Sobór Podwyższenia Krzyża Skitu Maniawskiego: świątynia odtworzona według wzoru

Najcenniejsza rzecz tego soboru od ponad stulecia żyje poza nim: jego ikonostas przeszedł przez Bohorodczany, Kraków, Wiedeń i Warszawę, zanim osiadł we Lwowie.

W skrócie

Historia

Skit Maniawski stoi na niewielkim górskim płaskowyżu wśród lasów Karpat. Podanie odnosi początki życia zakonnego w tym miejscu do XIII wieku: mnisi Joannicjusz i Pachomiusz, którzy opuścili Kijów po 1240 roku, mieli założyć w pobliżu monaster Podwyższenia Krzyża, później zniszczony. Dokumenty tej historii nie potwierdzają.

Udokumentowana historia zaczyna się na początku XVII wieku. Skit założył Hiob Kniahynicki, dawny mnich z Athosu; WUE i Wikipedia piszą o pierwszej wspólnocie w 1606 roku; Radio Swoboda podaje rok 1608 jako datę pierwszych pisemnych świadectw o wspólnocie, a ESU i Radio Swoboda odnoszą pierwszą celę do 1611 roku. Artykuły o Hiobie rozbiegają się też w tym, kto był pierwszym przełożonym: Hiob czy jego bratanek Teodozjusz. Wśród założycieli wymienia się Iwana Wiszeńskiego i Zachariasza Kopysteńskiego. W 1612 roku postawiono pierwszą drewnianą cerkiew pod wezwaniem Podwyższenia Czcigodnego Krzyża, a w 1619 roku — większą. WUE pisze, że wzniesiono ją według wzoru soboru Monasteru Przemienienia Pańskiego w Meżyhirii; według serwisu „Drewniane cerkwie Ukrainy” (Derewjani chramy Ukrajiny) wspólne z meżyhirską świątynią były tylko plan i barokowe makowice.

W 1620 roku (według Wikipedii — w 1621) Patriarchat Konstantynopolitański nadał skitowi stauropigię, a w 1628 roku sobór kijowski uczynił go protomonasterem dla województw ruskiego, bełskiego i podolskiego — ponad pięćset klasztorów. Działały tu szkoły ikonopisarstwa i śpiewu partesowego, była duża biblioteka. W czasie rozkwitu w skicie mieszkało około dwustu mnichów. Zespół składał się z cel i świątyń, z których główną była cerkiew Podwyższenia Krzyża.

W 1652 roku, w czasie epidemii dżumy, hieromnich Filaret, według podania, ujrzał we śnie Matkę Bożą. Na pamiątkę tego widzenia, jak pisze Wikipedia, namalowano ikonę znaną jako Ihumenia Maniawska.

W czasie wojny polsko-tureckiej 1673–1676 skit zniszczono; ESU podaje rok 1676. W 1681 roku na kamiennej podmurówce wzniesiono nową drewnianą cerkiew krzyżową; „Zabytki architektury” (Pamjatky architektury), według przekazu „Drewnianych cerkwi Ukrainy”, podają jako jej materiał cis i cedr. W latach 1698–1705 warsztat Hioba Kondzelewicza wykonał polichromię wnętrza i ikonostas.

W 1785 roku władze austriackie zamknęły skit: 1 lipca na mocy dekretu cesarza Józefa II (tak piszą Wikipedia anglojęzyczna i artykuł Wisnyka Politechniki Lwowskiej), we wrześniu — według ESU. Bibliotekę wywieziono — jej księgi, według WUE, znajdują się dziś częściowo w Wiedniu, częściowo we Lwowie — a majątek wyprzedano lub wywieziono. Ikonostas kupiła cerkiew Świętej Trójcy w Bohorodczanach, a samą cerkiew Podwyższenia Krzyża rozebrano i przeniesiono do Nadwórnej. Tam spłonęła podczas I wojny światowej, w 1914 roku.

W latach 1972–1980 budowle obronne skitu odrestaurowano, a w latach 1980–1998 działało tu muzeum historyczno-architektoniczne. W 1993 roku, według ESU, wznowiono tu okresowe nabożeństwa, a w 1998 roku odrodził się monaster. W 2002 roku, według WUE, odtworzono cerkiew Podwyższenia Krzyża według wzoru spalonej; projekt wykonał architekt-konserwator I. Mohytycz.

Kronologia

Liczby w nawiasach kwadratowych to numery źródeł z listy na dole strony. Oznaczenie „według …” znaczy, że fakt potwierdza tylko jedno źródło. Sekcja „Podania” zawiera podania i legendy: zapisano je w źródłach, ale nie zostały potwierdzone dokumentami.

Podanie i początki

1. XIII w. (według podania)

   Mnisi Pachomiusz i Joannicjusz, którzy opuścili Kijów po najeździe mongolskim (1240), znaleźli w karpackim lesie źródło pod wielkim głazem z grotą; jego wodę stawiano na równi z wodą ławry kijowsko-peczerskiej. Dokumenty tego nie potwierdzają. ^{[11, 14, 17]}

2. Ok. 1550

   W Tyśmienicy urodził się Iwan Kniahynicki, przyszły Hiob Maniawski; uczył się w szkole monasteru uniowskiego i w Ostrogu, dwukrotnie był na Athosie, gdzie przyjął postrzyżyny z imieniem Ezechiel. ^{[4, 10]}

3. 1606

   Hiob Kniahynicki utworzył pierwszą wspólnotę mniszą w pobliżu Maniawy; WUE i Wikipedia wymieniają jako współzałożycieli Iwana Wiszeńskiego i Zachariasza Kopysteńskiego (potwierdzeń dokumentalnych ich udziału nie znaleziono). ^{[1, 3, 13, 19, 28]}

4. 1608

   Rok pierwszych pisemnych świadectw o wspólnocie; za rok założenia uważają go Radio Swoboda, Zabytki i Discover.ua. Skit obchodził 400-lecie 7 lipca 2008 roku. ^{[12, 14, 22, 29]}

5. 1611

   Zbudowano pierwszą drewnianą celę; szereg źródeł uważa właśnie ten rok za rok założenia skitu. ^{[1, 2, 9, 10, 15]}

Założenie i rozkwit

1. 1612

   Postawiono i poświęcono pierwszą drewnianą cerkiew w święto Podwyższenia Czcigodnego Krzyża (13 września, według Wisnyka Politechniki Lwowskiej). ^{[1, 2, 7, 15, 29]}

2. 1618

   W skicie mieszkało około czterdziestu mnichów, według Wikipedii anglojęzycznej. ^[3]

3. 1619

   W kwietniu rozpoczęto budowę większej cerkwi Podwyższenia Czcigodnego Krzyża; fundatorką była Maria Mohylanka, córka mołdawskiego hospodara Jeremiego Mohyły. WUE pisze, że cerkiew wzniesiono według wzoru soboru Monasteru w Meżyhirii. ^{[1, 14, 17, 18]}

4. 1620

   Patriarcha Konstantynopola Tymoteusz II nadał skitowi stauropigię (według Wikipedii anglojęzycznej i Etnoświtu — w 1621). ^{[1, 2, 3, 10, 14, 17]}

   

5. Do 1621

   Skit otoczono kamiennym murem z trzema basztami obronnymi. ^{[10, 17]}

6. 30 grudnia 1621

   Zmarł Hiob Kniahynicki. Według Wikipedii anglojęzycznej kanonizowano go w 1994 roku (UKP PM) i 15 lipca 2004 roku (UKP PK). ^{[4, 10]}

7. 1628

   Według Wikipedii anglojęzycznej sobór kijowski uznał skit za „protom” dla monasterów województw ruskiego, bełskiego i podolskiego; liczbę podporządkowanych klasztorów podaje się jako 556 (WUE datuje tę liczbę na 1686 rok). ^{[1, 3, 27]}

8. 22 grudnia 1652

   W czasie dżumy hieromnich Filaret, według Wikipedii anglojęzycznej, ujrzał we śnie Matkę Bożą; pamięć o tym zachowuje ikona przechowywana w skicie. ^{[3, 18]}

9. 1664

   Zmarł hetman Iwan Wyhowski; w testamencie prosił o pochowanie w skicie, ale miejsce pochówku nie zostało ustalone. ^{[2, 12, 14]}

Zniszczenie i odbudowa

1. 1673–1676

   W czasie wojny polsko-tureckiej turecko-tatarski oddział Ibrahima Szejtana zdobył i spalił skit; według artykułu Wisnyka stało się to po tym, jak wróg odciął wodociąg. ^{[1, 8, 12]}

2. 1680–1681

   Mnich Sylwester (według Wisnyka — spoza maniawskiego bractwa) zbudował trzecią drewnianą cerkiew na kamiennej podmurówce, z cisu i cedru; w 1680 roku moskiewski car Fiodor Aleksiejewicz przekazał środki, szaty liturgiczne i księgi. ^{[1, 2, 7, 12]}

   

3. 1698–1705

   Warsztat Hioba Kondzelewicza wykonał polichromię wnętrza cerkwi i ikonostas, znany jako bohorodczański (Muzeum Narodowe we Lwowie podaje lata 1699–1705). ^{[1, 2, 5, 6, 24]}

   

4. 1700

   Zaczyna się trudny okres: skit traci przywileje i część podporządkowanych klasztorów, a bractwo kurczy się do około trzydziestu mnichów, według Karpaty.rocks. ^[15]

5. 1724

   Tatarzy, według Zabytków, złupili obitel. ^[14]

6. 1781

   Skit wyremontowano, według Wikipedii anglojęzycznej. ^[3]

7. 1785

   Władze austriackie zamknęły skit: 1 lipca na mocy dekretu Józefa II (Wikipedia anglojęzyczna, Wisnyk), we wrześniu (ESU). Mnisi rozeszli się do Kijowa i na Bukowinę, bibliotekę podzielono między Wiedeń i Lwów. ^{[1, 2, 3, 7]}

8. 1785

   Ikonostas Kondzelewicza przekazano do cerkwi Świętej Trójcy w Bohorodczanach (według Wisnyka — sprzedano za 60 złotych); od tej pory nazywa się go bohorodczańskim. ^{[1, 2, 5, 6, 7]}

9. 1793

   Według Wisnyka Politechniki Lwowskiej i Karpaty.rocks cerkiew Podwyższenia Krzyża sprzedano za 200 złotych do Nadwórnej i tam odbudowano; WUE i ESU datują przeniesienie na 1785 rok. ^{[1, 2, 7, 16]}

   

Ruina, wojna i badania

1. 1848, 1887

   Iwan Wahylewicz opublikował rozprawę historyczną o skicie (1848); we Lwowie ukazała się „Historia Skitu Maniawskiego” J. Cylewicza (1887). Według ESU. ^[2]

2. 1905, 1911

   Opiekunowie zabytków Z. Hendel i P. Skobelski ostrzegli przed groźbą zawalenia narożnika muru (1905); T. Mokłowski wykonał pomiary i plan sytuacyjny: obwód tworzyły fragmenty murów i cztery wieże (1911). Według artykułu Wisnyka. ^[8]

3. 1914

   Przeniesiona do Nadwórnej cerkiew Podwyższenia Krzyża spłonęła w czasie I wojny światowej. ^{[1, 2, 7, 16]}

4. 1916

   Wojska austriackie zdemontowały ikonostas bohorodczański i wywiozły go do Krakowa, a potem do Wiednia. ^{[1, 6, 7, 25]}

5. 1920–1924

   Ikonostas trafił do muzeum w Warszawie; w 1923 roku (ESU, Wisnyk) lub 1924 (WUE, Muzeum Narodowe) na wniosek metropolity Andrzeja Szeptyckiego przekazano go do Muzeum Narodowego we Lwowie. ^{[1, 2, 5, 6, 7, 25]}

6. 1930

   Absolwenci Lwowskiego Gimnazjum Akademickiego podczas wyprawy po Galicji sfotografowali ruiny skitu. Fotografie przechowuje Centrum Historii Miejskiej (kolekcja Łesi Krypjakewycz). ^[23]

7. 1935–1936

   Archeolog Jarosław Pasternak odkrył fundamenty cerkwi Podwyższenia Krzyża (kamienną podmurówkę, dwie murowane krypty) i podziemne komory. ^{[7, 8]}

   

   

Muzeum i odrodzenie

1. 1972–1980

   Restauracja budowli obronnych skitu według projektu I. Mohytycza: odnowiono wieże, mury, refektarz, cele. ^{[1, 8, 9]}

2. 1980

   Otwarto muzeum historyczno-architektoniczne (do 1998 roku — filia Iwanofrankiwskiego Muzeum Krajoznawczego). ^{[1, 14, 20, 21]}

3. Luty 1986

   Z powodu braku ognioodpornych obmurowań kominów zajęły się północne drewniane cele; w 1988 roku powódź potoku Baters zalała fundamenty refektarza i czterech cel. Według Huculjaka. ^[9]

4. 28 maja 1998

   Skit przekazano eparchii iwanofrankiwskiej UKP PK (obecnie Prawosławnej Cerkwi Ukrainy), otwarto monaster męski; pełne przekazanie — 30 listopada 1999 roku, według Pro Ruskawec. ^{[1, 18, 21]}

5. 2002

   Odtworzono drewnianą cerkiew Podwyższenia Krzyża według wzoru spalonej w 1914 roku; projekt architekta-konserwatora Iwana Mohytycza; ustawiono nowy ikonostas według wzoru pierwotnego. ^{[1, 7, 19]}

6. 20 października 2002

   Według Pro Ruskawec świątynię poświęciło sześciu hierarchów, zebrało się ponad 30 tysięcy wiernych. ^[18]

7. Boże Narodzenie 2002, 12 stycznia 2003

   Prezydent Leonid Kuczma odwiedził monaster i, według Pro Ruskawec, objął odbudowę patronatem. ^[18]

8. 2003

   Zmarł pierwszy przełożony odrodzonego monasteru Joann (Wasyl Hryniuk), pochowany na terenie skitu (według Wikipedii anglojęzycznej); 25 czerwca do skitu przekazano ikonę Matki Bożej Hodegetrii „Wybawicielka od złych” (według Pro Ruskawec). ^{[3, 18]}

9. 2008

   Skit obchodził 400-lecie pisemnych świadectw o wspólnocie. ^[12]

10. 2010–2014

    Karpacka wyprawa archeologiczna pod kierunkiem M. Kuhutiaka badała skit; w 2011 roku znaleziono fundament sześciobocznej drewnianej wieży za potokiem Baters. ^[8]

11. 2011–2014

    Według Zabytków w 2011 roku zbudowano cerkiew Zwiastowania; według Pro Ruskawec 15 grudnia 2013 roku metropolita Joazaf poświęcił nowy refektarz, a w czerwcu 2014 roku zbudowano drewnianą kaplicę na letnie nabożeństwa. ^{[14, 18]}

12. Grudzień 2020

    Muzeum Narodowe we Lwowie wspólnie z organizacją „My Future Heritage” wykonało model 3D ikonostasu bohorodczańskiego (około 40 000 zdjęć, ≈2 miesiące skanowania). ^{[24, 26]}

13. 12 maja 2026

    Według doniesienia Ukrinformu górski potok podmywa grunt pod murami skitu; z budżetu obwodowego przeznaczono prawie 12 mln hrywien na umocnienie brzegów, trwają prace projektowe. ^[28]

Utracone i odtworzone

Architektura

Cerkiew Podwyższenia Krzyża należała do typu huculskiego: krzyżowa w planie, jednowierchowa, otoczona na obwodzie daszkiem okapowym (opasaniem). „Drewniane cerkwie Ukrainy” opisują ją jako mającą trzy wieloboczne ramiona i tradycyjne dla Huculszczyzny proporcje oraz zaznaczają, że cerkiew z 1619 roku stała się wzorem dla huculskich cerkwi krzyżowych. Odtworzony sobór powtarza ten typ.

Wokół niego — kamienna część obronna z XVII wieku. Zespół otacza mur z basztami: trzykondygnacyjna wieża-dzwonnica bramna na północnym zachodzie, dwukondygnacyjna baszta z namiotowym zwieńczeniem pośrodku muru północno-wschodniego, czterokondygnacyjna Wieża Wysoka, czyli Skarbczyk, pośrodku muru południowo-wschodniego. Zabytki podają wysokość Skarbczyka — 22,7 metra. W części południowo-wschodniej — dwukondygnacyjny refektarz. Datowanie wieży-dzwonnicy bramnej jest rozbieżne: Zabytki odnoszą ją do pierwszej połowy XVII wieku i piszą, że ufundował ją pułkownik korsuński Stanisław-Nestor Morozenko (zm. 1649), a „Drewniane cerkwie Ukrainy” datują wieżę na lata 1681–1684. Przy południowej ścianie dziedzińca północnego stoi kamienna cerkiew świętych Borysa i Gleba, którą Zabytki datują na 1620 rok.

Poniżej — dwa elementy świątyni: na zdjęciu i na rysunku. Rysunki pokazują formę, a nie dokładne wymiary.

Wierch soboru

Jednowierchowa cerkiew huculska skupia całą wertykalę w jednym centralnym wierchu nad skrzyżowaniem ramion. Barokowa makowica to właśnie to, co według „Drewnianych cerkwi Ukrainy” łączyło świątynię maniawską z meżyhirską.

Wieloboczne ramiona

Ramiona krzyża nie są prostokątne, lecz wieloboczne. To właśnie ten szczegół sprawia, że plan jest huculski, a nie po prostu krzyżowy.

Szczegóły, które łatwo przeoczyć

Wędrówki ikonostasu. Po sprzedaży w 1785 roku ikonostas stał w Bohorodczanach. W czasie I wojny światowej, według WUE, ewakuowano go przez Kraków i Wiedeń, w 1920 roku trafił do Warszawy, a w 1924 roku przekazano go do Muzeum Narodowego we Lwowie; „Drewniane cerkwie Ukrainy” podają rok 1923. Jest tam do dziś — najbardziej znane dzieło Hioba Kondzelewicza.

Świątynia, której nie ma, a która stała się wzorem. Cerkiew z 1619 roku się nie zachowała, ale według „Drewnianych cerkwi Ukrainy” to właśnie ona dała wzór huculskim cerkwiom krzyżowym. Odtworzenie z 2002 roku w pewnym sensie przywróciło wzór tam, skąd wyszedł.

Wieża-skarbczyk. Najwyższą budowlą skitu nie jest świątynia, lecz czterokondygnacyjna wieża ze strzelnicami. W krainie, do której docierały najazdy tatarskie, mur nie był symbolem odcięcia od świata, lecz schronieniem: według Zabytków chronili się za nim także okoliczni mieszkańcy.

Utracony grób hetmana. Według ESU hetman Iwan Wyhowski należał do tych, którzy prosili o pochowanie w skicie; według Radia Swoboda spoczywa w krypcie pod soborem, ale grobu nie odnaleziono. Podanie dodaje, że obok leży także jego żona; Zabytki nazywają ją Heleną Stetkiewicz, Karpaty.rocks — Olgą.

Błogosławiony Kamień. Mniej więcej kilometr od skitu (Karpaty.rocks podaje odległość od 820 metrów do 1,2 kilometra) leży duży głaz o wymiarach około 10 na 3 metry z naturalną niszą szerokości około 4 metrów, wysokości 1,5 i głębokości 2 metrów. Według Wikipedii pierwsi mnisi-pustelnicy osiedlili się tu już w XIII wieku; to właśnie od tej niszy, według podania, zaczyna się Maniawa.

Źródło, które milkło. Wikipedia przytacza wierzenie, że źródło pod Błogosławionym Kamieniem przestało płynąć, gdy skit zamknięto, i znów popłynęło, gdy mnisi powrócili. To podanie, ale właśnie je najczęściej opowiadają pielgrzymi.

Nić do Uniowa. Hiob Kniahynicki, założyciel skitu, według „Ukrajiny Inkognity” uczył się w monasterze uniowskim. Dwa wielkie klasztory galicyjskie łączy nie tylko geografia.

Galeria zdjęć

Kamień i materiał

Sobór jest drewniany, jak wszystkie wcześniejsze świątynie w tym miejscu. Cerkiew z 1681 roku postawiono na kamiennej podmurówce, a „Zabytki architektury” podają jako jej drewno cis i cedr. Kamień w Maniawie to mury, wieże i refektarz: obronny obwód z XVII wieku, który przetrwał i zamknięcie skitu, i rozebranie świątyni. Drewno przewożono, sprzedawano, palono; kamień pozostał na miejscu i doczekał się.

Odtwarzanie świątyni według wzoru to praca, w której najtrudniej jest nie wymyślić niczego zbędnego. Wie to każdy rzemieślnik odtwarzający utracony detal: kopia jest uczciwa wtedy, gdy powtarza logikę, a nie tylko kontur. Zwłaszcza gdy chodzi o ikonostas, w którym każdy rząd ma swoje miejsce i swoje znaczenie.

Jak zbudowany jest ikonostas i co znajduje się w każdym jego rzędzie, piszemy w artykułach „Ile rzędów ma ikonostas” i „Ukraiński ikonostas”. Inny ikonostas z XVII wieku, który przeżył trudne losy, przechowuje cerkiew Świętego Ducha w Rohatynie.

Czy wiesz, że

Podania

Postacie

• Hiob Kniahynicki (Maniawski) (ok. 1550–1621) — założyciel skitu, mnich athoski; wykonał malowidła w pierwszej cerkwi. ^{[4, 10]}
• Teodozjusz (zm. 1629) — bratanek i pomocnik Hioba, przełożony skitu. ^{[4, 27]}
• Iwan Wiszeński — pisarz-polemista, wymieniony wśród założycieli w WUE. ^{[1, 3]}
• Zachariasz Kopysteński — działacz cerkiewny, wymieniony wśród założycieli w WUE. ^{[1, 3]}
• Maria Mohylanka (1591–1638) — córka mołdawskiego hospodara Jeremiego Mohyły, fundatorka cerkwi z 1619 roku. ^{[14, 18]}
• Tymoteusz II — patriarcha Konstantynopola, nadał stauropigię. ^{[2, 18]}
• Filaret — hieromnich, świadek widzenia z 1652 roku. ^[3]
• Iwan Wyhowski (1608–1664) — hetman; w testamencie prosił o pochowanie w skicie. ^{[12, 14]}
• Stanisław-Nestor Morozenko (zm. 1649) — pułkownik korsuński; według Zabytków za jego środki zbudowano wieżę nad bramą. ^[14]
• Piotr Lachowicz — urzędnik miejscowych żup solnych, mecenas skitu (według ZN.UA). ^[13]
• Sylwester — mnich, który w 1681 roku zbudował trzecią cerkiew. ^[7]
• Fiodor Aleksiejewicz — car moskiewski, przesłał środki i księgi w 1680 roku. ^[7]
• Hiob Kondzelewicz (1667–ok. 1740) — ikonopisarz, autor ikonostasu z lat 1698–1705. ^{[5, 6]}
• Iwan Wahylewicz — autor rozprawy historycznej z 1848 roku. ^[2]
• Jarosław Pasternak — archeolog, wykopaliska 1935–1936. ^{[7, 8]}
• Iwan Mohytycz — architekt-konserwator, autor projektu restauracji z lat 70.–80. XX wieku i odtworzenia z 2002 roku. ^{[1, 8]}
• Andrzej Szeptycki — metropolita, na którego wniosek ikonostas przekazano do Lwowa. ^{[6, 25]}
• Joann (Wasyl Hryniuk) — pierwszy przełożony odrodzonego monasteru, zm. 2003. ^[3]
• Mychajło Kuhutiak — kierownik Karpackiej wyprawy archeologicznej 2010–2014. ^[8]

Jak cytować