Czym jest ikonostas i po co jest w świątyni

W świątyni są rzeczy, które nie mogą być przypadkowe. Ikonostas jest jedną z nich. Człowiek wchodzi i pierwsze, co widzi, to nie ołtarz, lecz ściana obrazów: rzędy twarzy, złoto, snycerka, pośrodku drzwi. Wzrok nie przechodzi przez nią, zatrzymuje się — i w tym zatrzymaniu jest już połowa sensu.

Słowo zbudowane jest prosto: „ikona” i „stasis”, czyli miejsce, gdzie stoją ikony. Ale to, co nazywa, jest bardziej złożone niż sama nazwa. To nie dekoracja ściany ołtarzowej ani tylko podpora dla malarstwa. To miejsce, w którym przestrzeń liturgiczna świątyni zyskuje widzialną strukturę, a myśl teologiczna — formę architektoniczną.

W tym artykule omawiamy podstawy: czym jest ikonostas, co oznacza, jak wyrósł z niskiej przegrody, z jakich części się składa i z czego się go wykonuje. Poszczególnym tematom — rzędom, carskim wrotom, ukraińskiemu ikonostasowi — poświęcone są osobne, obszerniejsze teksty, do których odsyłamy.

W skrócie

• Ikonostas to pełna przegroda z ikon między ołtarzem (sanktuarium) a naosem w świątyniach tradycji bizantyjskiej, wykonana z kamienia, drewna lub metalu.
• Zarazem dzieli i łączy: za nim sprawowany jest sakrament, przed nim stoi wspólnota, a drzwi i ikony utrzymują między nimi żywą więź.
• Poprzednikiem ikonostasu jest bizantyjski templon, niska przegroda z kolumienkami i architrawem; wysoka ściana ikon ukształtowała się później, na ziemiach słowiańskich — do XV wieku.
• Główne części: carskie wrota pośrodku, boczne drzwi diakońskie, kilka rzędów ikon i podstawa konstrukcyjna — tiablo.
• Najpowszechniejszym materiałem na Ukrainie jest rzeźbione drewno; marmur znany jest w przegrodach ołtarzowych od dawna, a w klasycyzmie kamień i marmur stosowano w ikonostasach.
• Przed zamówieniem należy ustalić tradycję wspólnoty, układ rzędów, obciążenie posadzki, autora ikon, terminy i zatwierdzenie projektu.

Czym jest ikonostas i co oddziela?

Najkrótsza definicja: to przegroda z ikonami, która oddziela ołtarz (sanktuarium) od naosu, środkowej części świątyni, gdzie stoją wierni. W ukraińskich świątyniach taka struktura jest zwyczajną częścią przestrzeni sakralnej, choć szczegóły programu i porządek ikon różniły się w zależności od czasu i miejsca.

Ale „oddziela” to słowo niepełne. Badaczka Iwanna Krypiakewycz nazywa ikonostas „przetworzeniem Ewangelii” i „oknem” między dwoma światami. Obraz jest trafny: przegroda nie zamyka przestrzeni, lecz ją porządkuje. Ołtarz w rozumieniu liturgicznym jest obrazem rzeczywistości niebieskiej, a autor bizantyjski Symeon z Tesalonik nazywał chrześcijańskie sanktuarium prawzorem miejsc ponadniebiańskich. Ikonostas stoi na granicy tego obrazu i ziemskiej wspólnoty.

Stąd jego główna funkcja. To nie ogrodzenie, które ukrywa, lecz tło, na którym odbywa się liturgia. Drzwi otwierają się i zamykają w określonych momentach nabożeństwa. Ikony patrzą na modlących się. Ci, którzy stoją w naosie, widzą nie pustą granicę, lecz zgromadzenie świętych, do którego się upodabniają.

Skąd się wziął: od templonu do ściany ikon

Wczesne świątynie chrześcijańskie oddzielały część ołtarzową niewysokim ogrodzeniem. Najstarsze świadectwa bizantyjskiej przegrody tego typu wiąże się z bazyliką klasztoru Studios w Konstantynopolu, zbudowaną około 463 roku: przegroda otaczała tam ołtarz w kształcie litery Π. W kolejnych stuleciach, mniej więcej od VI do VIII wieku, templon stopniowo wyparł inne rodzaje ogrodzeń ołtarzowych.

Templon wyglądał zupełnie inaczej niż ikonostas. Kolumienki podtrzymywały architraw, a między nimi znajdowały się trzy przejścia: szerokie środkowe i dwa boczne. Kolumienki były z rzeźbionego drewna lub marmuru, a w Hagii Sophii marmurowe kolumny okładano srebrem. Początkowo przegroda była niska, podobna do ogrodzenia ołtarza, i nie zasłaniała go przed wzrokiem. Ikony i zasłony pojawiały się na niej stopniowo, a im było ich więcej, tym mniej przejrzysta stawała się granica.

Ta przesuwająca się linia — od przejrzystego ogrodzenia do ściany obrazów — trwała stulecia. Do XV wieku rozwój ten na ziemiach słowiańskich dobiegł końca. O wczesnej architektonice ikonostasów na Ukrainie wiadomo niewiele. Badaczka Swiatłana Olanina pisze, że zachowały się z nich jedynie pojedyncze ikony, carskie wrota oraz słynny szkic Marcina Grunewega z lat 80. XVI wieku, przedstawiający ikonostas cerkwi Zaśnięcia Matki Bożej we Lwowie. Z tego rysunku widać, że rzeźbiona dekoracja już wtedy istniała.

Dalsze dzieje to historia wzrostu. W XVII–XVIII wieku ukraińscy mistrzowie budowali wielokondygnacyjne ikonostasy, do pięciu rzędów i więcej, nasycone snycerką i złotem. Dawnych tradycji, w tym struktury wysokiego ikonostasu, nie odrzucały wspólnoty greckokatolickie nawet po synodzie zamojskim z 1720 roku. Pod koniec XVIII wieku klasycyzm zmienił logikę: rzędów było coraz mniej, a ikonostas przybierał formę architektoniczną, czasem marmurową. To osobny, obszerny temat, któremu poświęcony jest artykuł o ukraińskim ikonostasie.

Z jakich części składa się ikonostas?

Poniżej jedynie przegląd. Każdemu elementowi poświęcony jest osobny artykuł.

Część	Co to jest	Co zwykle przedstawia
Carskie wrota	Drzwi środkowe na osi świątyni	Zwiastowanie i czterej ewangeliści
Drzwi diakońskie (boczne)	Drzwi po lewej i prawej stronie carskich wrót	Archaniołowie Michał i Gabriel
Rząd namiestny	Dolny rząd ikon na wysokości oczu	Chrystus, Bogurodzica, święty lub święto, któremu dedykowana jest świątynia
Pozostałe rzędy	Wyższe kondygnacje	Święta, Deesis, apostołowie, prorocy, Ukrzyżowanie
Tiablo	Pozioma belka podtrzymująca wyższe ikony	Element konstrukcyjny, nie ikona

Carskie wrota — przejście środkowe, oś symetrii całej kompozycji. Otwiera się je w określonych momentach liturgii, a poza nabożeństwem są z reguły zamknięte. Dlaczego nazywają się carskimi, co przedstawiają i jak się je wykonuje, opisuje tekst o carskich wrotach.

Drzwi diakońskie — dwa boczne przejścia, z których korzystają diakoni i nosiciele świec. Wizerunki na nich odpowiadają ich przeznaczeniu: archaniołowie Michał i Gabriel, posłańcy między niebem a ziemią.

Rzędy. Najniższy, namiestny, rząd składa się z dużych ikon, najbliższych modlącemu się. Nad nim — rząd świąt, wyżej — Deesis (Modlitwa), apostołowie, jeszcze wyżej — prorocy, a kompozycję wieńczy Ukrzyżowanie z postaciami pod krzyżem. Liczba rzędów nie jest stała. Krypiakewycz mówi o sześciu, a nawet siedmiu–ośmiu rzędach poziomych, podczas gdy Studnicki pokazuje, że tradycyjny pełny ikonostas Galicji Wschodniej końca XIX — pierwszej tercji XX wieku składał się z czterech kondygnacji. W epoce klasycyzmu rzędów było coraz mniej. Szczegółowo o porządku i treści — w artykule o rzędach ikonostasu.

Tiablo. Według Olaniny tiabla to poziome belki, które służyły jako podpora dla wyższych rzędów ikon. Osadzano je w ścianach lub we wschodnich filarach świątyni.

Jaką rolę odgrywa ikonostas w nabożeństwie?

Po pierwsze, ujawnia porządek. Człowiek, który po raz pierwszy wszedł do świątyni, może nie wiedzieć, co dzieje się za ikonostasem, ale odczytuje hierarchię obrazów: drzwi środkowe, obok Chrystus i Bogurodzica, dalej święci, wyżej apostołowie i prorocy. Obrazy rozmieszczone są według określonej logiki, a nie według gustu mistrza.

Po drugie, jest miejscem modlitwy. To właśnie przed ikonami namiestnymi ludzie stawiają świece i proszą. Ikona na granicy ołtarza jest najbliżej wiernego, a ta bliskość nie jest dekoracyjna, lecz praktyczna.

Po trzecie, objaśnia Pismo. W wielorzędowym ikonostasie obrazy układają się w ciąg, który można „czytać” od dołu ku górze; Krypiakewycz nazywa go swoistym przetworzeniem Ewangelii. Zwraca też uwagę na symbolikę barw: złocistożółte szaty Mądrości (Sofii) jako znak, że Chrystus jest królem Wszechświata, oraz błękitne tło jako znak nieskończoności przestrzeni.

Wreszcie ikonostas jest polem pracy mistrzów. Ikony do niego malowano w szkołach Żółkwi, Rohatyna, Łucka, Kijowa; lipowe deski, lewkas i farby mogły być przygotowywane przez kilka miesięcy. Malarz, rozpoczynając pracę w cerkwi, długo się modlił i pościł.

Z czego wykonuje się ikonostasy: drewno, kamień, marmur

Drewno. Główny materiał ikonostasów na Ukrainie. Z drewna wykonuje się tiabla, ramy, rzeźbione kolumny, deski pod ikony. Ikony tradycyjnie malowano na lipowych deskach z lewkasem. Rzeźbiona dekoracja istniała w ukraińskich ikonostasach już w latach 80. XVI wieku. Drewno dobrze poddaje się rzeźbieniu, można je wykonać w częściach i zmontować w świątyni. Jest jednak wrażliwe na wilgoć i wahania temperatury.

Kamień i marmur. Kamienne przegrody ołtarzowe znane są już z epoki bizantyjskiej: templon wykonywano z marmuru. W nowszych czasach kamień powrócił do ikonostasu za sprawą klasycyzmu. Według Olaniny w tej epoce zaczęto stosować w ikonostasach kamień, cegłę i okładziny marmurowe, co pozwoliło tworzyć kompozycje przestrzenne zasadniczo odmienne od tradycyjnego ikonostasu z jedną płaszczyzną frontową. Konstrukcja kamienna jest cięższa, a więc wymaga obliczenia nośności posadzki lub fundamentu. O tym kierunku — w artykule o kamiennym ikonostasie.

Metal. Metal również należy do materiałów, z których wykonuje się ikonostasy.

Rozwiązania mieszane. W praktyce konstrukcja nośna, snycerka i ikony mogą być z różnych materiałów. Na przykład kamienna podstawa z drewnianymi rzeźbionymi wstawkami albo marmurowa rama i ikony malowane na deskach lub na kamieniu.

Czy ikonostas jest taki sam w różnych tradycjach?

Podstawa jest wspólna, ale akcenty różne. W świątyniach słowiańskich ikonostas jest zwykle wyższy i wielorzędowy; w praktyce greckiej współczesne ikonostasy często mają tylko dolny rząd, czasem z drugim rzędem mniejszych ikon. Na Ukrainie na formę wpływały lokalne szkoły, epoka i fundatorzy.

Dlatego w rozmowie o ikonostasie warto pytać, „co jest przyjęte w naszej wspólnocie i w naszej świątyni”. Ostatnie słowo co do programu ikon należy do proboszcza (przełożonego świątyni) i eparchii, a mistrz pracuje w granicach ich wskazań.

Co ustalić przed zamówieniem

• Tradycja wspólnoty. Program ikon może się różnić w zależności od świątyni. Ustalcie to z proboszczem, a w razie potrzeby z eparchią, przed rozpoczęciem projektu.
• Układ i liczba rzędów. Program pełny czy skrócony? Czy w świątyni jest miejsce na wyższe kondygnacje i krzyż?
• Wymiary i wysokość. Ikonostas podporządkowany jest gabarytom świątyni: szerokości ściany wschodniej, wysokości sklepienia, oknom, miejscu na drzwi diakońskie. Pomiary potrzebne są przed szkicem, a nie po nim.
• Materiał i podłoże. Drewno, kamień czy ich połączenie. Dla kamienia potrzebne jest obliczenie obciążenia posadzki i fundamentu; dla drewna — ocena wilgotności i ogrzewania w świątyni.
• Kto maluje ikony. Ikonostas to nie tylko konstrukcja. Ustalcie, czy zamawia się ją razem z malarstwem, kto weźmie na siebie treść i jak będą uzgadniane szkice.
• Tiablo i mocowanie. Jak ikonostas będzie mocowany do ścian, czy są do tego podpory, czy potrzebne jest wzmocnienie.
• Snycerka, złocenie, wykończenie. Jaki styl — barokowy, klasycystyczny, prostszy? Wpływa to na terminy i budżet silniej, niż się wydaje.
• Terminy. Malarstwo i snycerka wymagają czasu. Ikonostasu zwykle nie wykonuje się w kilka tygodni.
• Zatwierdzenie. Kto podpisuje ostateczny szkic: proboszcz, rada parafialna, eparchialny wydział artystyczny.
• Montaż i dostawa. Droga do świątyni, prace dźwigowe, czas, kiedy świątynię można zamknąć na montaż.

Ciche podsumowanie

Ikonostas można postrzegać jako ścianę, a można jako tekst, który stoi między liturgią a człowiekiem. Pierwsze czyni z niego mebel, drugie zobowiązuje mistrza i zamawiającego do odpowiedzialności za każdy szczegół: rząd, kolumnę, belkę, winną latorośl na carskich wrotach.

Pracownia IKONASTONE z Łucka wykonuje architekturę cerkiewną w kamieniu, w tym ikonostasy. Katalog prac — w dziale ikonostasy. Dalej o rzędach przeczytacie w artykule rzędy ikonostasu, a o obrazie na głównym przejściu — w tekście o carskich wrotach.