Cerkwie Ukrainy ·

Sobór Przemienienia Pańskiego monasteru Mharskiego: hetmański barok nad Sułą

Byłego patriarchę Konstantynopola pochowano tu w pozycji siedzącej, w pełnych szatach — według greckiego obyczaju, daleko od Grecji, nad cichą Sułą.

W skrócie

Adreswieś Mhar, koło Łubniów, obwód połtawski
Zbudowano1682–1694, według innych danych od 1692 r.
ArchitektJohann Baptysta (według angielskiej Wikipedii — Johann Baptysta Sauer), przy udziale M. Tomaszewskiego i A. Piratyńskiego
Fundatorzyhetmani Iwan Samojłowicz i Iwan Mazepa
Typświątynia krzyżowa, trójnawowa, sześciofilarowa, z cechami bazyliki; było siedem kopuł, obecnie pięć
Stylbarok ukraiński
Statusczynny monaster męski; zabudowania objęto ochroną państwa w 1963 roku (według ESU)

Historia w prostych słowach

Krótka opowieść na 6 minut. Pełna chronologia ze wszystkimi datami, sporami i źródłami znajduje się niżej, w rozdziale „Kronika”.

Klasztor nad Sułą (1619–1663)

Monaster Mhar stoi nad rzeką Sułą, niedaleko Łubniów. Większość źródeł podaje, że założono go w 1619 roku, a niektóre, że w 1624. Założycielem nazywa się Isaiję Kopyńskiego. Pieniądze dała księżna Raina Wiśniowiecka, kuzynka Piotra Mohyły. Według podania miejsce na klasztor wskazali aniołowie.

Klasztor miał listy ochronne od niemal wszystkich hetmanów. Pierwsza cerkiew była drewniana i założono ją w 1628 roku.

W 1654 roku w Mharze zmarł dawny patriarcha ekumeniczny Atanazy III Patellaros. Ihumen Petroniusz z braćmi pochowali go po grecku: w pozycji siedzącej, w pełnych szatach. Później Atanazego czczono jako świętego i został patronem klasztoru.

W 1663 roku do klasztoru przyszedł Jerzy Chmielnicki, syn hetmana Bohdana. Tu przyjął życie zakonne z imieniem Gedeon.

Sobór hetmanów (1682–1700)

Murowany sobór Przemienienia Pańskiego wzniesiono za hetmanów Iwana Samojłowycza i Iwana Mazepy. Budowę rozpoczął Samojłowycz, a ukończył w 1692 roku Mazepa. Źródła różnie datują prace: jedne podają lata 1682–1694, inne początek lat 80., jeszcze inne rok 1692.

Projekt sporządził Johann Baptist z Wilna. Pomagali mu M. Tomaszewski i A. Piriatyński. Wzorem był sobór Trójcy Świętej i św. Eliasza w Czernihowie. Sobór wyszedł na planie krzyża, trzynawowy, z siedmioma kopułami.

Pierwszy ikonostas wyrzeźbił mistrz Stepan Mutianycia. Ukończono go w latach 1685–1689.

Pożary i przebudowa (1728–1844)

W XVIII wieku sobór się zmienił. W 1728 roku zawaliła się środkowa kopuła, w 1729 odbudowano ją. W 1736 roku wielki pożar zniszczył drewniane budynki i uszkodził sobór. Spłonął też pierwszy ikonostas.

W 1754 roku odbudowany sobór poświęcono. Teraz kopuł było pięć zamiast siedmiu. Jedne źródła wiążą to z przebudową, inne z pożarem. Mniej więcej w połowie wieku fasady pokryła sztukateria. Pierwotny zamysł Mazepy był znacznie bardziej powściągliwy.

W latach 1762–1765 pojawił się nowy ikonostas prawie 17 metrów wysoki. Wykonał go rzeźbiarz Sysoj Szałmatow, a ikony malował Iwan Kosaczyński.

Klasztor żył niespokojnym życiem politycznym. Ihumen W. Zahorowski opowiadał się za zjednoczeniem Lewobrzeża i Prawobrzeża pod jednym hetmanem. W 1733 roku został aresztowany i wywieziony do Moskwy. Według Encyklopedii Ukrainy są świadectwa, że mnisi poparli wystąpienie Mazepy. W latach 1737–1748 klasztorem kierował Joazaf Horlenko.

Dzwonnicę zaczęto wznosić w 1785 roku, lecz ukończono ją dopiero w 1844.

Rewolucja i zamknięcie (1908–1943)

W 1908 roku w klasztorze mieszkało 61 mnichów i nowicjuszy. W 1919 roku bolszewicy wyprowadzili z Łubniów ihumena Ambrożego i mnichów i rozstrzelali ich. O liczbie ofiar źródła się różnią: 16 mnichów, 17 lub 19.

W 1922 roku z Charkowa przyjechał komisarz z rozkazem zabrania srebrnej relikwiarni z relikwiami patriarchy Atanazego. Wokół soboru stały dziesiątki tysięcy ludzi. Lecz zaczęły się żniwa i ludzie się rozjechali. Mnisi przełożyli relikwie do drewnianej relikwiarni, a srebrną oddali. Relikwie przewieziono do soboru Zwiastowania w Charkowie, gdzie są do dziś.

Klasztor zamknięto: według jednych źródeł w 1923 roku, według innych w 1926. Dzwony przetopiono. W budynkach mieściły się kolejno zakład dla „dzieci wrogów ludu”, batalion dyscyplinarny, jednostka wojskowa i obóz pionierski. Ikonostas Szałmatowa zaginął, ocalała tylko jedna ikona. Podczas okupacji niemieckiej w soborze odprawiano nabożeństwa, a archiwum klasztoru w tamtych latach zniknęło.

Odrodzenie (1963 – dziś)

24 sierpnia 1963 roku budynki klasztoru objęto ochroną państwa. Prawdziwe odrodzenie zaczęło się jednak w 1993 roku, gdy klasztor zwrócono Cerkwi. Kierował nim namiestnik Filip (Osadczenko), dziś metropolita połtawski i myrhorodzki. Pierwsza wspólnota liczyła około 20 osób.

W latach 1995–2005 opracowano projekt odtworzenia ikonostasu. Od 2005 roku części nowego ikonostasu wykonuje się i ustawia w soborze. W 2008 roku do czczonych lokalnie świętych dołączono 17 mnichów rozstrzelanych w 1919 roku. Dziś jest to czynny klasztor męski.

Słowniczek

SłowoCo oznacza
HetmanPrzywódca państwa kozackiego
IhumenPrzełożony klasztoru
NamiestnikPrzełożony klasztoru mianowany przez biskupa
RelikwieSzczątki świętego człowieka, którym wierni oddają cześć
Relikwiarz (raka)Skrzynia, w której przechowuje się relikwie
Patriarcha ekumenicznyPierwszy w honorze z patriarchów prawosławnych, z Konstantynopola
IkonostasŚciana z ikonami między ołtarzem a resztą świątyni
SztukateriaOzdoby z gipsu lub zaprawy, modelowane na ścianie
KopułaZwieńczenie świątyni
RefektarzPomieszczenie w klasztorze, gdzie mnisi jedzą

Kronika

Liczby w nawiasach kwadratowych to numery źródeł z listy na dole strony. Zapis „według …” oznacza, że fakt potwierdza tylko jedno źródło. Rozdział „Podania” zawiera podania i legendy: są zapisane w źródłach, ale nie zostały potwierdzone dokumentami.

Założenie monasteru i budownictwo hetmańskie

  1. 13 lub 18 stycznia 1619

    Księżna Raina Wiśniowiecka (z rodu Mohyłów), kuzynka Piotra Mohyły, wydała zapis fundacyjny na monaster Mharski: według [9] — 13 stycznia, ihumenowi Izajaszowi Kopińskiemu; według [6] — 18 stycznia, w wykonaniu woli zmarłego męża Michała Wiśniowieckiego. [5, 6, 9]

  2. 1619

    Założenie monasteru Przemienienia Pańskiego w Mharze: ihumen Izajasz Kopiński, fundusze Rainy Wiśniowieckiej. Według WUE, według innych danych — 1624 r. [1, 2, 3, 5]

  3. 1622

    Izajasz Kopiński założył przy monasterze bractwo. Według ESU. [3]

  4. 1628

    Założono pierwszą drewnianą cerkiew Przemienienia Pańskiego; w 1629 r. ukończono refektarz z cerkwią Zwiastowania (według ESU). [2, 3]

    Niewielka drewniana cerkiew z jedną kopułą i refektarz na leśnej polanie, mnisi i orszak księżnej
    Rok 1628: pierwsza drewniana cerkiew Przemienienia Pańskiego. Ilustracja: IKONASTONE
  5. 17 lutego 1646

    Książę Jeremi Wiśniowiecki potwierdził prawa monasteru do wsi Mhar i zwolnił go z danin. [6, 9]

  6. Luty – 5 kwietnia 1654

    Były patriarcha Konstantynopola Atanazy III Patelaros, wracając z Moskwy, przybył do Mharu pod koniec lutego i zmarł tam 5 kwietnia według st. st. Pochowano go w pozycji siedzącej, w pełnych szatach arcybiskupich, według greckiego obyczaju, pod ambonką przed carskimi wrotami; według [16] — pod kierunkiem ihumena Petroniusza. [3, 5, 10, 16]

    Starszy grecki patriarcha w szatach siedzi przy świecach, wokół ihumen i bracia
    Rok 1654: ostatnie dni patriarchy Atanazego w Mharze. Ilustracja: IKONASTONE
  7. 1 lutego 1662

    Osiem lat po śmierci, według podania cerkiewnego, relikwie Atanazego znaleziono nienaruszone; w tym samym roku zaczęto go czcić jako świętego i został patronem monasteru. [3, 5, 10, 16]

  8. 1663

    W monasterze przyjął mnisi postrzyżyny Jerzy Chmielnicki, syn hetmana Bohdana, z imieniem Gedeon. [3, 5, 12]

  9. 26 lipca 1675

    W Czehryniu zmarł metropolita kijowski Józef Nelubowicz-Tukalski; jego relikwie później przeniesiono do monasteru Mharskiego (ESU podaje rok śmierci 1676). [3, 19, 20]

  10. 1683–1684

    Hetman Iwan Samojłowicz na prośbę ihumena Makarego rozpoczął budowę murowanego soboru Przemienienia Pańskiego; architekt Johann Baptysta z Wilna (według WUE — Johann Baptysta Sauer), któremu pomagali M. Tomaszewski i A. Piratyński. Wzorem był sobór Świętej Trójcy i Eliasza w Czernihowie. Na czas robót relikwie przeniesiono do małej cerkwi św. Jerzego (według RISU). [1, 2, 3, 5, 12]

    Rusztowania wokół murów dużej świątyni krzyżowej, widoczne podstawy siedmiu bębnów, architekt z rysunkami
    1684–1692: wznoszenie murowanego soboru. Ilustracja: IKONASTONE
  11. 1685–1689

    Rzeźbiarz Stefan Mutianica wykonał pierwszy ikonostas (WUE datuje go na 1689 r.); polichromię i złocenia wykonał mieszkaniec Łubniów Józef Iwanowicz (według pslava.info). [2, 7]

    Snycerz rzeźbi kondygnację ikonostasu, a malarz złoci ramy cienkim pędzlem w warsztacie klasztornym
    1685–1689: pierwszy ikonostas (rekonstrukcja umowna). Ilustracja: IKONASTONE
  12. 1687

    Po upadku Samojłowicza budową soboru zaopiekował się hetman Iwan Mazepa (według WUE); w tym samym roku nadał monasterowi wsie Łuka, Chytci, Mhar i Piski (według J. Mycyka). [2, 17]

  13. 1688

    Według ESU zbudowano kamienną bramę z drewnianą cerkwią Archanioła Michała na koszt pułkowników L. Świczki, M. Burochowicz i D. Apostoła; WUE datuje tę cerkiew na 1690 r. [2, 3]

  14. 1692

    Sobór ukończono za hetmana Iwana Mazepy; według RISU metropolita kijowski Warłaam Jasiński poświęcił świątynię i przeniósł relikwie Atanazego „pod arkadę po prawej stronie”. [3, 5, 23]

  15. 1695

    Pożar zniszczył refektarz z cerkwią Zwiastowania i cele. Według ESU. [3]

  16. 1700

    Według WUE zmarł architekt Sauer; prace wykończeniowe ukończył mistrz Atanazy Piratyński. [2]

Barok, pożary i przebudowa

  1. 1728–1729

    Według WUE zawaliła się kopuła centralna soboru, a w następnym roku ją odbudowano. [2]

    Mnisi i murarze z drabinami oceniają zawaloną centralną kopułę dużego barokowego soboru
    1728–1729: zawalenie centralnej kopuły (rekonstrukcja umowna). Ilustracja: IKONASTONE
  2. 1733

    Według Encyclopedia of Ukraine aresztowano ihumena W. Zahorowskiego, który opowiadał się za zjednoczeniem Lewobrzeża i Prawobrzeża pod jednym hetmanem; wywieziono go do Moskwy. [1]

  3. 1736

    Wielki pożar zniszczył drewniane budowle i uszkodził sobór; spłonął pierwszy ikonostas Mutianicy. [2, 3, 7]

  4. 1737–1744

    Ihumenem został Joazaf Horlenko (1737–1748), od 1744 r. — pierwszy archimandryta monasteru; według ESU w 1737 r. na koszt księcia Ludwika Heskiego zbudowano północny korpus cel. [1, 3]

  5. 1742

    Według ESU cesarzowa Elżbieta Piotrowna przeznaczyła środki na odbudowę monasteru. [3]

  6. 1754

    Metropolita kijowski Tymoteusz Szczerbacki poświęcił odbudowany sobór; podczas przebudowy kopuł zostało pięć zamiast siedmiu. [1, 2, 3]

  7. 1762–1765

    Rzeźbiarz Sysoj Szałmatow (pochodzący z Ostaszkowa, według pslava.info) wykonał nowy ikonostas o wysokości prawie 17 m; ikony malował Iwan Kosaczyński. [2, 3, 7, 23]

    Rzeźbiarz i uczniowie pracują nad wysokim złoconym ikonostasem na rusztowaniach
    1762–1765: Sysoj Szałmatow rzeźbi nowy ikonostas. Ilustracja: IKONASTONE
  8. 1785–1844

    Budowę trzykondygnacyjnej dzwonnicy rozpoczęto w 1785 r., lecz nie ukończono; wzniesiono ją w latach 1839–1844 (ESU — 1837–1844) w stylu klasycystycznym; według WUE projekt Antona Kartaszewskiego, wzorem była dzwonnica monasteru Podwyższenia Krzyża w Połtawie. [1, 2, 3, 14]

    Pięciokopułowy sobór i nowa trzykondygnacyjna klasycystyczna dzwonnica, pielgrzymi na drodze
    Rok 1844: zespół z ukończoną dzwonnicą. Ilustracja: IKONASTONE
  9. 1804

    Według Encyclopedia of Ukraine i pslava.info zbudowano ciepłą cerkiew Zwiastowania (WUE odnosi ją do końca XIX w.). [1, 2, 9]

    Kolorowa litografia: monaster Mharski z soborem i dzwonnicą, nad nim Chrystus i święci
    Monaster Mharski, kolorowa litografia z końca XIX w. Wikimedia Commons, domena publiczna

Koniec imperium i zamknięcie

  1. 5–6 sierpnia 1919

    W nocy na 6 sierpnia (st. st.) bolszewicy wyprowadzili z Łubniów ihumena Ambrożego i mnichów i rozstrzelali ich na drodze pirjatyńskiej, siedem wiorst od miasta: 17 osób (ESU — „16 z 24 mnichów”, pslava.info — 19 mnichów). [2, 3, 5, 8, 11]

  2. 1922

    W Łubniach zaczęto zajmować precjoza cerkiewne; komisarz Sereda z Charkowa żądał srebrnej raki Atanazego. Dziesiątki tysięcy ludzi otoczyły sobór, ale zaczęły się żniwa, ludzie się rozjechali, mnisi przenieśli relikwie do drewnianej raki, a srebrną oddali. [2, 5, 10, 16]

  3. 1923 lub 1926

    Monaster zamknięto (ESU — 1923, Encyclopedia of Ukraine — 1926). [1, 3]

  4. Lata 30. — 1986

    Ikonostas Szałmatowa utracono; ocalała tylko ikona „Narodzenie Bogurodzicy” (1765), obecnie w Narodowym Muzeum Sztuki. W zabudowaniach urządzono zakład dla „dzieci wrogów ludu” (według pslava.info); od 1937 r. — batalion dyscyplinarny, od 1945 r. — jednostkę wojskową, od 1986 r. — obóz pionierski (według ESU). [2, 3, 7, 8]

  5. 12 września 1941 – 19 września 1943

    Niemiecka okupacja Mharu; według ESU w czasie wojny w soborze odbywały się nabożeństwa. Archiwum monasteru zaginęło w latach wojny (według pslava.info). [3, 4, 8]

  6. 24 sierpnia 1963

    Uchwałą Rady Ministrów USRR zabudowania monasteru objęto ochroną. Według ESU. [3]

Odrodzenie i czasy najnowsze

  1. 12 sierpnia 1990

    Niedaleko monasteru, na skraju Łubniów, usypano „Kurhan Smutku” — pomnik ofiar Wielkiego Głodu z lat 1932–1933. [22]

  2. 8–15 maja 1993

    Monaster zwrócono Cerkwi: 8 maja namiestnikiem mianowano ihumena Filipa (Osadczenkę), 15 maja, w dniu pamięci Atanazego, odprawiono pierwszą liturgię. Według ESU pierwsza wspólnota liczyła około 20 osób. [3, 5]

    Kilku mnichów idzie rankiem do soboru z odpadającym tynkiem
    Rok 1993: powrót mnichów do monasteru. Ilustracja: IKONASTONE
  3. Luty 1994

    Według RISU odbyły się pierwsze od dziesięcioleci postrzyżyny mnisze. [5]

  4. 1995–2005

    W 1995 r. instytut „Ukrproektrestawracija” (główny architekt projektu N. Kosenko) opracował szkicowy projekt odtworzenia ikonostasu na podstawie materiałów ikonograficznych i historycznych; w 1999 r. rząd zatwierdził program odtwarzania zabytków, a w 2005 r. zaczęto wykonywać i stopniowo montować części ikonostasu. [2, 7]

    Architekci z rysunkami i rzemieślnicy odtwarzają sekcje barokowego ikonostasu na kozłach w warsztacie
    1995–2005: odtworzenie ikonostasu (rekonstrukcja umowna). Ilustracja: IKONASTONE
  5. 8 maja 2008

    Synod UKP pobłogosławił miejscowe uwielbienie 17 męczenników rozstrzelanych w 1919 r. jako mharskich męczenników-mnichów (prepodobnomuczenikow); pamięć — 24 lipca (6 sierpnia). [2, 11]

  6. 2012

    Namiestnik Filip (Osadczenko), obecnie metropolita połtawski i myrhorodzki, został przełożonym monasteru. Według ESU. [3]

  7. 5 grudnia 2022

    Służba Bezpieczeństwa Ukrainy przeprowadziła w monasterze działania kontrwywiadowcze; mieszkaniec monasteru oświadczył, że nie widział żadnych konfiskat. Według portalu Suspilne. [13]

  8. 6 sierpnia 2026

    W święto patronalne, w dniu pamięci mharskich męczenników-mnichów, liturgii przewodniczył metropolita Filip (Osadczenko); po niej odbyła się procesja do skitu Zwiastowania, miejsca pochówku męczenników. Według SPŻ. [15]

Utracone i odtworzone

CoJak byłoCo się stałoGdzie jest teraz
Pierwsza drewniana cerkiew Przemienienia Pańskiego1628 r.Rozebrana za Samojłowicza, zastąpiona murowanym soborem w latach 1684–1692Nie zachowała się [2, 3]
Pierwszy ikonostas Stefana Mutianicy1685–1689Spłonął w pożarze 1736 r.Utracony [2, 7]
Ikonostas Sysoja Szałmatowa1762–1765; czterokondygnacyjny, prawie 17 m, carskie wrota ze złoconej miedziNie zachował się; ocalała ikona „Narodzenie Bogurodzicy” (1765)Ikona — w Narodowym Muzeum Sztuki; reszta utracona [2, 7]
Współczesny ikonostasProjekt „Ukrproektrestawracii”, 1995 r.Wykonywanie i montaż częściami od 2005 r.W soborze Przemienienia Pańskiego [2, 7]
Dwie z siedmiu kopułSiedmiokopułowy sobór z 1692 r.Podczas przebudowy w 1754 r. kopuł zostało pięćObecnie sobór pięciokopułowy [1, 2]
Kopuła centralnaPierwotnaZawaliła się w 1728 r. (według WUE), odbudowana w 1729 r.Odbudowana [2]
Malowidła Iwana MaksymowiczaKierował pracowniami ikonopisarskimi Mharu (1679–1745)Jego polichromie w monasterach, w tym mharskich, nie zachowały sięUtracone [18]
Srebrna raka i relikwie św. AtanazegoPod ambonką (1654), od 1692 r. — pod arkadą soboruW 1922 r. srebrną rakę oddano, relikwie przewieziono do CharkowaRelikwie — sobór Zwiastowania, Charków (południowa nawa boczna) [3, 10, 16, 21]
Relikwie metropolity Józefa Nelubowicza-TukalskiegoPrzeniesione z CzehryniaDokładne miejsce nie jest ustalone; przypuszcza się wnękę w murze soboru Przemienienia PańskiegoGdzieś w monasterze, poszukiwania trwają [20]
DzwonyW dzwonnicyPrzetopione za władzy sowieckiej (według „Telegrafu”)Utracone [12]
Krzyż i kopuła dzwonnicyDzwonnica z lat 1839–1844W latach 70. burza zerwała krzyż, później pożar zniszczył kopułę (według pslava.info)Dzwonnica stoi; stan jej szczytu w źródłach nie jest doprecyzowany [8]
Korpusy celXVII–XVIII w.Nie zachowały sięUtracone [9]
Archiwum monasteruXVII–XVIII w.Zaginęło w latach wojnyUtracone [8]
Miejsce pochówku 17 męczenników z 1919 r.Przy cerkwi skitowejOd 2008 r. czczeni jako święciSkit Zwiastowania [5, 15]

Architektura

Encyklopedia Ukrainy widzi w soborze połączenie tradycyjnej ukraińskiej świątyni krzyżowej, trójnawowej z zachodnioeuropejską bazyliką. Świątynia ma sześć filarów i pierwotnie miała siedem kopuł — jak sobór Świętej Trójcy w Czernihowie, który „Telegraf” nazywa jej wzorem. Obecnie kopuł jest pięć i są gruszkowate.

Oblicze soboru wyznacza dekoracja. Angielska Wikipedia wymienia mozaikę i sztukatorskie ornamenty roślinne na elewacjach, okrągłe okna w kształcie kwiatu, wygięte górne części fasad, ściany o graniastym kształcie i przeważnie białą barwę. Sztukaterię dodano w drugiej tercji XVIII wieku; pierwotny zamysł z czasów Mazepy był znacznie surowszy. Encyklopedia Ukrainy uważa sobór za jeden z najlepszych przykładów baroku ukraińskiego.

Sobór stoi w centrum zespołu, który kształtował się ponad dwa stulecia. Encyklopedia Ukrainy wymienia dom archimandryty (1786), dzwonnicę ukończoną w 1844 roku, dom gościnny z drugiej połowy XIX wieku i cerkiew Zwiastowania w stylu pseudobizantyjskim; „Telegraf” wspomina także klasycystyczne korpusy cel i jednokopułową cerkiew Atanazego. W monasterze pochowano patriarchę konstantynopolitańskiego Serafina II (†1799) oraz arcybiskupów Ambrożego (†1826) i Metodego (†1845); relikwie metropolity Józefa Nelubowicza-Tukalskiego, który zmarł w 1675 roku w Czehryniu, później przeniesiono do Mharu, a dokładnego miejsca ich spoczynku nadal szukają.

Ikonostas Sysoja Szałmatowa (1762–1765) nie zachował się: ocalała tylko ikona „Narodzenie Bogurodzicy”. Instytut „Ukrproektrestawracija” opracował w 1995 roku projekt odtworzenia na podstawie materiałów ikonograficznych i historycznych, a od 2005 roku części nowego ikonostasu wykonuje się i montuje.

Poniżej — dwa elementy świątyni: na zdjęciu i na rysunku. Rysunki pokazują formę, a nie dokładne wymiary.

Gruszkowate kopuły

Gruszkowate kopuły soboru Przemienienia Pańskiego monasteru Mharskiego
Kopuły soboru. Zdjęcie: Urken91, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
Rysunek gruszkowatej kopuły na bębnie
Rysunek IKONASTONE

Z siedmiu kopuł pierwotnego zamysłu zostało pięć. Ich gruszkowaty kształt jest jedną z cech baroku ukraińskiego, o których pisze angielska Wikipedia.

Dzwonnica

Trzykondygnacyjna dzwonnica monasteru Mharskiego
Dzwonnica. Zdjęcie: Zarakhovskyi, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
Rysunek trzykondygnacyjnej dzwonnicy z kolumnami porządkowymi
Rysunek IKONASTONE

Wolno stojącą trzykondygnacyjną dzwonnicę zaczęto wznosić w 1785 roku, lecz nie ukończono; zbudowano ją w latach 1839–1844 według projektu Antona Kartaszewskiego (według WUE) na wzór dzwonnicy monasteru Podwyższenia Krzyża w Połtawie. Kondygnacje mają kolumny doryckie, jońskie i korynckie, a wieńczy ją półkulista kopuła. Według „Telegrafu” dzwonnica służyła jako główna brama monasteru.

Niuanse, które łatwo przeoczyć

Patriarcha, który siedzi. Atanazego III Patelarosa pochowano według greckiego obyczaju w pozycji siedzącej, w pełnych szatach. Czci się go jako cudotwórcę łubieńskiego. W 1922 roku, gdy komisarz żądał srebrnej raki, mnisi zdążyli przełożyć relikwie do drewnianej — dzięki temu świętość ocalała, choć znalazła się w Charkowie.

Syn hetmana w mniszym habicie. W 1663 roku w Mharze postrzyżyny przyjął Jerzy Chmielnicki, syn Bohdana, z imieniem Gedeon. Przez monaster, któremu patronował ojciec, przeszedł też niełatwy los syna.

Porządek, który rośnie ku górze. Dzwonnica to poglądowy podręcznik architektury klasycznej: na dole kolumny doryckie, wyżej — jońskie, na górze — korynckie. Od najsurowszego porządku do najbogatszego, z każdą kondygnacją. Zaczęto ją wznosić w 1785 roku, lecz ukończono dopiero w latach 1839–1844, a kolejność porządków zachowano od pierwszej do ostatniej kondygnacji.

Ślady kul. Według „Telegrafu” na ścianach dawnych świątyń do dziś widać ślady kul — pamięć o czasach prześladowań. W sierpniową noc 1919 roku, według RISU, bolszewicy rozstrzelali przełożonego i 16 mnichów.

Szewczenko i „Bliźniacy”. Według „Telegrafu” Taras Szewczenko opisał monaster Mharski w noweli „Bliźniacy”, napisanej na zesłaniu, wraz z podaniem o aniołach. Tak więc monaster nad Sułą trafił do literatury z bardzo daleka.

Kurhan Smutku. 12 sierpnia 1990 roku niedaleko monasteru, na skraju Łubniów, usypano „Kurhan Smutku” — pomnik ofiar Wielkiego Głodu z lat 1932–1933 (według Encyklopedii Współczesnej Ukrainy).

Galeria zdjęć

Ikona mozaikowa na fasadzie
Ikona mozaikowa na fasadzie. Zdjęcie: Urken91, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
Wystrój sztukatorski fasady
Wystrój sztukatorski fasady. Zdjęcie: Urken91, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
Monaster zimą z wysokości
Monaster zimą z wysokości. Zdjęcie: Slawa19, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

Kamień i materiał

Sobór Mharski to opowieść o tym, jak ozdoba przepisuje architekturę. Zamysł z epoki Mazepy był powściągliwy, a w drugiej tercji XVIII wieku elewacje pokryły sztukatorskie ornamenty roślinne; razem z mozaiką i okrągłymi oknami w kształcie kwiatu to one określają dzisiejsze oblicze soboru. Biel ścian nie jest tu tłem, lecz materiałem kompozycji: czyta się na niej każdy zawijas. Sztukateria na fasadzie ma ciężej niż we wnętrzu — znosi deszcz, mróz i słońce, dlatego każda jej renowacja zaczyna się od pomiarów i próbek tego, co przetrwało.

Odtworzenie ikonostasu to osobna lekcja. Zachowała się tylko jedna ikona, więc kompozycję trzeba odtwarzać z materiałów ikonograficznych i historycznych, a grubość rzeźby, głębokość cienia i materiał — dobierają mistrzowie. To samo dotyczy kolumn dzwonnicy: porządek nie znosi przybliżeń, a różnicę między kapitelem jońskim a korynckim widać nawet z ziemi. Takie decyzje — skąd wziąć wzór i jak czytać stare zdjęcie — warto zaplanować jeszcze na etapie projektowania ikonostasu.

Relikwie patriarchy Atanazego spoczywają obecnie w soborze Zwiastowania w Charkowie. A czym wyróżnia się ikonostas ukraińskich świątyń — w artykule „Ukraiński ikonostas”.

Czy wiesz, że

„Zbyt wielka budowla”

Według WUE hetman Samojłowicz ostrzegał, że wzór — sobór Świętej Trójcy i Eliasza w Czernihowie — to budowla zbyt wielka „jak na miejsce Mharskie”. [2]

Atanazy Siedzący

Mharskiego patriarchę nazywają Atanazym Siedzącym: pochowano go w pozycji siedzącej, a obecnie jego relikwie w Charkowie również stoją na tronie w południowej nawie bocznej soboru Zwiastowania. [5, 16, 21]

Kozacka przystań

Monaster zamieszkiwali głównie kozacy zaporoscy, którzy pod koniec życia szukali tu spokoju; listy ochronne miał chyba od wszystkich hetmanów. [5, 8]

Wysokość ikonostasu

Ikonostas Szałmatowa sięgał prawie 17 m i wieńczyła go grupa rzeźbiarska na temat stworzenia świata; carskie wrota były z czerwonej miedzi, złocone, ze srebrnymi nakładkami. [2, 7]

Wymiana ikon namiestnych i Kostomarow

Według pslava.info ikony rzędu namiestnego wymieniono w latach 30. XIX wieku; według WUE historyk Mykoła Kostomarow zachwycał się tym ikonostasem, zaznaczając, że odnawiano go za archimandryty Meletiusza (1826–1838). [2, 7]

Jedyna ikona

„Narodzenie Bogurodzicy” (1765) powstała według szkiców Szałmatowa, restaurowana w 1970 r.; to jedyny znany fragment ikonostasu. [2, 7]

Malarz z Kijowa

W 1756 r. monaster prosił o przysłanie malarza z kijowskiej pracowni katedralnej Hryhorija Semiarowicza (tak nazwisko zapisano w pslava.info). [9]

Inni pochowani hierarchowie

Oprócz Atanazego w Mharze pochowani są patriarcha konstantynopolitański Serafin II (Anin, †1799), arcybiskup tobolski Ambroży (Kelembet, †1826) i arcybiskup połtawski Metody (Pisniaczewski, †1845). Według ESU. [3]

Gdzie jest Tukalski?

Relikwie metropolity Józefa Nelubowicza-Tukalskiego są „gdzieś w monasterze Mharskim”: wyprawa przypuszcza, że zamurowano je we wnęce lewej ściany soboru Przemienienia Pańskiego, naprzeciw miejsca spoczynku patriarchy Atanazego. [20]

Przeżyli, udając martwych

Niektórzy mnisi w 1919 r. przeżyli, udając martwych lub będąc rannymi; wśród nich Hilarion, Izaak, Teofil. Biskup 23 października 1919 r. nie pozwolił na ekshumację pochówków męczenników. Według Azbuki wiary. [11]

Żniwa uratowały relikwie

W 1922 r. ludzie przez kilka dób stali wokół soboru, a gdy zaczęły się żniwa, stopniowo się rozjechali; to pozwoliło mnichom przełożyć relikwie do drewnianej raki. [2, 5]

Dwie daty zamknięcia

Monaster zamknięto albo w 1923 r. (ESU), albo w 1926 r. (Encyclopedia of Ukraine); w opracowaniach spotyka się obie. [1, 3]

Mharska Dacza

Obok monasteru od 1969 r. istnieje botaniczny pomnik przyrody „Mharska Dacza” (182 ha); pisarz Ołeś Doncenko napisał tu nowelę „Leśniczyna”. Według ESU. [4]

Podania

Podanie

Miejsce wskazali aniołowie

Według podania księżnej Rainie aniołowie wskazali miejsce przyszłego monasteru. Tę historię Taras Szewczenko opowiedział w noweli „Bliźniacy”. Zapisano w RISU i „Telegrafie”. [5, 12]

Podanie

„Tu dokończę dni”

Według podania chory patriarcha Atanazy powiedział ihumenowi Petroniuszowi, że chce zakończyć życie w Mharze. Zapisano w SPŻ. [16]

Podanie

Objawienie i nienaruszone relikwie

Według podania cerkiewnego osiem lat po śmierci metropolita Gazy Paisjusz (Ligarides) opowiedział ihumenowi Wiktorowi o objawieniu Atanazego; trumnę otwarto i ciało okazało się nienaruszone, choć odzież i trumna zbutwiały. Zapisano w RISU i w żywocie UOCC. [5, 10, 16]

Podanie

Relikwie mają wrócić

Według legendy relikwie Atanazego prędzej czy później mają wrócić do Mharu; greccy dyplomaci rzekomo pomogli je zachować. Zapisano w RISU. [5]

Podanie

Kozacka starość

Według podania kozacy zaporoscy pod koniec życia szli do Mharu po spokój. Zapisano w RISU i pslava.info. [5, 8]

Podanie

Odnowiona ikona

Według świadectwa żywota UOCC ikona św. Atanazego została „cudownie odnowiona” i w 2010 r. przywieziono ją do Połtawy. Podano jako świadectwo cerkiewne, niezależnie niezweryfikowane. [10]

Postaci

  • Raina Wiśniowiecka (z rodu Mohyłów) — księżna, fundatorka monasteru w 1619 r.; kuzynka Piotra Mohyły.
  • Izajasz Kopiński — pierwszy ihumen, później metropolita kijowski.
  • Atanazy III Patelaros — patriarcha Konstantynopola, zmarł w Mharze w 1654 r.; czczony jako cudotwórca łubieński.
  • Jerzy Chmielnicki (mnich Gedeon) — syn hetmana Bohdana; przyjął postrzyżyny w 1663 r.
  • Iwan Samojłowicz — hetman, inicjator budowy soboru (1683–1684).
  • Iwan Mazepa — hetman, który ukończył budowę soboru (1692).
  • Johann Baptysta, według WUE — Sauer — architekt soboru z Wilna.
  • Michał Tomaszewski, Atanazy Piratyński — mistrzowie, którzy pomagali przy budowie i ukończyli wykończenie.
  • Warłaam Jasiński — metropolita kijowski, poświęcił sobór w 1692 r. (według RISU).
  • Iwan Maksymowicz — mnich-ikonopisarz, kierował pracowniami ikonopisarskimi Mharu (1679–1745).
  • Stefan Mutianica — rzeźbiarz pierwszego ikonostasu (1685–1689).
  • Sysoj Szałmatow — rzeźbiarz ikonostasu z lat 1762–1765 (pochodzący z Ostaszkowa, pracownia w Kursku).
  • Iwan Kosaczyński — ikonopisarz ikonostasu Szałmatowa.
  • Joazaf Horlenko — ihumen od 1737 r., pierwszy archimandryta (1744).
  • Tymoteusz Szczerbacki — metropolita kijowski, poświęcił odbudowany sobór w 1754 r.
  • Anton Kartaszewski — autor projektu dzwonnicy (według WUE).
  • Józef Nelubowicz-Tukalski — metropolita kijowski, †1675; relikwie w Mharze.
  • Ambroży, ihumen, i 16 mnichów — rozstrzelani w 1919 r.; kanonizowani lokalnie w 2008 r.
  • Filip (Osadczenko) — namiestnik od 1993 r., przełożony od 2012 r., metropolita połtawski i myrhorodzki.

Jak cytować

IKONASTONE. Sobór Przemienienia Pańskiego monasteru Mharskiego // Przewodnik po świątyniach Ukrainy. URL: https://ikonastone.com/pl/przewodnik/sobor-przemienienia-monaster-mharski/ (dostęp: DD.MM.RRRR).

Często zadawane pytania

Kiedy zbudowano sobór Przemienienia Pańskiego w Mharze?

Encyklopedia Ukrainy datuje budowę na lata 1682–1694, angielska Wikipedia — na lata 80. XVII wieku; według innych danych murowaną świątynię zaczęto wznosić w 1692 roku. W XVIII wieku sobór przebudowano.

Kto był architektem soboru?

Encyklopedia Ukrainy wskazuje jako autora projektu Johanna Baptystę; angielska Wikipedia — Johanna Baptystę Sauera z Wilna. Pomagali mu M. Tomaszewski i A. Piratyński (według Encyklopedii Ukrainy). Fundusze dali hetmani Iwan Samojłowicz i Iwan Mazepa.

Dlaczego sobór ma pięć kopuł, a nie siedem?

Pierwotnie świątynia miała siedem kopuł. Według Wielkiej Encyklopedii Ukraińskiej w 1728 roku zawaliła się kopuła centralna (odbudowana w 1729 roku), a podczas przebudowy w 1754 roku kopuł zostało pięć; Encyklopedia Ukrainy także wiąże to z przebudową z połowy XVIII wieku, a „Telegraf” — z pożarem w XVIII wieku.

Kto jest pochowany w monasterze Mharskim?

Tu zmarł i został pochowany były patriarcha ekumeniczny Atanazy III Patelaros (1654); w 1922 roku jego relikwie przewieziono do soboru Zwiastowania w Charkowie. W monasterze pochowano także patriarchę konstantynopolitańskiego Serafina II i dwóch arcybiskupów, a relikwie metropolity Józefa Nelubowicza-Tukalskiego przeniesiono tu z Czehrynia.

Czy monaster działa obecnie?

Tak. Władze sowieckie zamknęły monaster (w 1923 roku według ESU, w 1926 według Encyclopedia of Ukraine); Cerkwi zwrócono go w 1993 roku.

Źródła 23

  1. Encyclopedia of Ukraine (CIUS). Mhar Transfiguration Monastery
  2. Велика українська енциклопедія. Мгарський Спасо-Преображенський монастир
  3. Енциклопедія Сучасної України. Мгарський Спасо-Преображенський чоловічий монастир УПЦ МП
  4. Енциклопедія Сучасної України. Мгар Полтавської області
  5. РІСУ. Історія Мгарської обителі
  6. РІСУ. Ярема Вишневецький — ворог православ'я чи православний меценат
  7. Полтавіка (pslava.info). Іконостас Спасо-Преображенського собору (Н. Косенко та ін., 1996)
  8. Полтавіка (pslava.info). Л. Логвиненко. Дзвони над Сулою (2010)
  9. Полтавіка (pslava.info). Мгарський монастир
  10. UOCC. St. Athanasius, Patriarch of Constantinople, Wonderworker of Lubny
  11. Азбука віри. Мгарські преподобномученики
  12. Телеграф. Про цей монастир Шевченко писав у засланні (16.10.2025)
  13. Суспільне Полтава. У Мгарському монастирі УПЦ СБУ провело безпекові заходи (05.12.2022)
  14. Суспільне Полтава. Які пам'ятки українського бароко збереглися на Полтавщині
  15. Союз православних журналістів. Три архієреї очолили літургію в престольне свято Мгарського монастиря (06.08.2026)
  16. Союз православних журналістів. St. Athanasius the Seated — a Greek on the throne of Mhar Hill
  17. Ю. Мицик. П'ять невідомих документів гетьмана Івана Скоропадського // Київські історичні студії
  18. Encyclopedia of Ukraine. Maksymovych, Ivan
  19. Encyclopedia of Ukraine. Tukalsky-Neliubovych, Yosyf
  20. Тексти. Останній митрополит Йосип Тукальський загинув 1675 року
  21. РІСУ. Благовіщенський собор у Харкові
  22. Енциклопедія Сучасної України. Курган скорботи
  23. Sobory.ru. Мгарь. Собор Спаса Преображения
Sobór Przemienienia Pańskiego monasteru Mharskiego: po lewej zdjęcie świątyni, po prawej rysunek IKONASTONE
Miasto
wieś Mhar, koło Łubniów, obwód połtawski
Zbudowano
1682–1694, według innych danych od 1692 r.; przebudowa w XVIII w.
Typ
świątynia krzyżowa, trójnawowa, sześciofilarowa, z cechami bazyliki; pierwotnie siedmiokopułowa, obecnie pięciokopułowa
Materiał
murowana, tynkowana; wystrój sztukatorski i mozaika na elewacjach
Stopień zbadania
29%
Zdjęcie: Urken91, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0 · rysunek: IKONASTONE
Przewodnik po cerkwiach

Wiesz więcej o tej świątyni?

Stare zdjęcie, przekaz, brakująca data lub błąd — prześlij nam. Sprawdzimy w źródłach i dodamy z podziękowaniem.

Pierwszy krok

Planują Państwo realizację dla swojej świątyni?

Prosimy przesłać zdjęcia, rysunki lub krótki opis. Omówimy miejsce, materiał i kolejny krok.

Porozmawiajmy o projekcie