Sobór Trójcy Świętej w Hustyni: pięć kopuł nad wyspą na Udaju

Według podania Hustynia otrzymała imię od gęstego (ukr. hustyj) lasu, który otaczał wyspę na Udaju. Las dawno się przerzedził, a pięć wierchów soboru Trójcy Świętej wciąż utrzymuje nad równiną ten sam pionowy akcent, dla którego je postawiono.

W skrócie

Adres	wieś Hustynia, rejon przyłucki, obwód czernihowski, Monaster Trójcy Świętej w Hustyni
Zbudowano	1672–1676; według monasteru założony w 1674, konsekrowany w 1675
Ktitor	hetman Iwan Samojłowicz
Typ	krzyżowa, dziewięciodzielna, pięciowierchowa murowana świątynia
Materiał	cegła, tynk
Status	zabytek o znaczeniu narodowym; główna świątynia klasztoru żeńskiego

Historia

Około 1600 roku hieroschimnich Joasaf z mnichami osiedlił się na wyspie wśród rozlewisk Udaju, na ziemiach książąt Wiśniowieckich. Według „Latopisu” klasztoru w 1614 roku z pomocą miejscowych świeckich postawiono tu drewnianą cerkiew Trójcy Świętej. Rozbudowę wspierała Raina Mohylanka, a Izajasz Kopiński, wówczas przełożony Bliższych Pieczar Ławry Kijowsko-Peczerskiej, później metropolita, wzniósł tu kilka budynków. W 1620 roku przybył tu patriarcha jerozolimski Teofan w asyście Kozaków Piotra Sahajdacznego. Po zwycięstwach Bohdana Chmielnickiego opiekunami klasztoru stały się rody starszyzny kozackiej. Z monasterem wiąże się „Latopis hustyński” — jedno z pierwszych dzieł dających szeroki przegląd dziejów Ukrainy. Zachowany odpis z 1670 roku sporządził w Hustyni hieromnich M. Łosycki. Autorem tekstu mógł być Zachariasz Kopysteński, który pracował w Kijowie w latach 20. XVII wieku. Latopis doprowadzono do 1597 roku: opowiada o stosunkach z Litwą, Polską, Krymem i Turcją, o unii brzeskiej i narodzinach Kozaczyzny. Osobno istnieje „Latopis monasteru hustyńskiego” za lata 1600–1641 — źródło do dziejów samego klasztoru.

Drewniany klasztor płonął w latach 1625, 1636 i 1671. Po pożarze z 1636 roku metropolita Piotr Mohyła w 1639 roku pobłogosławił budowę nowej drewnianej cerkwi Trójcy Świętej, którą ukończono w 1644 roku. Paweł z Aleppo, który przybył tu w 1654 roku z patriarchą antiocheńskim Makarym, z zachwytem opisał jej ikonostas.

Pożar z 1671 roku przekonał, by budować z cegły. W latach 1672–1676 na koszt hetmana Iwana Samojłowicza wzniesiono murowany pięciokopułowy sobór. Latopis klasztoru podaje dokładniejsze daty: założenie w 1674 roku, konsekracja w 1675. Świątynię konsekrował arcybiskup czernihowski Łazarz Baranowicz i podczas tych uroczystości wyświęcił na hieromnicha Dymitra Tuptałę — przyszłego świętego Dymitra Rostowskiego. Dalej klasztor rozbudowywali Mazepa, który w 1695 roku wzniósł cerkiew Zaśnięcia, i ród pułkowników przyłuckich Horłenków. Pod koniec XVII wieku monaster otoczono wałem, murem i fosą. Pod koniec XVIII wieku był jednym z najbogatszych monasterów Ukrainy Lewobrzeżnej.

W 1793 roku, po sekularyzacji, monaster zamknięto. Otwarto go ponownie w 1844 roku. W 1845 roku w krypcie cerkwi Zaśnięcia pochowano byłego generał-gubernatora Małorosji Mikołaja Repnina. Tego samego lata, 28 czerwca 1845 roku, Hustynię odwiedził Taras Szewczenko i wykonał kilka akwarel. Wdowa po Repninie, Barbara, odnowiła cerkiew Zaśnięcia, która, ponownie konsekrowana jako cerkiew Zmartwychwstania, stała się rodową kryptą Repninów. Później w tej krypcie pochowano syna historyka sztuki Mykoły Makarenki, który w 1927 roku badał budynki klasztorne.

W 1924 roku władze sowieckie zamknęły monaster i urządziły w nim komunę dziecięcą. Później budynki zajęła przychodnia psychoneurologiczna, która działała tu do 1991 roku; dom opieki psychoneurologicznej dla kobiet, według ukraińskiej Wikipedii, zamknięto dopiero wiosną 1993 roku. Na części terenu w latach 1943–1959 funkcjonował klasztor żeński. Na początku lat 90. zespół leżał w ruinie. W 1993 roku monaster się odrodził, a sobór Trójcy Świętej odrestaurowano w latach 1995–1997.

Kronika

Cyfry w nawiasach kwadratowych to numery źródeł na liście na końcu strony. Adnotacja „według …” oznacza, że fakt potwierdza tylko jedno źródło. Sekcja „Podają” zawiera podania i legendy: zapisano je w źródłach, lecz nie potwierdzono dokumentami.

Wyspa na Udaju: drewniane cerkwie Trójcy Świętej

1. Około 1600

   Mnich Joasaf z uczniami osiedlił się na wyspie wśród rozlewisk Udaju, na ziemiach książąt Wiśniowieckich. Według monasteru i ukraińskiej Wikipedii przybył z Athosu i najpierw żył w Ławrze Kijowsko-Peczerskiej; Encyklopedia Współczesnej Ukrainy nazywa go hieromnichem z Ławry, a anglojęzyczna Wikipedia, powołując się na latopis, pisze o mnichach z monasteru Mieżyhirskiego. ^{[1, 3, 5, 9, 12]}

2. 1612

   Książę Michał Wiśniowiecki zezwolił na budowę monasteru w swoich dobrach; w 1615 r., według ukraińskiej Wikipedii, wydał nadanie na wyspę Hustyń z lasami, łąkami i gruntami ornymi. ^{[2, 3]}

3. 1614

   Zbudowano małą drewnianą cerkiew Przenajświętszej Życiodajnej Trójcy; ihumenem wybrano Joasafa. ^{[1, 3, 5, 9, 12]}

4. Około 1615 – lata 30. XVII w.

   Według ukraińskiej Wikipedii Izajasz Kopiński, wówczas ihumen Bliższych Pieczar Ławry Kijowsko-Peczerskiej, przez około dwie dekady faktycznie kierował klasztorem. ^[3]

5. 1620

   Monaster odwiedził patriarcha jerozolimski Teofan w asyście Kozaków hetmana Piotra Sahajdacznego. ^{[3, 5]}

6. 1625, 1636

   Pożary zniszczyły niemal cały klasztor; po drugim mnisi przenieśli monaster w nowe miejsce przy grobli na Udaju. ^{[1, 3, 5]}

7. 1638

   Część braci z ihumenem Wasylem zbiegła do Putywla, do państwa moskiewskiego. ^{[3, 5]}

8. 1639

   Metropolita Piotr Mohyła mianował nowego ihumena (według ukraińskiej Wikipedii — Eliasza Torskiego) i postawił krzyż w miejscu przyszłej dużej cerkwi. ^{[1, 3, 5]}

9. 1641–1644

   W 1641 r. założono nową cerkiew Trójcy Świętej (pomocy udzielił m.in. hospodar mołdawski Bazyli Lupu), w 1644 r. ją konsekrowano. ^{[1, 3, 5, 12]}

10. 1648

    Powstańcy zniszczyli monaster; Bohdan Chmielnicki wziął klasztor pod swoją opiekę i potwierdził jego ziemie uniwersałami. ^{[2, 3, 5]}

11. 1654

    Patriarcha antiocheński Makary z archidiakonem Pawłem z Aleppo gościł w Hustyni; Pawła szczególnie zachwycił ikonostas cerkwi Trójcy Świętej. ^{[3, 5]}

12. 1670

    Hieromnich Mychajło Łosycki sporządził w Hustyni odpis latopisu, znany jako „Latopis hustyński”. ^{[16, 17]}

13. 1671

    Pożar zniszczył cerkiew Trójcy Świętej, dzwonnicę i cele; według ukraińskiej Wikipedii ocalały refektarzowa cerkiew Zaśnięcia i cerkiew Świętych Piotra i Pawła. ^{[3, 12]}

Murowany sobór i epoka hetmańska

1. 1672–1676

   Na koszt hetmana Iwana Samojłowicza wzniesiono murowany pięciowierchowy sobór Trójcy Świętej. Lata podaje się różnie: 1672–1676 (Encyklopedia Współczesnej Ukrainy, Telegraf), 1674–1676 (ukraińska i anglojęzyczna Wikipedia); według monasteru budowę rozpoczęto w 1674 r. ^{[1, 3, 4, 5, 10, 12, 21]}

2. 1675

   23 maja, w święto Zesłania Ducha Świętego, sobór konsekrował arcybiskup czernihowski Łazarz Baranowicz i wtedy też wyświęcił na hieromnicha Dymitra (Tuptałę), przyszłego metropolitę rostowskiego. ^{[3, 12, 18, 19, 23]}

3. 1687–1697

   Pułkownik przyłucki Łazarz Horłenko zginął w 1687 r. w wyprawie krymskiej; według Suspilnego dziesięć lat później syn Dmytro przewiózł jego prochy do domu. ^[8]

4. 1693–1708

   Na koszt pułkownika Dmytra Horłenki wzniesiono murowane cerkwie nadbramne — św. Mikołaja i Świętych Piotra i Pawła — oraz mury z bramami i basztami. ^{[3, 5, 21]}

5. 1695

   Hetman Iwan Mazepa wzniósł murowaną cerkiew Zaśnięcia. ^{[1, 3]}

6. 1734, 1754–1756

   Mury przebudowano; ich długość sięgnęła 558 m, według ukraińskiej Wikipedii. ^[3]

7. Połowa XVIII w.

   Monaster posiadał ponad 3 tys. dziesięcin i ponad 3 tys. dusz chłopów; bogactwem ustępował jedynie Ławrze Kijowsko-Peczerskiej. ^{[2, 3, 11]}

8. 1786–1793

   Rząd rosyjski sekularyzował ziemie monasteru (1786), a w 1793 r. klasztor zamknięto. ^{[1, 2, 3, 5]}

Odnowienie w XIX w.

1. 1844

   15 maja, w święto Trójcy, monaster uroczyście otwarto (anglojęzyczna Wikipedia — 1843 r.). ^{[1, 2, 3, 5]}

2. Po 1844

   Za archimandryty Barsanufiusza, według O. Konyskiego (relacja przytoczona w ukraińskiej Wikipedii), w cerkwi Trójcy Świętej zniszczono portrety księcia Wiśniowieckiego i hetmana Mazepy, zasypano kryptę Horłenków, przetopiono sukienki ikon z herbami Horłenków i Samojłowiczów, a stare ikonostasy zastąpiono petersburskimi. ^[3]

3. 1845

   W Hustyni pochowano księcia Mikołaja Repnina, byłego generał-gubernatora Małorosji (zmarł 18 stycznia w Jahotynie). Jego wdowa odnowiła cerkiew nad jego prochami; refektarzowa cerkiew Zaśnięcia, ponownie konsekrowana jako cerkiew Zmartwychwstania, stała się kryptą Repninów; według t-shevchenko.name odnowioną cerkiew konsekrowano 12 listopada. ^{[1, 3, 5, 13, 15, 22]}

4. 1845

   28 czerwca Hustynię odwiedził Taras Szewczenko i wykonał trzy rysunki: brama z cerkwią św. Mikołaja, cerkiew refektarzowa, cerkiew Świętych Piotra i Pawła. ^{[1, 3, 4, 7]}

5. 1846

   Szewczenko narysował ołówkiem klasztorny kielich z grawerowaną datą 1669 (Narodowe Muzeum Tarasa Szewczenki, nr inw. h-420). ^[14]

6. Koniec XIX w.

   Według ukraińskiej Wikipedii archimandryta Nektariusz odbudował groblę z pięcioma mostkami i założył park wokół murów; Hustyńską ikonę wynoszono z soboru Trójcy Świętej na jarmark. ^{[3, 10, 12]}

7. 1900

   Za archimandryty Tichona w cerkwi Świętych Piotra i Pawła urządzono boczny ołtarz Dymitra Rostowskiego, według monasteru. ^[12]

Epoka sowiecka

1. 1920

   Przyłucki wydział oświaty ludowej urządził w monasterze kolonię dziecięcą, według ukraińskiej Wikipedii. ^[3]

2. 1924

   W marcu monaster zamknięto, umieszczono tu komunę dziecięcą; według ukraińskiej Wikipedii rzeźbiony ikonostas z XVII w. i stare ikony porąbano na opał. ^{[1, 3, 5, 12]}

3. 1926

   Historyk sztuki Stefan Taranuszenko fotografował zespół; wśród zdjęć, według Wikimedia Commons, jest portret hetmana Samojłowicza w soborze. ^{[24, 25]}

4. 1927 – lata 30. XX w.

   Mykoła Makarenko badał budynki monasteru; gdy zapadła decyzja o zburzeniu Hustyni, on i jego współpracownicy obronili zespół. ^{[3, 5, 6]}

5. 1943

   Pod okupacją niemiecką mniszki z zamkniętego monasteru Opieki Bogurodzicy w Ładanie odnowiły klasztor jako żeński; na jego czele stanęła ihumenia Eustolia. ^{[3, 5, 9]}

6. 1959

   12 lipca, w święto Świętych Piotra i Pawła, mniszki wypędzono; ikony częściowo wywieziono do Przyłuk, część — do cerkwi we wsi Riaszki, która później spłonęła razem z nimi. ^{[3, 9, 10]}

7. Lata 40. XX w. – 1991

   W budynkach działała przychodnia psychoneurologiczna. Według ukraińskiej Wikipedii mieściły się tu także dom opieki dla osób starszych i niepełnosprawnych (do 1978 r.) oraz dom opieki psychoneurologicznej dla kobiet (1978 – wiosna 1993). ^{[1, 3, 9, 12]}

Czwarte odrodzenie

1. 1993

   Monaster odnowiono jako żeński; 17 grudnia w cerkwi Zmartwychwstania odprawiono pierwszą liturgię. Przełożoną została ihumenia Wiera (Taran). ^{[1, 2, 3, 12]}

2. 1995–1997

   Wyremontowano kopuły i ściany soboru; według monasteru 16 czerwca 1997 r. sobór konsekrował metropolita czernihowski i nieżyński Antoni. ^{[3, 12]}

3. 2000

   Na 400-lecie klasztoru namalowano nową Hustyńską ikonę Bogurodzicy. ^{[3, 12]}

4. 2010, 2012–2013

   Ukończono polichromię wnętrza soboru (2010), odnowiono kopuły (2012–2013), według monasteru. ^[12]

5. 2021

   W marcu krajoznawcy zarzucili monasterowi, że obicie ścian styropianem zniekształciło sobór, według ukraińskiej Wikipedii. ^[3]

Utracone i odtworzone

Architektura

Wielka Encyklopedia Ukraińska opisuje sobór jako świątynię krzyżową i dziewięciodzielną. Pośrodku znajduje się kwadrat pod główną kopułą, rozchodzą się od niego cztery ramiona, a narożniki między ramionami wypełniają dwukondygnacyjne pomieszczenia, prostokątne w planie na dole i pięcioboczne na górze. Nad środkiem i czterema graniastymi wieżami bocznymi wznoszą się dwukondygnacyjne gruszkowate kopuły na graniastych bębnach z oknami.

Elewacje są podzielone na kondygnacje. Okna i nisze w obramieniach biegną rzędami, kondygnacje podkreślają profilowane gzymsy, a te opierają się na kolumienkach o pąkowatych kapitelach. Najbogaciej zdobiona jest elewacja zachodnia z portalem. Wnętrze jest centralne: wysoka przestrzeń otwiera się pod pięcioma wierchami, a w babińcu znajdują się dwukondygnacyjne chóry, otwarte do świątyni dużymi arkadami z balustradami.

Sobór jest centralną budowlą i dominantą zespołu, kwadratowego w planie, otoczonego wałem, murem i fosą. Wokół niego stoją dwie cerkwie nadbramne, budynek przełożonego z cerkwią św. Barbary oraz refektarz z cerkwią Zmartwychwstania. Część świątyń zespołu wzniesiono już po soborze: cerkiew Zaśnięcia w 1695 roku na koszt Mazepy, cerkwie św. Mikołaja i Świętych Piotra i Pawła w latach 1693–1708 na koszt Dmytra Horłenki.

Poniżej — dwa elementy świątyni: na zdjęciu i na rysunku. Rysunki pokazują formę, a nie dokładne wymiary.

Pięć kopuł

Kopuła centralna i cztery boczne mają dwukondygnacyjny gruszkowaty kształt i stoją na graniastych bębnach z oknami. Boczne wierchy umieszczono nie nad ramionami, lecz na wieżach w narożnikach, więc sylwetka jest zwarta, skupiona ku środkowi.

Elewacja zachodnia z portalem

Elewacja zachodnia jest reprezentacyjna. Tu znajdują się najbogatsze obramienia, kondygnacje nisz i portal. Kolumienki o pąkowatych kapitelach dźwigają gzymsy, a elewacja czyta się jak wielopiętrowa etażerka, w której każda półka ma własny rytm.

Niuanse, które łatwo przeoczyć

Sobór na relikwiach trzech męczenników — podanie. Klasztorne podanie, przytaczane przez krajoznawców, opowiada o trojgu dzieciach zabitych w pobliżu klasztoru: ich ciała odnaleziono w śniegu nienaruszone przez rozkład i pochowano przy monasterze. Później ihumenowi we śnie ukazało się niemowlę, groby otwarto, a szczątki pochowano ponownie. Według tego podania ołtarz świątyni Trójcy Świętej stoi nad ich grobami.

Portret hetmana przy wejściu. Według monasteru przy wejściu do soboru naprzeciw siebie przedstawieni są książę Wiśniowiecki i hetman Samojłowicz jako dobroczyńcy klasztoru. Telegraf podpisuje zdjęcie tego portretu jako „odnaleziony wśród malowideł”; w 1926 roku sfotografował go historyk sztuki Stefan Taranuszenko. Czy to dawne malowidło, czy odtworzenie, źródła nie precyzują.

Ikonostas, którym zachwycał się gość z Syrii. W 1654 roku Paweł z Aleppo z zachwytem opisał ikonostas cerkwi Trójcy Świętej. Ten ikonostas prawdopodobnie zginął wraz z drewnianą cerkwią w pożarze z 1671 roku. Według krajoznawców dawny ikonostas monasteru porąbano na opał w latach 20. XX wieku, gdy mieściła się tu kolonia dziecięca, ale z publikacji nie wynika jasno, czy chodzi właśnie o sobór.

Krypta pod posadzką. Pułkownik przyłucki Łazarz Horłenko zginął w 1687 roku w wyprawie krymskiej; według Suspilnego dziesięć lat później syn Dmytro przewiózł jego prochy do domu. Samego Dmytra Horłenkę pochowano w 1731 roku w rodzinnej krypcie monasteru w Hustyni. Krajoznawcy piszą o rodowej krypcie Horłenków i Markowyczów pod soborem.

Szewczenko malował ruinę. 28 czerwca 1845 roku Szewczenko przyjechał do Hustyni, gdy monaster dopiero co odnowiono po pół wieku zapustoszenia. Według Suspilnego na rysunkach utrwalił upadek klasztoru po jego zamknięciu.

Ocalenie dzięki nauce. Według Suspilnego zabytek przed zniszczeniem w dużej mierze uratował archeolog i historyk sztuki Mykoła Makarenko, który w 1927 roku badał budynki klasztorne.

Galeria zdjęć

Kamień i materiał

Sobór wzniesiono z cegły i otynkowano. Cegła w Hustyni to nie wybór stylistyczny, lecz wniosek z doświadczenia: drewniane cerkwie płonęły tu trzy razy w ciągu pół wieku i dopiero po pożarze z 1671 roku klasztor przeszedł na mur. Plastykę elewacji nadają nie drogie materiały, lecz profile: gzymsy, obramienia, kolumienki z kapitelami, wyprowadzone w cegle i tynku.

Kolumienki o pąkowatych kapitelach nie są tu podporą, lecz rytmem. Stoją na powierzchni ściany i dźwigają tylko poziomą linię gzymsu, ale bez nich elewacja rozpadłaby się na pojedyncze okna. Podobne rozwiązania — gdy detal działa jak podział przestrzeni — warto zakładać już na etapie kolumn i kapiteli.

Jak zmieniały się przegrody ołtarzowe od czasów, gdy Paweł z Aleppo zachwycał się hustyńskim ikonostasem, — w artykule ikonostas ukraiński. Sąsiedzi z tej samej epoki i regionu to sobór Narodzenia Bogurodzicy w Kozielcu i sobór Przemienienia Pańskiego w Nowogrodzie Siewierskim.

Czy wiesz, że

Podają

Postaci

• Joasaf — założyciel i pierwszy ihumen (około 1600, ihumen od 1614 r.).
• Izajasz Kopiński — faktyczny zwierzchnik klasztoru w latach 1615–1630, później metropolita kijowski.
• Michał Wiśniowiecki — właściciel ziemi, który zezwolił na założenie monasteru.
• Piotr Mohyła — metropolita, który w 1639 r. zainicjował odbudowę.
• Paweł z Aleppo — syryjski archidiakon, autor opisu Hustyni z 1654 r.
• Mychajło Łosycki — hieromnich, kopista „Latopisu hustyńskiego” (1670).
• Iwan Samojłowicz — hetman, ktitor murowanego soboru Trójcy Świętej.
• Łazarz Baranowicz — arcybiskup czernihowski, konsekrował sobór 23.05.1675.
• Dymitr (Tuptało) — wyświęcony na hieromnicha w 1675 r.; później metropolita rostowski.
• Łazarz i Dmytro Horłenkowie — pułkownicy przyłuccy; Dmytro — budowniczy murów i cerkwi nadbramnych, pochowany w 1731 r. w rodzinnej krypcie monasteru.
• Iwan Mazepa — hetman, fundator cerkwi Zaśnięcia (1695).
• Archimandryta Barsanufiusz — przełożony po 1844 r.; odbudowywał świątynie, ale według O. Konyskiego zniszczył dawne portrety i sukienki ikon.
• Mikołaj Repnin — generał-gubernator Małorosji, pochowany w Hustyni w 1845 r.; jego wdowa odnowiła cerkiew-kryptę.
• Taras Szewczenko — autor trzech rysunków Hustyni (1845) i rysunku kielicha (1846).
• Stefan Taranuszenko — historyk sztuki, który w 1926 r. fotografował zespół.
• Mykoła Makarenko — historyk sztuki, badacz zespołu (1927), który obronił go przed zniszczeniem.
• Ihumenia Wiera (Taran) — przełożona od 1993 r., kierowała odbudową soboru.

Jak cytować