Sobór Zwiastowania w Charkowie: pasiasta dominanta nad Łopanią

Czerwona cegła i biały tynk przeplatają się na elewacjach pasami, a sobór nad Łopanią widać z daleka — jak pion wykreślony dwoma kolorami. Architekt Mychajło Łowcow projektował go dla parafii, do której sam należał.

W skrócie

Adres	ul. Rizdwiana 12, Charków
Zbudowano	1888–1901; założenie 2 października 1888, konsekracja 1901
Architekt	Mychajło Łowcow (1850–1907)
Typ	pięciokopułowa świątynia w stylu bizantyjskim z wysoką dzwonnicą od zachodu
Wymiary	krzyż kopuły głównej — ponad 60 m (według innych danych wysokość świątyni 59 m); dzwonnica z krzyżem — około 80 m
Materiał	czerwona cegła na przemian z białymi tynkowanymi pasami
Status	sobór katedralny eparchii charkowskiej od 1946 r. (obecnie UCP PM); zabytek architektury o znaczeniu lokalnym

Historia

W tym miejscu, w słobodzie Załopań, mniej więcej od 1655 roku stała drewniana cerkiew Zwiastowania — jedna z pierwszych w Charkowie. W 1738 roku zniszczył ją pożar, a parafianie szybko odbudowali świątynię. Według „Zabytky” ta pierwsza drewniana cerkiew była trójwierzchowa, z osobną dzwonnicą, a jej główną świętością była ikona Matki Bożej Kazańskiej w złoconej sukience z 1776 roku. W 1789 roku postanowiono wznieść murowaną cerkiew według projektu P. Jarosławskiego; konsekrowano ją pięć lat później. Od 1836 roku dobudowano do niej kaplice boczne św. Jana Wojownika i wielkiej męczennicy Barbary — parafia rosła razem z miastem.

W 1887 roku postanowiono zbudować nowy sobór. Uroczyste założenie odbyło się 2 października 1888 roku. Projekt wykonał Mychajło Łowcow, później główny architekt Charkowa; według przewodnika „Zabytky” kosztorys wynosił 400 000 rubli, a pieniądze, według „Dorohowkazu”, dawali głównie kupcy. Nową świątynię stawiano na północ od starej i dopóki trwała budowa, nabożeństwa odbywały się w starej cerkwi. Po zakończeniu prac rozebrano ją. Sobór konsekrowano w 1901 roku — według strony soboru 13 października; dzień wcześniej świątynię odwiedził święty Jan z Kronsztadu.

Status soboru miejskiego świątynia otrzymała w latach 1913–1914 (przewodniki różnią się co do daty). W 1923 roku decyzją władzy sowieckiej rozebrano marmurowy ikonostas. Próby zamknięcia soboru zdarzały się i wcześniej, a według „Dorohowkazu” prawosławne organizacje miasta się im sprzeciwiały. Zimą 1930 roku sobór jednak zamknięto, w budynku urządzono stajnię i skład produktów naftowych. Nabożeństwa wznowiono w 1943 roku, pod okupacją niemiecką; anglojęzyczna Wikipedia pisze, że świątynią użytkowała wtedy Ukraińska Autokefaliczna Cerkiew Prawosławna. Wówczas też przeniesiono do soboru relikwie świętych Melecjusza i Atanazego. Od 1946 roku to sobór katedralny eparchii charkowskiej.

W 1974 roku huragan zerwał krzyż z dzwonnicy. Wieczorem 2 czerwca 1997 roku, po pracach spawalniczych, zapalił się szczyt kopuły dzwonnicy; rozważano dwie wersje — naruszenie przepisów bezpieczeństwa albo podpalenie, bo do eparchii docierały groźby. Wiatr wiał na wschód i wierzchołek mógł runąć na główną bryłę świątyni, ale spadł na dziedziniec, uderzywszy o gzyms dzwonnicy. W 1998 roku dzwonnicę wyremontowano, między innymi ze środków przedstawicieli różnych wyznań miasta. 23 stycznia 2024 roku sobór ucierpiał w rosyjskim ataku rakietowym na Charków: architekt Wiktor Dwornikow z inicjatywy NEMOlab opowiedział Suspilnemu o uszkodzonych witrażach o wartości artystycznej i historycznej oraz wybitych przeszkleniach w bębnach kopuł. Naprawę utrudnia to, że rusztowania na soborze nie sięgają do wybitych okien, więc pracować trzeba będzie bezpośrednio na kopułach.

Architektura

Sobór jest pięciokopułowy, w stylu bizantyjskim. Strona soboru nazywa zachodnią dzwonnicę gotycką — nieoczekiwane połączenie, które czyni sylwetę rozpoznawalną. Krzyż kopuły głównej wzniesiono ponad 60 m, a dzwonnica z krzyżem sięga około 80 m; anglojęzyczna Wikipedia nazywa sobór jedną z największych i najwyższych świątyń Imperium Rosyjskiego. Długość, według „Dorohowkazu”, wynosi 71 m, szerokość, według „Zabytky”, 34 m. Pojemność różne źródła szacują na 4000–5000 osób.

Portal środkowy obramia masywny łuk na czterech kolumnach. Malowidła we wnętrzu, według „Dorohowkazu”, wykonali Andrij Danylewski, Mychajło Mychajłow i I. Swiatenko; tematy zapożyczono z soboru św. Włodzimierza w Kijowie i częściowo z soboru Chrystusa Zbawiciela w Moskwie.

Na niższym, podziemnym poziomie soboru znajdują się dodatkowe kaplice: w 1915 roku konsekrowano kaplicę św. Antoniego Rzymianina (w 1951 roku przemianowaną na cześć pierwszego męczennika Szczepana), a w 1978 roku — kaplice Ozerańskiej Ikony Matki Bożej i św. Melecjusza Charkowskiego.

Poniżej dwa elementy soboru: na zdjęciu i na rysunku. Rysunki pokazują formę, a nie dokładne wymiary.

Dzwonnica

Dzwonnica o wysokości około 80 m stoi od zachodu. Jej szczyt spłonął w 1997 roku i został odbudowany w 1998 roku.

Kopuła środkowa

Kopuła główna wznosi się nad skrzyżowaniem na bębnie z oknami. To właśnie przeszklenia bębnów kopuł ucierpiały w ataku 23 stycznia 2024 roku.

Szczegóły, które łatwo przeoczyć

Patriarcha pochowany na siedząco. Świętego Atanazego III Patelarosa, patriarchę Konstantynopola, pochowano w Łubniach w pozycji siedzącej, w pełnych szatach liturgicznych. W 1922 roku mnisi przenieśli relikwie do drewnianego relikwiarza, a srebrny oddali władzom. Później relikwie przeniesiono do charkowskiego soboru, gdzie spoczywają do dziś.

Kamienny ikonostas, którego nie ma. Pierwotny ikonostas był marmurowy; anglojęzyczna Wikipedia pisze o marmurze kararyjskim, „Dorohowkaz” — o białym marmurze, dziele moskiewskiego mistrza Wasilija Orłowa. W 1923 roku go rozebrano. To, co widzimy dziś, to powojenny ikonostas wykończony na wzór marmuru.

Bizancjum i gotyk na jednej osi. Pięciokopułowa świątynia w duchu bizantyjskim i dzwonnica, którą strona soboru nazywa gotycką — połączenie, które na rysunku wygląda śmiało, a w panoramie miasta odbierane jest jako całość dzięki wspólnemu pasiastemu murowi.

Ogień, który spadł nie tam. Podczas pożaru w 1997 roku wiatr niósł płomienie na wschód, ku głównej bryle. Wierzchołek kopuły dzwonnicy spadł na dziedziniec, nie uszkadzając głównej bryły. Odbudowę w następnym roku finansowali, między innymi, przedstawiciele różnych wyznań Charkowa.

Stajnia i skład paliwa. W latach 30. w soborze trzymano konie i przechowywano produkty naftowe. Według najprostszych miar budowlanych — najgorsze sąsiedztwo dla malowideł i tynku.

Architekt-parafianin. Mychajło Łowcow projektował świątynię nie dla abstrakcyjnego zleceniodawcy, lecz dla własnej parafii: oficjalna strona soboru wprost nazywa go parafianinem cerkwi Zwiastowania. Później został głównym architektem Charkowa, więc sobór można uznać zarówno za jego zawodową wizytówkę, jak i za sprawę osobistą.

Świętości dolnej cerkwi. Pod soborem rozciąga się osobny świat kaplic. Czci się tu Ozerańską Ikonę Matki Bożej, a 17 września 2011 roku w kaplicy św. Melecjusza pochowano metropolitę Nikodema (Rusnaka).

Sobór w miniaturze. W 2009 roku na placu Architektów ustawiono trzytonową miniaturową kopię soboru z białego marmuru i brązu — na 355-lecie miasta i 210-lecie eparchii charkowskiej.

Galeria zdjęć

Kamień i materiał

Elewacje soboru wzniesiono z czerwonej cegły na przemian z białymi tynkowanymi pasami. Ten zabieg daje efekt, po którym Charków rozpoznaje swój sobór: poziomy rytm, który powściąga ogromną wysokość, a zarazem ją podkreśla.

Los marmurowego ikonostasu to historia o tym, że kamień jest trwalszy niż ludzkie decyzje. Rozebrany w 1923 roku, ustąpił miejsca powojennej imitacji. A w 2009 roku Charków zamówił sobie marmurowy sobór w miniaturze. Gdy kamień pracuje w świątyni, ważne jest, by można go było nie tylko zamontować, ale i zachować; to pytanie lepiej postawić już na etapie projektowania ikonostasu.

Inna dawna świątynia miasta to sobór Pokrowy w Charkowie. O kamiennych przegrodach ołtarzowych przeczytasz w artykułach kamienny ikonostas i carskie wrota.