Cerkiew Świętego Pantelejmona pod Haliczem: biały kamień i portal uskokowy

Na południowej ścianie tej cerkwi ktoś w XII wieku wydrapał osiem linijek i datę — 1194. Wtedy był to po prostu napis na kamieniu. Dziś to jeden z głównych argumentów w sporze o wiek świątyni.

W skrócie

Historia

Kto zbudował cerkiew, nie wiadomo na pewno. Rozpowszechniona wersja wiąże ją z księciem Romanem Mścisławowiczem: wezwanie świętego Pantelejmona miało, jak się uważa, upamiętniać jego dziada Izasława, który na chrzcie otrzymał imię Pantelejmon. Według innych danych budowę rozpoczął książę Włodzimierz Jarosławowicz pod koniec lat 80. XII wieku. Antoni Petruszewicz w 1881 roku łączył świątynię z Danielem Halickim i datą nie późniejszą niż 1240 rok.

Halicz utracił status stolicy i świątynia stopniowo podupadła. Około połowy XIV wieku przekazano ją katolikom i ponownie konsekrowano jako kościół Świętego Stanisława; ta nazwa przetrwała do 1912 roku. W 1575 roku cerkiew zniszczyli Tatarzy. W 1596 roku przekazano ją franciszkanom, którzy w latach 1598–1611 przebudowali świątynię na trzynawową bazylikę: rozebrali boczne ramiona krzyża i bęben z oknami, dodali podłużne arkady, wznieśli wały obronne i klasztor. Na początku XVII wieku franciszkanie postawili obok dwukondygnacyjną dzwonnicę-bramę.

Potem przyszły turecka wyprawa 1676 roku, pożar w 1802 i ostrzał artyleryjski w 1915. W 1926 roku świątynię wyremontowano, zmieniając kształt fasady. Konserwacja z 1965 roku odtworzyła rzeźbę portalu zachodniego, a w latach 90. architekt Iwan Mohytycz przywrócił budowli plan i zwieńczenie bliskie czasom książęcym. 9 sierpnia 1998 roku świątynię poświęcono ku czci świętego Pantelejmona.

Architektura

Plan jest prawie kwadratowy, z czterema filarami i trzema absydami. Kopuła wspiera się na łukach jarzmowych. Ściany dzielą pilastry, gzymsy i listwy — spokojne, niemal graficzne rozplanowanie białego kamienia.

Poniżej — dwa elementy świątyni: na zdjęciu i na rysunku. Rysunki pokazują formę, a nie dokładne wymiary.

Portal zachodni

Portal uskokowy to optyka wyrzeźbiona w kamieniu. Każdy uskok jest nieco mniejszy od poprzedniego, a drzwi wydają się głębsze, niż są w rzeczywistości.

Absydy z fryzem arkadkowym

Absydy zdobią smukłe półkolumienki z kapitelami, dźwigające fryz arkadkowy. Podczas odbudowy w 1926 roku boczne absydy podwyższono i uzupełniono arkadkami, więc nie cały fryz jest pierwotny.

Portale z białego kamienia

Główną ozdobą świątyni są dwa portale z białego kamienia, zachodni i południowy. Zachodni jest daleko wysunięty do przodu i, jak zauważają badacze, przypomina romańskie portale Europy Zachodniej. Jest uskokowy: uskoki zbiegają się ku drzwiom, a wewnętrzne kolumienki są niższe od zewnętrznych, więc przestrzeń wejścia jakby się pogłębia. Kolumienki mają kapitele, w połowie trzonów — rzeźbione węzły, a na krawędziach baz — figurki, które źródła nazywają „żabkami”. Według Wikipedii to właśnie te kolumienki są pierwotne i nie zniszczył ich ostrzał z 1915 roku; część rzeźby odtworzono w 1965 roku, a w 1996 roku zakończono konserwację głównego portalu i osadzono tympanon nad wejściem. Pod jedną z kolumienek podczas demontażu znaleziono napis ormiański — świadectwo, jak uważa Roman Mohytycz, udziału ormiańskich mistrzów.

Portal południowy zbudowano według tego samego schematu, ale skromniej, z mniejszą ilością rzeźby.

Kamień i materiał

Cerkiew zbudowano z białego kamienia: wycięto z niego ciosy ścian i rzeźbione detale. Na kamieniach podczas konserwacji w latach 1916–1938 znaleziono graffiti, a pod późniejszym tynkiem — ślady fresków. Historyk sztuki W. Wujcyk odkrył jeszcze trzy napisy z XIII wieku: z lat 1212 i 1229 — na fasadzie południowej, z 1288 roku — we wnętrzu. Dzwonnica natomiast jest ceglana, częściowo z cegły suszonej.

Biały kamień dobrze trzyma dłuto i równie dobrze pamięta: rękę mistrza z XII wieku, ostrze, którym drapano napisy, i odłamek pocisku. Może dlatego konserwatorzy nie „odnawiali” tu portalu, lecz przywracali mu logikę: najpierw zrozumieć, jak działa uskok, a dopiero potem rzeźbić.

Kolumienki z kapitelami portalu to dobra okazja, by zobaczyć, jak w świątyni pracują kolumny i kapitele. Inna dawna świątynia murowana, którą omawialiśmy, to cerkiew Pjatnicka w Czernihowie.