Sobór Przemienienia Pańskiego monasteru Mharskiego: hetmański barok nad Sułą
Byłego patriarchę Konstantynopola pochowano tu w pozycji siedzącej, w pełnych szatach — według greckiego obyczaju, daleko od Grecji, nad cichą Sułą.
W skrócie
| Adres | wieś Mhar, koło Łubniów, obwód połtawski |
| Zbudowano | 1682–1694, według innych danych od 1692 r. |
| Architekt | Johann Baptysta (według angielskiej Wikipedii — Johann Baptysta Sauer), przy udziale M. Tomaszewskiego i A. Piratyńskiego |
| Fundatorzy | hetmani Iwan Samojłowicz i Iwan Mazepa |
| Typ | świątynia krzyżowa, trójnawowa, sześciofilarowa, z cechami bazyliki; było siedem kopuł, obecnie pięć |
| Styl | barok ukraiński |
| Status | czynny monaster męski; zabudowania objęto ochroną państwa w 1963 roku (według ESU) |
Historia w prostych słowach
Krótka opowieść na 6 minut. Pełna chronologia ze wszystkimi datami, sporami i źródłami znajduje się niżej, w rozdziale „Kronika”.
Klasztor nad Sułą (1619–1663)
Monaster Mhar stoi nad rzeką Sułą, niedaleko Łubniów. Większość źródeł podaje, że założono go w 1619 roku, a niektóre, że w 1624. Założycielem nazywa się Isaiję Kopyńskiego. Pieniądze dała księżna Raina Wiśniowiecka, kuzynka Piotra Mohyły. Według podania miejsce na klasztor wskazali aniołowie.
Klasztor miał listy ochronne od niemal wszystkich hetmanów. Pierwsza cerkiew była drewniana i założono ją w 1628 roku.
W 1654 roku w Mharze zmarł dawny patriarcha ekumeniczny Atanazy III Patellaros. Ihumen Petroniusz z braćmi pochowali go po grecku: w pozycji siedzącej, w pełnych szatach. Później Atanazego czczono jako świętego i został patronem klasztoru.
W 1663 roku do klasztoru przyszedł Jerzy Chmielnicki, syn hetmana Bohdana. Tu przyjął życie zakonne z imieniem Gedeon.
Sobór hetmanów (1682–1700)
Murowany sobór Przemienienia Pańskiego wzniesiono za hetmanów Iwana Samojłowycza i Iwana Mazepy. Budowę rozpoczął Samojłowycz, a ukończył w 1692 roku Mazepa. Źródła różnie datują prace: jedne podają lata 1682–1694, inne początek lat 80., jeszcze inne rok 1692.
Projekt sporządził Johann Baptist z Wilna. Pomagali mu M. Tomaszewski i A. Piriatyński. Wzorem był sobór Trójcy Świętej i św. Eliasza w Czernihowie. Sobór wyszedł na planie krzyża, trzynawowy, z siedmioma kopułami.
Pierwszy ikonostas wyrzeźbił mistrz Stepan Mutianycia. Ukończono go w latach 1685–1689.
Pożary i przebudowa (1728–1844)
W XVIII wieku sobór się zmienił. W 1728 roku zawaliła się środkowa kopuła, w 1729 odbudowano ją. W 1736 roku wielki pożar zniszczył drewniane budynki i uszkodził sobór. Spłonął też pierwszy ikonostas.
W 1754 roku odbudowany sobór poświęcono. Teraz kopuł było pięć zamiast siedmiu. Jedne źródła wiążą to z przebudową, inne z pożarem. Mniej więcej w połowie wieku fasady pokryła sztukateria. Pierwotny zamysł Mazepy był znacznie bardziej powściągliwy.
W latach 1762–1765 pojawił się nowy ikonostas prawie 17 metrów wysoki. Wykonał go rzeźbiarz Sysoj Szałmatow, a ikony malował Iwan Kosaczyński.
Klasztor żył niespokojnym życiem politycznym. Ihumen W. Zahorowski opowiadał się za zjednoczeniem Lewobrzeża i Prawobrzeża pod jednym hetmanem. W 1733 roku został aresztowany i wywieziony do Moskwy. Według Encyklopedii Ukrainy są świadectwa, że mnisi poparli wystąpienie Mazepy. W latach 1737–1748 klasztorem kierował Joazaf Horlenko.
Dzwonnicę zaczęto wznosić w 1785 roku, lecz ukończono ją dopiero w 1844.
Rewolucja i zamknięcie (1908–1943)
W 1908 roku w klasztorze mieszkało 61 mnichów i nowicjuszy. W 1919 roku bolszewicy wyprowadzili z Łubniów ihumena Ambrożego i mnichów i rozstrzelali ich. O liczbie ofiar źródła się różnią: 16 mnichów, 17 lub 19.
W 1922 roku z Charkowa przyjechał komisarz z rozkazem zabrania srebrnej relikwiarni z relikwiami patriarchy Atanazego. Wokół soboru stały dziesiątki tysięcy ludzi. Lecz zaczęły się żniwa i ludzie się rozjechali. Mnisi przełożyli relikwie do drewnianej relikwiarni, a srebrną oddali. Relikwie przewieziono do soboru Zwiastowania w Charkowie, gdzie są do dziś.
Klasztor zamknięto: według jednych źródeł w 1923 roku, według innych w 1926. Dzwony przetopiono. W budynkach mieściły się kolejno zakład dla „dzieci wrogów ludu”, batalion dyscyplinarny, jednostka wojskowa i obóz pionierski. Ikonostas Szałmatowa zaginął, ocalała tylko jedna ikona. Podczas okupacji niemieckiej w soborze odprawiano nabożeństwa, a archiwum klasztoru w tamtych latach zniknęło.
Odrodzenie (1963 – dziś)
24 sierpnia 1963 roku budynki klasztoru objęto ochroną państwa. Prawdziwe odrodzenie zaczęło się jednak w 1993 roku, gdy klasztor zwrócono Cerkwi. Kierował nim namiestnik Filip (Osadczenko), dziś metropolita połtawski i myrhorodzki. Pierwsza wspólnota liczyła około 20 osób.
W latach 1995–2005 opracowano projekt odtworzenia ikonostasu. Od 2005 roku części nowego ikonostasu wykonuje się i ustawia w soborze. W 2008 roku do czczonych lokalnie świętych dołączono 17 mnichów rozstrzelanych w 1919 roku. Dziś jest to czynny klasztor męski.
Słowniczek
| Słowo | Co oznacza |
|---|---|
| Hetman | Przywódca państwa kozackiego |
| Ihumen | Przełożony klasztoru |
| Namiestnik | Przełożony klasztoru mianowany przez biskupa |
| Relikwie | Szczątki świętego człowieka, którym wierni oddają cześć |
| Relikwiarz (raka) | Skrzynia, w której przechowuje się relikwie |
| Patriarcha ekumeniczny | Pierwszy w honorze z patriarchów prawosławnych, z Konstantynopola |
| Ikonostas | Ściana z ikonami między ołtarzem a resztą świątyni |
| Sztukateria | Ozdoby z gipsu lub zaprawy, modelowane na ścianie |
| Kopuła | Zwieńczenie świątyni |
| Refektarz | Pomieszczenie w klasztorze, gdzie mnisi jedzą |
Kronika
Liczby w nawiasach kwadratowych to numery źródeł z listy na dole strony. Zapis „według …” oznacza, że fakt potwierdza tylko jedno źródło. Rozdział „Podania” zawiera podania i legendy: są zapisane w źródłach, ale nie zostały potwierdzone dokumentami.
Założenie monasteru i budownictwo hetmańskie
- 13 lub 18 stycznia 1619
Księżna Raina Wiśniowiecka (z rodu Mohyłów), kuzynka Piotra Mohyły, wydała zapis fundacyjny na monaster Mharski: według [9] — 13 stycznia, ihumenowi Izajaszowi Kopińskiemu; według [6] — 18 stycznia, w wykonaniu woli zmarłego męża Michała Wiśniowieckiego. [5, 6, 9]
- 1619
Założenie monasteru Przemienienia Pańskiego w Mharze: ihumen Izajasz Kopiński, fundusze Rainy Wiśniowieckiej. Według WUE, według innych danych — 1624 r. [1, 2, 3, 5]
- 1622
Izajasz Kopiński założył przy monasterze bractwo. Według ESU. [3]
- 1628
Założono pierwszą drewnianą cerkiew Przemienienia Pańskiego; w 1629 r. ukończono refektarz z cerkwią Zwiastowania (według ESU). [2, 3]

Rok 1628: pierwsza drewniana cerkiew Przemienienia Pańskiego. Ilustracja: IKONASTONE - 17 lutego 1646
Książę Jeremi Wiśniowiecki potwierdził prawa monasteru do wsi Mhar i zwolnił go z danin. [6, 9]
- Luty – 5 kwietnia 1654
Były patriarcha Konstantynopola Atanazy III Patelaros, wracając z Moskwy, przybył do Mharu pod koniec lutego i zmarł tam 5 kwietnia według st. st. Pochowano go w pozycji siedzącej, w pełnych szatach arcybiskupich, według greckiego obyczaju, pod ambonką przed carskimi wrotami; według [16] — pod kierunkiem ihumena Petroniusza. [3, 5, 10, 16]

Rok 1654: ostatnie dni patriarchy Atanazego w Mharze. Ilustracja: IKONASTONE - 1 lutego 1662
Osiem lat po śmierci, według podania cerkiewnego, relikwie Atanazego znaleziono nienaruszone; w tym samym roku zaczęto go czcić jako świętego i został patronem monasteru. [3, 5, 10, 16]
- 1663
W monasterze przyjął mnisi postrzyżyny Jerzy Chmielnicki, syn hetmana Bohdana, z imieniem Gedeon. [3, 5, 12]
- 26 lipca 1675
W Czehryniu zmarł metropolita kijowski Józef Nelubowicz-Tukalski; jego relikwie później przeniesiono do monasteru Mharskiego (ESU podaje rok śmierci 1676). [3, 19, 20]
- 1683–1684
Hetman Iwan Samojłowicz na prośbę ihumena Makarego rozpoczął budowę murowanego soboru Przemienienia Pańskiego; architekt Johann Baptysta z Wilna (według WUE — Johann Baptysta Sauer), któremu pomagali M. Tomaszewski i A. Piratyński. Wzorem był sobór Świętej Trójcy i Eliasza w Czernihowie. Na czas robót relikwie przeniesiono do małej cerkwi św. Jerzego (według RISU). [1, 2, 3, 5, 12]

1684–1692: wznoszenie murowanego soboru. Ilustracja: IKONASTONE - 1685–1689
Rzeźbiarz Stefan Mutianica wykonał pierwszy ikonostas (WUE datuje go na 1689 r.); polichromię i złocenia wykonał mieszkaniec Łubniów Józef Iwanowicz (według pslava.info). [2, 7]

1685–1689: pierwszy ikonostas (rekonstrukcja umowna). Ilustracja: IKONASTONE - 1687
Po upadku Samojłowicza budową soboru zaopiekował się hetman Iwan Mazepa (według WUE); w tym samym roku nadał monasterowi wsie Łuka, Chytci, Mhar i Piski (według J. Mycyka). [2, 17]
- 1688
Według ESU zbudowano kamienną bramę z drewnianą cerkwią Archanioła Michała na koszt pułkowników L. Świczki, M. Burochowicz i D. Apostoła; WUE datuje tę cerkiew na 1690 r. [2, 3]
- 1692
Sobór ukończono za hetmana Iwana Mazepy; według RISU metropolita kijowski Warłaam Jasiński poświęcił świątynię i przeniósł relikwie Atanazego „pod arkadę po prawej stronie”. [3, 5, 23]
- 1695
Pożar zniszczył refektarz z cerkwią Zwiastowania i cele. Według ESU. [3]
- 1700
Według WUE zmarł architekt Sauer; prace wykończeniowe ukończył mistrz Atanazy Piratyński. [2]
Barok, pożary i przebudowa
- 1728–1729
Według WUE zawaliła się kopuła centralna soboru, a w następnym roku ją odbudowano. [2]

1728–1729: zawalenie centralnej kopuły (rekonstrukcja umowna). Ilustracja: IKONASTONE - 1733
Według Encyclopedia of Ukraine aresztowano ihumena W. Zahorowskiego, który opowiadał się za zjednoczeniem Lewobrzeża i Prawobrzeża pod jednym hetmanem; wywieziono go do Moskwy. [1]
- 1736
Wielki pożar zniszczył drewniane budowle i uszkodził sobór; spłonął pierwszy ikonostas Mutianicy. [2, 3, 7]
- 1737–1744
Ihumenem został Joazaf Horlenko (1737–1748), od 1744 r. — pierwszy archimandryta monasteru; według ESU w 1737 r. na koszt księcia Ludwika Heskiego zbudowano północny korpus cel. [1, 3]
- 1742
Według ESU cesarzowa Elżbieta Piotrowna przeznaczyła środki na odbudowę monasteru. [3]
- 1754
Metropolita kijowski Tymoteusz Szczerbacki poświęcił odbudowany sobór; podczas przebudowy kopuł zostało pięć zamiast siedmiu. [1, 2, 3]
- 1762–1765
Rzeźbiarz Sysoj Szałmatow (pochodzący z Ostaszkowa, według pslava.info) wykonał nowy ikonostas o wysokości prawie 17 m; ikony malował Iwan Kosaczyński. [2, 3, 7, 23]

1762–1765: Sysoj Szałmatow rzeźbi nowy ikonostas. Ilustracja: IKONASTONE - 1785–1844
Budowę trzykondygnacyjnej dzwonnicy rozpoczęto w 1785 r., lecz nie ukończono; wzniesiono ją w latach 1839–1844 (ESU — 1837–1844) w stylu klasycystycznym; według WUE projekt Antona Kartaszewskiego, wzorem była dzwonnica monasteru Podwyższenia Krzyża w Połtawie. [1, 2, 3, 14]

Rok 1844: zespół z ukończoną dzwonnicą. Ilustracja: IKONASTONE - 1804
Według Encyclopedia of Ukraine i pslava.info zbudowano ciepłą cerkiew Zwiastowania (WUE odnosi ją do końca XIX w.). [1, 2, 9]

Monaster Mharski, kolorowa litografia z końca XIX w. Wikimedia Commons, domena publiczna
Koniec imperium i zamknięcie
- 5–6 sierpnia 1919
W nocy na 6 sierpnia (st. st.) bolszewicy wyprowadzili z Łubniów ihumena Ambrożego i mnichów i rozstrzelali ich na drodze pirjatyńskiej, siedem wiorst od miasta: 17 osób (ESU — „16 z 24 mnichów”, pslava.info — 19 mnichów). [2, 3, 5, 8, 11]
- 1922
W Łubniach zaczęto zajmować precjoza cerkiewne; komisarz Sereda z Charkowa żądał srebrnej raki Atanazego. Dziesiątki tysięcy ludzi otoczyły sobór, ale zaczęły się żniwa, ludzie się rozjechali, mnisi przenieśli relikwie do drewnianej raki, a srebrną oddali. [2, 5, 10, 16]
- 1923 lub 1926
Monaster zamknięto (ESU — 1923, Encyclopedia of Ukraine — 1926). [1, 3]
- Lata 30. — 1986
Ikonostas Szałmatowa utracono; ocalała tylko ikona „Narodzenie Bogurodzicy” (1765), obecnie w Narodowym Muzeum Sztuki. W zabudowaniach urządzono zakład dla „dzieci wrogów ludu” (według pslava.info); od 1937 r. — batalion dyscyplinarny, od 1945 r. — jednostkę wojskową, od 1986 r. — obóz pionierski (według ESU). [2, 3, 7, 8]
- 12 września 1941 – 19 września 1943
Niemiecka okupacja Mharu; według ESU w czasie wojny w soborze odbywały się nabożeństwa. Archiwum monasteru zaginęło w latach wojny (według pslava.info). [3, 4, 8]
- 24 sierpnia 1963
Uchwałą Rady Ministrów USRR zabudowania monasteru objęto ochroną. Według ESU. [3]
Odrodzenie i czasy najnowsze
- 12 sierpnia 1990
Niedaleko monasteru, na skraju Łubniów, usypano „Kurhan Smutku” — pomnik ofiar Wielkiego Głodu z lat 1932–1933. [22]
- 8–15 maja 1993
Monaster zwrócono Cerkwi: 8 maja namiestnikiem mianowano ihumena Filipa (Osadczenkę), 15 maja, w dniu pamięci Atanazego, odprawiono pierwszą liturgię. Według ESU pierwsza wspólnota liczyła około 20 osób. [3, 5]

Rok 1993: powrót mnichów do monasteru. Ilustracja: IKONASTONE - Luty 1994
Według RISU odbyły się pierwsze od dziesięcioleci postrzyżyny mnisze. [5]
- 1995–2005
W 1995 r. instytut „Ukrproektrestawracija” (główny architekt projektu N. Kosenko) opracował szkicowy projekt odtworzenia ikonostasu na podstawie materiałów ikonograficznych i historycznych; w 1999 r. rząd zatwierdził program odtwarzania zabytków, a w 2005 r. zaczęto wykonywać i stopniowo montować części ikonostasu. [2, 7]

1995–2005: odtworzenie ikonostasu (rekonstrukcja umowna). Ilustracja: IKONASTONE - 8 maja 2008
Synod UKP pobłogosławił miejscowe uwielbienie 17 męczenników rozstrzelanych w 1919 r. jako mharskich męczenników-mnichów (prepodobnomuczenikow); pamięć — 24 lipca (6 sierpnia). [2, 11]
- 2012
Namiestnik Filip (Osadczenko), obecnie metropolita połtawski i myrhorodzki, został przełożonym monasteru. Według ESU. [3]
- 5 grudnia 2022
Służba Bezpieczeństwa Ukrainy przeprowadziła w monasterze działania kontrwywiadowcze; mieszkaniec monasteru oświadczył, że nie widział żadnych konfiskat. Według portalu Suspilne. [13]
- 6 sierpnia 2026
W święto patronalne, w dniu pamięci mharskich męczenników-mnichów, liturgii przewodniczył metropolita Filip (Osadczenko); po niej odbyła się procesja do skitu Zwiastowania, miejsca pochówku męczenników. Według SPŻ. [15]
Utracone i odtworzone
| Co | Jak było | Co się stało | Gdzie jest teraz |
|---|---|---|---|
| Pierwsza drewniana cerkiew Przemienienia Pańskiego | 1628 r. | Rozebrana za Samojłowicza, zastąpiona murowanym soborem w latach 1684–1692 | Nie zachowała się [2, 3] |
| Pierwszy ikonostas Stefana Mutianicy | 1685–1689 | Spłonął w pożarze 1736 r. | Utracony [2, 7] |
| Ikonostas Sysoja Szałmatowa | 1762–1765; czterokondygnacyjny, prawie 17 m, carskie wrota ze złoconej miedzi | Nie zachował się; ocalała ikona „Narodzenie Bogurodzicy” (1765) | Ikona — w Narodowym Muzeum Sztuki; reszta utracona [2, 7] |
| Współczesny ikonostas | Projekt „Ukrproektrestawracii”, 1995 r. | Wykonywanie i montaż częściami od 2005 r. | W soborze Przemienienia Pańskiego [2, 7] |
| Dwie z siedmiu kopuł | Siedmiokopułowy sobór z 1692 r. | Podczas przebudowy w 1754 r. kopuł zostało pięć | Obecnie sobór pięciokopułowy [1, 2] |
| Kopuła centralna | Pierwotna | Zawaliła się w 1728 r. (według WUE), odbudowana w 1729 r. | Odbudowana [2] |
| Malowidła Iwana Maksymowicza | Kierował pracowniami ikonopisarskimi Mharu (1679–1745) | Jego polichromie w monasterach, w tym mharskich, nie zachowały się | Utracone [18] |
| Srebrna raka i relikwie św. Atanazego | Pod ambonką (1654), od 1692 r. — pod arkadą soboru | W 1922 r. srebrną rakę oddano, relikwie przewieziono do Charkowa | Relikwie — sobór Zwiastowania, Charków (południowa nawa boczna) [3, 10, 16, 21] |
| Relikwie metropolity Józefa Nelubowicza-Tukalskiego | Przeniesione z Czehrynia | Dokładne miejsce nie jest ustalone; przypuszcza się wnękę w murze soboru Przemienienia Pańskiego | Gdzieś w monasterze, poszukiwania trwają [20] |
| Dzwony | W dzwonnicy | Przetopione za władzy sowieckiej (według „Telegrafu”) | Utracone [12] |
| Krzyż i kopuła dzwonnicy | Dzwonnica z lat 1839–1844 | W latach 70. burza zerwała krzyż, później pożar zniszczył kopułę (według pslava.info) | Dzwonnica stoi; stan jej szczytu w źródłach nie jest doprecyzowany [8] |
| Korpusy cel | XVII–XVIII w. | Nie zachowały się | Utracone [9] |
| Archiwum monasteru | XVII–XVIII w. | Zaginęło w latach wojny | Utracone [8] |
| Miejsce pochówku 17 męczenników z 1919 r. | Przy cerkwi skitowej | Od 2008 r. czczeni jako święci | Skit Zwiastowania [5, 15] |
Architektura
Encyklopedia Ukrainy widzi w soborze połączenie tradycyjnej ukraińskiej świątyni krzyżowej, trójnawowej z zachodnioeuropejską bazyliką. Świątynia ma sześć filarów i pierwotnie miała siedem kopuł — jak sobór Świętej Trójcy w Czernihowie, który „Telegraf” nazywa jej wzorem. Obecnie kopuł jest pięć i są gruszkowate.
Oblicze soboru wyznacza dekoracja. Angielska Wikipedia wymienia mozaikę i sztukatorskie ornamenty roślinne na elewacjach, okrągłe okna w kształcie kwiatu, wygięte górne części fasad, ściany o graniastym kształcie i przeważnie białą barwę. Sztukaterię dodano w drugiej tercji XVIII wieku; pierwotny zamysł z czasów Mazepy był znacznie surowszy. Encyklopedia Ukrainy uważa sobór za jeden z najlepszych przykładów baroku ukraińskiego.
Sobór stoi w centrum zespołu, który kształtował się ponad dwa stulecia. Encyklopedia Ukrainy wymienia dom archimandryty (1786), dzwonnicę ukończoną w 1844 roku, dom gościnny z drugiej połowy XIX wieku i cerkiew Zwiastowania w stylu pseudobizantyjskim; „Telegraf” wspomina także klasycystyczne korpusy cel i jednokopułową cerkiew Atanazego. W monasterze pochowano patriarchę konstantynopolitańskiego Serafina II (†1799) oraz arcybiskupów Ambrożego (†1826) i Metodego (†1845); relikwie metropolity Józefa Nelubowicza-Tukalskiego, który zmarł w 1675 roku w Czehryniu, później przeniesiono do Mharu, a dokładnego miejsca ich spoczynku nadal szukają.
Ikonostas Sysoja Szałmatowa (1762–1765) nie zachował się: ocalała tylko ikona „Narodzenie Bogurodzicy”. Instytut „Ukrproektrestawracija” opracował w 1995 roku projekt odtworzenia na podstawie materiałów ikonograficznych i historycznych, a od 2005 roku części nowego ikonostasu wykonuje się i montuje.
Poniżej — dwa elementy świątyni: na zdjęciu i na rysunku. Rysunki pokazują formę, a nie dokładne wymiary.
Gruszkowate kopuły


Z siedmiu kopuł pierwotnego zamysłu zostało pięć. Ich gruszkowaty kształt jest jedną z cech baroku ukraińskiego, o których pisze angielska Wikipedia.
Dzwonnica


Wolno stojącą trzykondygnacyjną dzwonnicę zaczęto wznosić w 1785 roku, lecz nie ukończono; zbudowano ją w latach 1839–1844 według projektu Antona Kartaszewskiego (według WUE) na wzór dzwonnicy monasteru Podwyższenia Krzyża w Połtawie. Kondygnacje mają kolumny doryckie, jońskie i korynckie, a wieńczy ją półkulista kopuła. Według „Telegrafu” dzwonnica służyła jako główna brama monasteru.
Niuanse, które łatwo przeoczyć
Patriarcha, który siedzi. Atanazego III Patelarosa pochowano według greckiego obyczaju w pozycji siedzącej, w pełnych szatach. Czci się go jako cudotwórcę łubieńskiego. W 1922 roku, gdy komisarz żądał srebrnej raki, mnisi zdążyli przełożyć relikwie do drewnianej — dzięki temu świętość ocalała, choć znalazła się w Charkowie.
Syn hetmana w mniszym habicie. W 1663 roku w Mharze postrzyżyny przyjął Jerzy Chmielnicki, syn Bohdana, z imieniem Gedeon. Przez monaster, któremu patronował ojciec, przeszedł też niełatwy los syna.
Porządek, który rośnie ku górze. Dzwonnica to poglądowy podręcznik architektury klasycznej: na dole kolumny doryckie, wyżej — jońskie, na górze — korynckie. Od najsurowszego porządku do najbogatszego, z każdą kondygnacją. Zaczęto ją wznosić w 1785 roku, lecz ukończono dopiero w latach 1839–1844, a kolejność porządków zachowano od pierwszej do ostatniej kondygnacji.
Ślady kul. Według „Telegrafu” na ścianach dawnych świątyń do dziś widać ślady kul — pamięć o czasach prześladowań. W sierpniową noc 1919 roku, według RISU, bolszewicy rozstrzelali przełożonego i 16 mnichów.
Szewczenko i „Bliźniacy”. Według „Telegrafu” Taras Szewczenko opisał monaster Mharski w noweli „Bliźniacy”, napisanej na zesłaniu, wraz z podaniem o aniołach. Tak więc monaster nad Sułą trafił do literatury z bardzo daleka.
Kurhan Smutku. 12 sierpnia 1990 roku niedaleko monasteru, na skraju Łubniów, usypano „Kurhan Smutku” — pomnik ofiar Wielkiego Głodu z lat 1932–1933 (według Encyklopedii Współczesnej Ukrainy).
Galeria zdjęć



Kamień i materiał
Sobór Mharski to opowieść o tym, jak ozdoba przepisuje architekturę. Zamysł z epoki Mazepy był powściągliwy, a w drugiej tercji XVIII wieku elewacje pokryły sztukatorskie ornamenty roślinne; razem z mozaiką i okrągłymi oknami w kształcie kwiatu to one określają dzisiejsze oblicze soboru. Biel ścian nie jest tu tłem, lecz materiałem kompozycji: czyta się na niej każdy zawijas. Sztukateria na fasadzie ma ciężej niż we wnętrzu — znosi deszcz, mróz i słońce, dlatego każda jej renowacja zaczyna się od pomiarów i próbek tego, co przetrwało.
Odtworzenie ikonostasu to osobna lekcja. Zachowała się tylko jedna ikona, więc kompozycję trzeba odtwarzać z materiałów ikonograficznych i historycznych, a grubość rzeźby, głębokość cienia i materiał — dobierają mistrzowie. To samo dotyczy kolumn dzwonnicy: porządek nie znosi przybliżeń, a różnicę między kapitelem jońskim a korynckim widać nawet z ziemi. Takie decyzje — skąd wziąć wzór i jak czytać stare zdjęcie — warto zaplanować jeszcze na etapie projektowania ikonostasu.
Relikwie patriarchy Atanazego spoczywają obecnie w soborze Zwiastowania w Charkowie. A czym wyróżnia się ikonostas ukraińskich świątyń — w artykule „Ukraiński ikonostas”.
Czy wiesz, że
Według WUE hetman Samojłowicz ostrzegał, że wzór — sobór Świętej Trójcy i Eliasza w Czernihowie — to budowla zbyt wielka „jak na miejsce Mharskie”. [2]
Mharskiego patriarchę nazywają Atanazym Siedzącym: pochowano go w pozycji siedzącej, a obecnie jego relikwie w Charkowie również stoją na tronie w południowej nawie bocznej soboru Zwiastowania. [5, 16, 21]
Monaster zamieszkiwali głównie kozacy zaporoscy, którzy pod koniec życia szukali tu spokoju; listy ochronne miał chyba od wszystkich hetmanów. [5, 8]
Ikonostas Szałmatowa sięgał prawie 17 m i wieńczyła go grupa rzeźbiarska na temat stworzenia świata; carskie wrota były z czerwonej miedzi, złocone, ze srebrnymi nakładkami. [2, 7]
Według pslava.info ikony rzędu namiestnego wymieniono w latach 30. XIX wieku; według WUE historyk Mykoła Kostomarow zachwycał się tym ikonostasem, zaznaczając, że odnawiano go za archimandryty Meletiusza (1826–1838). [2, 7]
„Narodzenie Bogurodzicy” (1765) powstała według szkiców Szałmatowa, restaurowana w 1970 r.; to jedyny znany fragment ikonostasu. [2, 7]
W 1756 r. monaster prosił o przysłanie malarza z kijowskiej pracowni katedralnej Hryhorija Semiarowicza (tak nazwisko zapisano w pslava.info). [9]
Oprócz Atanazego w Mharze pochowani są patriarcha konstantynopolitański Serafin II (Anin, †1799), arcybiskup tobolski Ambroży (Kelembet, †1826) i arcybiskup połtawski Metody (Pisniaczewski, †1845). Według ESU. [3]
Relikwie metropolity Józefa Nelubowicza-Tukalskiego są „gdzieś w monasterze Mharskim”: wyprawa przypuszcza, że zamurowano je we wnęce lewej ściany soboru Przemienienia Pańskiego, naprzeciw miejsca spoczynku patriarchy Atanazego. [20]
Niektórzy mnisi w 1919 r. przeżyli, udając martwych lub będąc rannymi; wśród nich Hilarion, Izaak, Teofil. Biskup 23 października 1919 r. nie pozwolił na ekshumację pochówków męczenników. Według Azbuki wiary. [11]
W 1922 r. ludzie przez kilka dób stali wokół soboru, a gdy zaczęły się żniwa, stopniowo się rozjechali; to pozwoliło mnichom przełożyć relikwie do drewnianej raki. [2, 5]
Monaster zamknięto albo w 1923 r. (ESU), albo w 1926 r. (Encyclopedia of Ukraine); w opracowaniach spotyka się obie. [1, 3]
Obok monasteru od 1969 r. istnieje botaniczny pomnik przyrody „Mharska Dacza” (182 ha); pisarz Ołeś Doncenko napisał tu nowelę „Leśniczyna”. Według ESU. [4]
Podania
Miejsce wskazali aniołowie
Według podania księżnej Rainie aniołowie wskazali miejsce przyszłego monasteru. Tę historię Taras Szewczenko opowiedział w noweli „Bliźniacy”. Zapisano w RISU i „Telegrafie”. [5, 12]
„Tu dokończę dni”
Według podania chory patriarcha Atanazy powiedział ihumenowi Petroniuszowi, że chce zakończyć życie w Mharze. Zapisano w SPŻ. [16]
Objawienie i nienaruszone relikwie
Według podania cerkiewnego osiem lat po śmierci metropolita Gazy Paisjusz (Ligarides) opowiedział ihumenowi Wiktorowi o objawieniu Atanazego; trumnę otwarto i ciało okazało się nienaruszone, choć odzież i trumna zbutwiały. Zapisano w RISU i w żywocie UOCC. [5, 10, 16]
Relikwie mają wrócić
Według legendy relikwie Atanazego prędzej czy później mają wrócić do Mharu; greccy dyplomaci rzekomo pomogli je zachować. Zapisano w RISU. [5]
Kozacka starość
Według podania kozacy zaporoscy pod koniec życia szli do Mharu po spokój. Zapisano w RISU i pslava.info. [5, 8]
Odnowiona ikona
Według świadectwa żywota UOCC ikona św. Atanazego została „cudownie odnowiona” i w 2010 r. przywieziono ją do Połtawy. Podano jako świadectwo cerkiewne, niezależnie niezweryfikowane. [10]
Postaci
- Raina Wiśniowiecka (z rodu Mohyłów) — księżna, fundatorka monasteru w 1619 r.; kuzynka Piotra Mohyły.
- Izajasz Kopiński — pierwszy ihumen, później metropolita kijowski.
- Atanazy III Patelaros — patriarcha Konstantynopola, zmarł w Mharze w 1654 r.; czczony jako cudotwórca łubieński.
- Jerzy Chmielnicki (mnich Gedeon) — syn hetmana Bohdana; przyjął postrzyżyny w 1663 r.
- Iwan Samojłowicz — hetman, inicjator budowy soboru (1683–1684).
- Iwan Mazepa — hetman, który ukończył budowę soboru (1692).
- Johann Baptysta, według WUE — Sauer — architekt soboru z Wilna.
- Michał Tomaszewski, Atanazy Piratyński — mistrzowie, którzy pomagali przy budowie i ukończyli wykończenie.
- Warłaam Jasiński — metropolita kijowski, poświęcił sobór w 1692 r. (według RISU).
- Iwan Maksymowicz — mnich-ikonopisarz, kierował pracowniami ikonopisarskimi Mharu (1679–1745).
- Stefan Mutianica — rzeźbiarz pierwszego ikonostasu (1685–1689).
- Sysoj Szałmatow — rzeźbiarz ikonostasu z lat 1762–1765 (pochodzący z Ostaszkowa, pracownia w Kursku).
- Iwan Kosaczyński — ikonopisarz ikonostasu Szałmatowa.
- Joazaf Horlenko — ihumen od 1737 r., pierwszy archimandryta (1744).
- Tymoteusz Szczerbacki — metropolita kijowski, poświęcił odbudowany sobór w 1754 r.
- Anton Kartaszewski — autor projektu dzwonnicy (według WUE).
- Józef Nelubowicz-Tukalski — metropolita kijowski, †1675; relikwie w Mharze.
- Ambroży, ihumen, i 16 mnichów — rozstrzelani w 1919 r.; kanonizowani lokalnie w 2008 r.
- Filip (Osadczenko) — namiestnik od 1993 r., przełożony od 2012 r., metropolita połtawski i myrhorodzki.
Jak cytować
IKONASTONE. Sobór Przemienienia Pańskiego monasteru Mharskiego // Przewodnik po świątyniach Ukrainy. URL: https://ikonastone.com/pl/przewodnik/sobor-przemienienia-monaster-mharski/ (dostęp: DD.MM.RRRR).
Nie wiesz, jak nazywa się wyrób? Przejdź przez świątynię od ołtarza po plac →
Chcesz podarować coś do kościoła? Co podarować do kościoła →
Chcesz upamiętnić bliskich lub poległego parafianina? Pamięć przy świątyni →
Często zadawane pytania
Kiedy zbudowano sobór Przemienienia Pańskiego w Mharze?
Encyklopedia Ukrainy datuje budowę na lata 1682–1694, angielska Wikipedia — na lata 80. XVII wieku; według innych danych murowaną świątynię zaczęto wznosić w 1692 roku. W XVIII wieku sobór przebudowano.
Kto był architektem soboru?
Encyklopedia Ukrainy wskazuje jako autora projektu Johanna Baptystę; angielska Wikipedia — Johanna Baptystę Sauera z Wilna. Pomagali mu M. Tomaszewski i A. Piratyński (według Encyklopedii Ukrainy). Fundusze dali hetmani Iwan Samojłowicz i Iwan Mazepa.
Dlaczego sobór ma pięć kopuł, a nie siedem?
Pierwotnie świątynia miała siedem kopuł. Według Wielkiej Encyklopedii Ukraińskiej w 1728 roku zawaliła się kopuła centralna (odbudowana w 1729 roku), a podczas przebudowy w 1754 roku kopuł zostało pięć; Encyklopedia Ukrainy także wiąże to z przebudową z połowy XVIII wieku, a „Telegraf” — z pożarem w XVIII wieku.
Kto jest pochowany w monasterze Mharskim?
Tu zmarł i został pochowany były patriarcha ekumeniczny Atanazy III Patelaros (1654); w 1922 roku jego relikwie przewieziono do soboru Zwiastowania w Charkowie. W monasterze pochowano także patriarchę konstantynopolitańskiego Serafina II i dwóch arcybiskupów, a relikwie metropolity Józefa Nelubowicza-Tukalskiego przeniesiono tu z Czehrynia.
Czy monaster działa obecnie?
Tak. Władze sowieckie zamknęły monaster (w 1923 roku według ESU, w 1926 według Encyclopedia of Ukraine); Cerkwi zwrócono go w 1993 roku.
Źródła 23
- Encyclopedia of Ukraine (CIUS). Mhar Transfiguration Monastery
- Велика українська енциклопедія. Мгарський Спасо-Преображенський монастир
- Енциклопедія Сучасної України. Мгарський Спасо-Преображенський чоловічий монастир УПЦ МП
- Енциклопедія Сучасної України. Мгар Полтавської області
- РІСУ. Історія Мгарської обителі
- РІСУ. Ярема Вишневецький — ворог православ'я чи православний меценат
- Полтавіка (pslava.info). Іконостас Спасо-Преображенського собору (Н. Косенко та ін., 1996)
- Полтавіка (pslava.info). Л. Логвиненко. Дзвони над Сулою (2010)
- Полтавіка (pslava.info). Мгарський монастир
- UOCC. St. Athanasius, Patriarch of Constantinople, Wonderworker of Lubny
- Азбука віри. Мгарські преподобномученики
- Телеграф. Про цей монастир Шевченко писав у засланні (16.10.2025)
- Суспільне Полтава. У Мгарському монастирі УПЦ СБУ провело безпекові заходи (05.12.2022)
- Суспільне Полтава. Які пам'ятки українського бароко збереглися на Полтавщині
- Союз православних журналістів. Три архієреї очолили літургію в престольне свято Мгарського монастиря (06.08.2026)
- Союз православних журналістів. St. Athanasius the Seated — a Greek on the throne of Mhar Hill
- Ю. Мицик. П'ять невідомих документів гетьмана Івана Скоропадського // Київські історичні студії
- Encyclopedia of Ukraine. Maksymovych, Ivan
- Encyclopedia of Ukraine. Tukalsky-Neliubovych, Yosyf
- Тексти. Останній митрополит Йосип Тукальський загинув 1675 року
- РІСУ. Благовіщенський собор у Харкові
- Енциклопедія Сучасної України. Курган скорботи
- Sobory.ru. Мгарь. Собор Спаса Преображения

- Miasto
- wieś Mhar, koło Łubniów, obwód połtawski
- Zbudowano
- 1682–1694, według innych danych od 1692 r.; przebudowa w XVIII w.
- Typ
- świątynia krzyżowa, trójnawowa, sześciofilarowa, z cechami bazyliki; pierwotnie siedmiokopułowa, obecnie pięciokopułowa
- Materiał
- murowana, tynkowana; wystrój sztukatorski i mozaika na elewacjach
- Stopień zbadania
- 29%





