28 maja, w Dzień Kijowa, sobór poświęcono. Niektóre źródła odnoszą poświęcenie do 1999 r. ^{[1, 7, 22]}

8. 2001, 2004

   Ermitaż przekazał Ukrainie 4, a następnie jeszcze 7 fragmentów fresków z XII w. — razem 11. ^{[8, 10, 13, 14]}

Czasy najnowsze

1. 2013

   W nocy na 30 listopada, po rozpędzeniu studentów na Majdanie, monaster dał schronienie protestującym. ^{[4, 10]}

2. 2013

   W nocy na 11 grudnia, podczas próby oczyszczenia Majdanu, dzwony monasteru biły na alarm przez kilka godzin; dzwonił Iwan Sydor. ^{[4, 11, 25]}

   

3. 2014

   W styczniu–lutym w monasterze leczono rannych. 26 stycznia w soborze odprawiono panichidę za Mychajłą Żyznewskiego. ^{[1, 4, 26]}

4. 2015

   Na murze monasteru zaczęto tworzyć Ścianę Pamięci Poległych za Ukrainę. ^[19]

5. 2018

   15 grudnia monaster stał się siedzibą Prawosławnej Cerkwi Ukrainy. ^[1]

6. 2022

   Od maja na placu Michajłowskim Narodowe Muzeum Wojskowo-Historyczne prezentuje zniszczony rosyjski sprzęt. ^[18]

7. 2025

   Tradycję dzwonnictwa monasteru wpisano do Krajowego wykazu niematerialnego dziedzictwa kulturowego. ^{[1, 20, 21]}

Utracone i odtworzone

Architektura

Odtworzono nie pierwotną świątynię z XII wieku, lecz jej barokowy obraz z XVIII — z błękitnymi ścianami, białym dekorem i siedmioma złoconymi kopułami. Nowy sobór postawiono w miejscu dawnego, a część starego muru weszła do jego krypty.

Rysunki pokazują formę, a nie dokładne wymiary.

Kopuły

Siedem kopuł to skutek przebudowy: według badaczy centralne zwieńczenie podzielono na kilka, a świątynia zyskała sylwetkę charakterystyczną dla ukraińskiego baroku.

Mozaiki: podzielone dziedzictwo

Dawne mozaiki z XII wieku przetrwały sobór, ale rozeszły się po różnych miastach. „Eucharystię” przeniesiono na chór Soboru Mądrości Bożej w Kijowie. „Dymitra Sołuńskiego” w 1938 roku wywieziono do Moskwy „na przechowanie tymczasowe”; według stanu na 2015 rok pozostawał w Galerii Trietiakowskiej. Część fresków wywieźli naziści; z nich Ukraina odzyskała tylko jedenaście, reszta jest w Rosji. Szczegóły — w tabeli „Utracone i odtworzone”.

Ikonostas

W 1718 roku hetman Iwan Skoropadski podarował soborowi pięciorzędowy drewniany złocony ikonostas. Zniszczono go razem ze świątynią. O tym, jak układają się rzędy takiego ikonostasu — w artykule „Rzędy ikonostasu”.

Kamień i materiał

Dawny sobór wzniesiono techniką muru mieszanego: kamień i plinta na zaprawie wapiennej z ciemianką. Z tego muru najwięcej ocalało tam, gdzie nie dosięgły materiały wybuchowe i kilof — w ziemi. Fundamenty soboru i dzwonnicy, część muru i dawne schody przetrwały rozbiórkę; można je zobaczyć także dziś, stały się częścią krypty odtworzonej świątyni.

Nowy sobór wzniesiono z cegły, a fundamenty pod obciążenie współczesnego budynku wykonano z betonu. W jednej budowli spotykają się więc dwa czasy: na dole — kamień z XII wieku, nad nim — ściany z końca XX.

Kamień mówi tu także o teraźniejszości. Na zewnętrznym murze monasteru, wychodzącym na plac Michajłowski, znajduje się Ściana Pamięci Poległych za Ukrainę. O tym, jak pracujemy z takimi znakami — w dziale tablice pamiątkowe.

Czy wiesz, że

Podania

Podanie

Złota kopuła

Według podania kopuła Soboru św. Michała była pierwszą złoconą na Rusi, a w Kijowie — jedyną; stąd nazwa „o Złotych Kopułach”. Zapisano to w angielskojęzycznej Wikipedii (jako prawdopodobne) i w Gazeta.ua. ^{[1, 12]}

Podanie

Księżniczka Barbara

Według podania relikwie świętej męczennicy Barbary przywiozła z Konstantynopola bizantyjska księżniczka Barbara, gdy wychodziła za mąż za księcia Światopełka. Zapisano to w Radiu Swoboda („według legendy prawosławnej”) i w innych wydawnictwach. ^{[16, 30]}

Podanie

Relikwie pod schodami

Według podania, zapisanego przez św. Dymitra (Tuptałę), w 1240 r. relikwie św. Barbary ukryto przed wojownikami Batu pod schodami kamiennego filaru, a później ponownie wystawiono w świątyni. Za O. Szapiro. ^[5]

Podanie

Siedemnaście cudów

Według podania ihumen Teodozjusz Safonowicz zapisał siedemnaście cudów przy relikwiach św. Barbary. Za O. Szapiro. ^[5]

Podanie

Studnia

Według podania wodę ze studni św. Barbary na terenie monasteru pielgrzymi uważali za uzdrawiającą. Za O. Szapiro. ^[5]

Podanie

Jasny ptak

Według podania z Latopisu Nikonowskiego, w 1109 r. nad cerkwią przez sześć dni siedział jasny ptak; świadkowie uznali go za anioła, który później ukazał się Światopełkowi przed zwycięstwem nad Połowcami nad Sałnycią. Za O. Szapiro. ^[5]

Podanie

Zaraza

Według podania generał-gubernator D. Golicyn, uratowany podczas zarazy w latach 1710–1711, przebudował kaplicę św. Barbary i postawił nad rakę rzeźbiony baldachim. Za O. Szapiro. ^[5]

Podanie

Alarm 2013 roku

Według podania w grudniu 2013 r. dzwony Soboru św. Michała biły na alarm po raz pierwszy od najazdu Batu w 1240 r. Piszą tak Ukrinform i Espreso; nie zostało to potwierdzone dokumentami. ^{[4, 10]}

Postaci

• Izjasław Jarosławicz — założyciel Monasteru św. Dymitra (lata 50. XI w.).
• Światopełk Iziasławicz (Michał) — fundator soboru z 1108 r., pochowany w nim.
• Barbara — żona Światopełka, córka cesarza bizantyjskiego Aleksego I Komnena; według tradycji przywiozła relikwie św. Barbary.
• Hiob Borecki — ihumen, od 1620 r. metropolita kijowski.
• Iwan Mazepa, Iwan Skoropadski — hetmani ofiarodawcy (raka św. Barbary, ikonostas).
• Carl Peter Mather — szwedzki malarz, autor rysunków wnętrza z XIX w.
• Adrian Prachow — badacz, który odsłonił mozaiki i freski z XII w.
• Włodzimierz Frołow — kierownik brygady, która w 1934 r. zdejmowała mozaiki.
• Mykoła Makarenko — historyk sztuki, który odmówił podpisania aktu o rozbiórce.
• Hipolit Morgilewski — autor pomiarów soboru z lat 30. XX w.
• Jurij Łosycki — główny architekt odtworzenia.
• Wiktor Charłamow, Hleb Iwakin — kierownicy wykopalisk w latach 1992–1995.
• Ołeś Honczar — inicjator społecznego funduszu odbudowy.
• Patriarcha Filaret — poświęcił odtworzony sobór.
• Iwan Sydor — dzwonił na alarm w nocy na 11 grudnia 2013 r.
• Mychajło Żyznewski — uczestnik Rewolucji Godności, panichida za nim odbyła się w soborze 26.01.2014.

Jak cytować