Cerkiew Przemienienia Pańskiego w Wielkich Soroczyńcach: hetmańska kaplica grobowa o dziewięciu wierzchach

W rzędzie namiestnym soroczynieckiego ikonostasu święta Uliana i prorok Daniel mają twarze fundatorów: hetmana Daniela Apostoła i jego żony Uliany. Fundator spogląda na swoją świątynię z ikonostasu, a spoczywa pod nią — w krypcie.

W skrócie

Adres	ul. Łehejdy 1, wieś Wielkie Soroczyńce, rejon mirhorodzki, obwód połtawski
Zbudowano	1718–1725; konsekrowana 1732
Fundator	pułkownik mirhorodzki, później hetman Daniel Apostoł
Typ	dziewięciodzielna świątynia na rzucie krzyża; pierwotnie dziewięciokopułowa, po 1811 pięciokopułowa; barok z cechami etapu przejściowego od ukraińskiego renesansu
Materiał	cegła zwykła i kształtkowa; ściany otynkowane i pobielone
Status	zabytek architektury o znaczeniu narodowym; świątynia grobowa rodu Apostołów

Historia

Cerkiew stoi w centrum wsi, na wysokim prawym brzegu Pseła, i nadal jest jej główną dominantą. W 1718 roku zaczął ją wznosić pułkownik mirhorodzki Daniel Apostoł, który pomyślał ją jako rodzinną kaplicę grobową. Według Wielkiej Encyklopedii Ukraińskiej budowlę w zasadniczej części ukończono w 1725 roku, a konsekrowano w 1732 roku — już za hetmaństwa Apostoła i z jego udziałem.

Dwa lata później, w 1734 roku, hetmana pochowano w krypcie pod świątynią. Obok spoczęli jego syn Paweł, pułkownik mirhorodzki (zm. 1736), i żona Uliana z rodu Iskryckich (zm. 1742). Przewodniki turystyczne wymieniają wśród pochowanych także córki hetmana.

Na początku lat 30. XVIII wieku, mniej więcej w latach 1730–1732, połtawska pracownia ikonopisarza Wasyla Reklińskiego wykonała dla świątyni siedmiorzędowy ikonostas. Według szkicu z historii sztuki na ebk.net.ua ikonostasy powstawały w Połtawie, a składano je na miejscu już bez udziału mistrza; ta sama pracownia w 1734 roku pracowała dla soboru św. Mikołaja w Niżynie. W rzeczywistości są to trzy ikonostasy, każdy z własnymi carskimi wrotami. Wielka Encyklopedia Ukraińska podaje szerokość 23 m, inne źródła — 22 lub 20 m. Pierwotnie było w nim 125 ikon; według przewodnika „100 wielkich cudów Ukrainy” do naszych czasów zachowało się 114.

3 kwietnia 1809 roku w tej cerkwi ochrzczono Mykołę Gogola, który urodził się w Wielkich Soroczyńcach.

W 1811 roku świątynię strawił pożar. Po nim nie odbudowano już kopuł nad bryłami między ramionami i dziewięciokopułowa cerkiew stała się pięciokopułowa. W 1867 roku obok postawiono drewnianą dzwonnicę. Pod koniec XIX wieku oprócz głównego ołtarza Przemienienia Pańskiego działały tu dwa boczne — Świętej Trójcy i Opieki Matki Bożej; każdemu odpowiadał osobny ikonostas.

W 1937 roku cerkiew zamknięto, a dzwonnicę zniszczono. W 1941 roku niemieckie władze okupacyjne pozwoliły wznowić nabożeństwa, w 1960 roku władza sowiecka ponownie ich zakazała. W czasie wojny świątynia została uszkodzona i straciła zwieńczenia kopuł. Restauracja trwała długie lata 1964–1988, a ikonostas konserwatorzy odnawiali w latach 80. i 90. W 1992 roku świątynię zwrócono wspólnocie prawosławnej, a w 1996 roku obok stanęła nowa dzwonnica na konstrukcji metalowej.

Architektura

Wielka Encyklopedia Ukraińska nazywa soroczyniecką cerkiew jedyną znaną historykom architektury murowaną świątynią na Ukrainie o dziewięciokopułowej kompozycji na rzucie krzyża. Plan jest krzyżowy, dziewięciodzielny: ramiona krzyża są wieloboczne, a między nimi wstawiono kwadratowe dwukondygnacyjne bryły. Pierwotnie każda z dziewięciu części miała własny wierzch.

Środek świątyni stanowi dwunastoboczny bęben dźwigający sklepienie o wysokości 26 m; nad nim wznosi się kondygnacyjna barokowa kopuła z latarnią. Przejście od czworoboku do dwunastoboku wykonano za pomocą pendentywów i dwukondygnacyjnych trompów. Ramiona nakrywają ścięte ośmioboczne sklepienia z niewielkimi świetlikami. Łuki jarzmowe we wnętrzu spięto żelaznymi ściągami.

Fryz dzieli elewacje na dwie kondygnacje, a krawędzie ścian podkreślają pilastry. Trzy portale mają łuki trójlistne; najokazalszy jest zachodni. Okna wieńczą naczółki w kształcie oślego grzbietu — szczegół, który według przypuszczeń badaczy wskazuje na udział majstra z Carstwa Moskiewskiego. Dachy i kopuły pokryto blachą stalową na drewnianej więźbie.

Poniżej dwa elementy świątyni: na zdjęciu i na rysunku. Rysunki pokazują formę, a nie dokładne wymiary.

Kopuła środkowa z latarnią

Kondygnacyjna barokowa kopuła z latarnią stoi na dwunastobocznym bębnie. Pod nią jest sklepienie o wysokości 26 m.

Portal zachodni

Wszystkie trzy portale świątyni mają łuki trójlistne, ale zachodni zdobiony jest najbogaciej. Według castles.com.ua zbiór „Zabytki urbanistyki i architektury USRR” porównuje portale do łuków triumfalnych.

Szczegóły, które łatwo przeoczyć

Portrety w rzędzie namiestnym. Najwyższy kunszt Wielka Encyklopedia Ukraińska przypisuje ikonom rzędu namiestnego, a wśród nich wizerunkom świętej Uliany i proroka Daniela z portretowym podobieństwem do fundatorów. Właśnie tam warto szukać wzrokiem pary hetmańskiej.

Dziewięć kopuł, z których zostało pięć. Pożar z 1811 roku na zawsze zmienił sylwetę: czterech kopuł nad narożnymi bryłami już nie przywrócono. Dzisiejsza pięciokopułowa świątynia to tylko echo zamysłu Apostoła.

Ikonostas, który ocalał. W dyskusji radiowej z 2003 roku historyczka sztuki Ludmyła Milajewa nazwała go jedynym kompletnym ikonostasem na Połtawszczyźnie, który przetrwał. Podobne, jak mówiła, przepadły — między innymi w monasterze wydubickim, którego zamówienie wiąże się z żoną Apostoła. Już w 1918 roku malarz Opanas Słastion ostrzegał, że ikonostas jest w stanie zagrożenia.

Spór o Matkę Bożą „z ustami w serduszko”. Historyk sztuki Dmytro Horbaczow uważał, że część ikon mogła powstać nie w latach 30., lecz 40. XVIII wieku, i dostrzegał w nich wpływ rokoka; powoływał się na Stepana Taranuszenkę, który zauważał echa Bouchera. Milajewa nie zgadzała się z niektórymi jego atrybucjami. Spór pozostaje otwarty.

Restauracja, która zadusiła ikony. Po powrocie ikon z Kijowa, gdzie konserwowano je około dwudziestu lat, uczestnicy tej samej dyskusji z 2003 roku skarżyli się, że świątynię podczas restauracji „zamurowano”, pozbawiając ją naturalnej wentylacji, i farba zaczęła się łuszczyć. Drewnianym ikonom powietrze jest potrzebne nie mniej niż światło.

Prorok w turbanie. Daniela w rzędzie namiestnym namalowano we wschodnim turbanie i jasnym żupanie haftowanym w kwiaty, ze zwojem i kamieniem w dłoniach; Julianię — w złocistej haftowanej sukni, zielonej spódnicy i czerwonym płaszczu. Nie wszyscy badacze wierzą jednak w portretowość: na początku lat 30. XVIII wieku para hetmańska nie była już młoda, a znane portrety Apostoła nie przypominają młodego proroka.

Słoneczniki w snycerce. Złocona snycerka ikonostasu łączy zachodnioeuropejski akant i kiście winogron z ukraińskimi makami, chabrami i słonecznikami. Nad wszystkim — drewniane rzeźby wokół dwugłowego orła.

Rozmowa w deesis. W prawym ikonostasie deesis jest nietypowy: Chrystus zwrócił się ku Matce Bożej i wydaje się, że rozmawiają. Przed II wojną światową ikonostas wysłano do konserwacji w Ławrze Kijowsko-Peczerskiej — to, według przewodnika, go uratowało.

Podziemne przejścia — przekaz. Miejscowy duchowny, jak relacjonuje portal krajoznawczy castles.com.ua, opowiadał, że świątynia była twierdzą z podziemnymi przejściami do Pseła. Sama autorka nazywa to zwykłymi legendami o podziemiach; potwierdzenia tej wersji nie ma.

Żelazo w łukach. Łuki jarzmowe spięto żelaznymi ściągami — rozwiązanie inżynierskie, które łatwo wziąć za późniejszą łatę, choć Wielka Encyklopedia Ukraińska wymienia je wśród materiałów konstrukcyjnych świątyni.

Galeria zdjęć

Kamień i materiał

Świątynię murowano z cegły dwóch rodzajów: zwykłej i kształtkowej, standaryzowanej, z której wyprowadzano gzymsy i obramienia. Ściany wewnątrz i na zewnątrz otynkowano i pobielono. Wystrój — rozety, lilie, trójliście, perełki, kimationy — rzeźbiono w wilgotnym tynku: rzemieślnik musiał pracować szybko, zanim warstwa związała, a każdy ruch dłuta pozostawał na zawsze.

To ta sama logika, którą zna każdy kamieniarz: materiał ma moment, gdy jeszcze ustępuje, i moment, gdy już nie. Tynk daje na to trochę czasu, z kamieniem jest inaczej: tego, co zdjęło dłuto, nie da się przywrócić. Dlatego decyzje o profilu i reliefie podejmuje się przed pierwszym uderzeniem, a nie w trakcie. Tak samo projektuje się kolumny, pilastry i kapitele.

Inna barokowa świątynia Połtawszczyzny to sobór Podwyższenia Krzyża w Połtawie. Jak zbudowana jest wielorzędowa przegroda ołtarzowa, wyjaśniamy w artykułach rzędy ikonostasu i ukraiński ikonostas.