Cerkiew Strukowska w Jasinie: huculski krzyż z pięciu zrębów

Huculi postawili tę cerkiew krzyżem nie tylko na rysunku, ale i w drewnie: pięć zrębów złożonych tak, że w planie świątynia jest krzyżem. A nad nią — jeden wierch, jakby cała budowla trzymała jedną myśl.

W skrócie

Adres	Jasina, rejon rachowski, obwód zakarpacki
Zbudowano	1824 r. (data na odrzwiach)
Dzwonnica	1813 r.; przeniesiona tutaj w 1895 r.
Typ	huculska świątynia na planie krzyża z pięciu zrębów, jeden ośmioboczny wierch
Materiał	drewniane zręby, gontowe pokrycie ścian i dachów
Status	zabytek o znaczeniu narodowym; obiekt Światowego Dziedzictwa UNESCO od 2013 r.

Historia

Jasina leży na wschodzie Zakarpacia, w krainie Hucułów. Cerkiew Wniebowstąpienia Pańskiego stoi na zboczu nad Czarną Cisą, na południowych obrzeżach osady, przy wjeździe do niej; droga do cerkwi prowadzi przez wiszącą kładkę.

Druga nazwa świątyni to Strukowska. Legenda wiąże ją z miejscowym pasterzem Iwanem Strukiem, który postawił na tym wzgórzu kaplicę; Karpacki Rezerwat Biosfery nazywa Struka założycielem osady i pisze, że wzgórze z cerkwią ludzie uważają za święte. Szlak „Drewniane cerkwie Karpat” precyzuje, że cerkiew z 1824 roku zbudowano właśnie na miejscu Strukowskiej kaplicy. Ze Strukiem łączy się też nazwę samej osady. Legenda przytaczana przez Outdoor Ukraine brzmi tak: nagły śnieg zaskoczył pasterza w górach i Struk zgubił stado w jesionowym gąszczu. Wiosną znalazł owce żywe, i to jeszcze z przychówkiem. Na pamiątkę tego, jak głosi opowieść, założono osadę i nazwano ją od jesionów — Jasina. Turystyczny serwis Eurofest opowiada inaczej: to sam pasterz ocalał pod gałęziami ogromnego jesionu. Obie wersje to folklor i tak należy je czytać.

Datę budowy cerkiew zachowuje dla siebie: na odrzwiach wyrzeźbiono kompozycję z trzech krzyży i rok — 1824. Badacze Iwan i Dmytro Popowie (1971) odnosili świątynię do końca XVIII wieku. Kilka źródeł pisze, że budowano bez jednego gwoździa; to częste twierdzenie o drewnianych świątyniach i nie zostało ono potwierdzone dokumentami.

Dzwonnica jest starsza od świątyni. Wzniesiono ją w 1813 roku przy innej cerkwi, a gdy tamta spłonęła, w 1895 roku, według miejscowych podań, dzwonnicę przeniesiono do Strukowskiej. W architekturze drewnianej to rzecz zwyczajna: budowlę zrębową można rozebrać wieniec po wieńcu i złożyć ponownie.

Cerkiew przetrwała okres czechosłowacki, Ukrainę Karpacką, okupację węgierską i władzę sowiecką. 15 marca 1939 roku przedstawiono ją na pierwszym znaczku pocztowym Ukrainy Karpackiej (3 korony, napis „1. Sojm 2.III.1939”). Za władzy sowieckiej świątynię wpisano do ewidencji jako zabytek architektury Ukraińskiej SRR (według anglojęzycznej Wikipedii — numer 201), a w 2018 roku — do Państwowego Rejestru Zabytków Nieruchomych Ukrainy. 21 czerwca 2013 roku, na 37. sesji Komitetu Światowego Dziedzictwa w Phnom Penh, cerkiew wraz z siedmioma innymi ukraińskimi i ośmioma polskimi świątyniami wpisano na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Z Zakarpacia trafiły tam dwie cerkwie — ta i św. Michała w Użoku. Tomasz Sopko, główny specjalista ds. ochrony dziedzictwa kulturowego Zakarpackiej Obwodowej Administracji Państwowej, mówił wtedy Radiu Swoboda, że Strukowska zachowała się nieźle, w odróżnieniu od użockiej, która wymagała restauracji.

Obok świątyni — stary cmentarz i dzwonnica; razem tworzą niewielki zespół na zboczu.

Skalę tego wyróżnienia łatwiej odczuć w liczbach. Według anglojęzycznej Wikipedii na Ukrainie zachowało się ponad dwa tysiące drewnianych budowli sakralnych, z czego ponad 120 na Zakarpaciu. Z całej tej różnorodności na Listę Światowego Dziedzictwa trafiło tylko osiem ukraińskich świątyń, a z Zakarpacia — tylko dwie.

Dziś cerkiew jest czynna. Według szlaku „Drewniane cerkwie Karpat” nabożeństwa odprawiają w niej na zmianę wspólnoty prawosławna i greckokatolicka.

Chronologia

Liczby w nawiasach kwadratowych to numery źródeł na liście na dole strony. Oznaczenie „według …” znaczy, że fakt potwierdza tylko jedno źródło. Rozdział „Opowiada się” to podania i legendy: zapisano je w źródłach, ale nie potwierdzono dokumentami.

Jasina i cerkiew

1. 1535 lub 1555

   Pierwsza pisemna wzmianka o osadzie Jasina (węg. Kőrösmező). Anglojęzyczna Wikipedia podaje rok 1535, ua-travels — 1555. ^{[13, 16]}

2. Po 1583

   Według ua-travels osada, należąca do węgierskiego rodu Drugethów, przeszła w ręce rodu Károlyich. ^[13]

3. XVI w. (hipoteza)

   Część autorów uważa, że cerkiew stała w tym miejscu już w XVI wieku; dokumentalnych potwierdzeń nie przytoczono. ^{[6, 7, 8]}

4. 1813

   Wzniesiono dwukondygnacyjną dzwonnicę z świerkowych bali; na górnych odrzwiach wyrzeźbiono „ANNO DOMINI 1813”. Stała przy innej cerkwi. Według trip-impressions budowa trwała w latach 1811–1813. ^{[4, 5, 11, 13]}

   

5. 1824

   Zbudowano obecną pięciozrębową cerkiew Wniebowstąpienia Pańskiego na planie krzyża; rok wyrzeźbiono na odrzwiach. Według podania stanęła na miejscu Strukowskiej kaplicy. ^{[4, 9, 10, 14]}

   

6. 1894

   Odnowienie świątyni. Napis na odrzwiach głosi, że Wasyl Popadiuk dał środki na ołtarz, a Hryć i Petro Pawluczkowie oraz Jura Spliaszczuk wykonali podwaliny, odrzwia i inne prace. ^{[4, 6, 7]}

7. 1895

   Według miejscowych podań dzwonnicę z 1813 r. przeniesiono do cerkwi Strukowskiej z północnej części wsi, gdzie spłonęła cerkiew. ^{[4, 5, 9, 13]}

   

XX wiek

1. 8 stycznia 1919

   Jasina stała się ośrodkiem Republiki Huculskiej; stanął na jej czele Stepan Kłoczurak. ^{[12, 17]}

2. 11 czerwca 1919

   Wojska rumuńskie zajęły terytorium republiki. ^{[16, 17]}

3. Lata 30.

   Jasina w składzie Czechosłowacji; cerkiew Strukowska stała się symbolem regionu, drukowano ją na pocztówkach i w albumach fotograficznych. ^{[5, 6]}

   

4. 15 marca 1939

   W dniu ogłoszenia niepodległości Ukrainy Karpackiej ukazał się jej pierwszy znaczek pocztowy z wizerunkiem cerkwi: 3 korony, napis „1. Sojm 2.III.1939”. Znaczek przygotowywano jako czechosłowacką emisję regionalną, a do obiegu wprowadzono go dekretem prezydenta Ukrainy Karpackiej. ^{[4, 16, 22]}

5. Marzec 1939

   Według UPNS w Ukrainie Karpackiej znaczek sprzedawano nie dłużej niż 27 godzin — do wkroczenia wojsk węgierskich do Chustu. ^[22]

6. Okres sowiecki

   Świątynię wzięto na ewidencję jako zabytek architektury; według anglojęzycznej Wikipedii numer ochronny 201. ^{[11, 14]}

7. 1971

   Restauracja zabytku według projektu architektów B. J. Kindzelśkiego i I. R. Mohytycza. ^{[4, 5, 6, 7]}

8. 1971

   Iwan i Dmytro Popowie w swojej książce odnieśli obecną świątynię do końca XVIII w. i odnotowali kilka ikon z XVII w. ^{[4, 6]}

Niepodległość i UNESCO

1. 1994

   Do zachodniego zrębu dobudowano drewniane pomieszczenie. ^{[4, 6]}

2. 1994

   Według Turinformu, go-to.rest i ua-travels świątynię przekazano miejscowej wspólnocie greckokatolickiej. ^{[7, 8, 13]}

3. Październik 1995

   Odrodziła się wspólnota greckokatolicka; od tego czasu nabożeństwa odbywają się na zmianę z prawosławnymi. ^{[4, 5, 6]}

4. Luty 2006

   Stare gontowe pokrycie dachów zastąpiono nowym; pracę wykonał mistrz Mychajło Paraszczyk z pomocnikami. ^{[4, 5, 6]}

5. 2010

   Według UNIAN cerkiew w Jasinie stała się jedną z ośmiu ukraińskich kandydatek do Listy Światowego Dziedzictwa. ^[21]

6. Styczeń 2012

   Według Radia Swoboda Polska i Ukraina przygotowywały dla Centrum Światowego Dziedzictwa równoległe wnioski — po osiem świątyń. ^[20]

7. Luty 2012

   Badacz architektury sakralnej Wasyl Słobodian wezwał, by odnawiać cerkwie wraz z otoczeniem w autentycznej postaci i usuwać plastik, który niszczy drewno. ^[21]

8. 21 czerwca 2013

   Na 37. sesji Komitetu Światowego Dziedzictwa w Phnom Penh na Listę wpisano 16 drewnianych cerkwi regionu karpackiego Polski i Ukrainy, w tym cerkiew w Jasinie; kryteria iii i iv. ^{[1, 2, 3, 18]}

9. Lipiec 2013

   Według Radia Swoboda Tomasz Sopko z Zakarpackiej Obwodowej Administracji Państwowej ocenił stan cerkwi w Jasinie jako niezły; z budżetu obwodowego przeznaczono w tym roku ponad 2 mln hrywien na ochronę dziedzictwa, w tym na remonty w Jasinie i Użoku. ^[19]

10. 2018

    Świątynię wpisano do Państwowego Rejestru Zabytków Nieruchomych Ukrainy jako zabytek o znaczeniu narodowym (według anglojęzycznej Wikipedii — nr 070040). ^{[11, 14]}

Utracone i odtworzone

Architektura

Cerkiew Strukowska to klasyczna świątynia huculska. Jej podstawą jest plan krzyża z pięciu zrębów: środkowy kwadrat i cztery ramiona wokół niego. Nad środkiem wznosi się ośmioboczny wierch; według Karpaty.rocks budowla ma trzy kondygnacje, które sprawiają, że wygląda masywniej i ciężej. Ściany i dachy są niemal w całości pokryte gontem, dlatego świątynię odbiera się jako jedną ciągłą drewnianą rzeźbę, a nie zestaw ścian i dachów.

Szlak „Drewniane cerkwie Karpat” i Karpacki Rezerwat Biosfery nazywają ją jedną z najlepiej zachowanych i najdoskonalszych cerkwi Huculszczyzny.

Poniżej — dwa elementy świątyni: na zdjęciu i na rysunku. Rysunki pokazują formę, a nie dokładne wymiary.

Ośmioboczny wierch

Jedyny ośmioboczny wierch stoi nad środkowym zrębem, na skrzyżowaniu ramion. Cztery ramiona krzyża są niższe i pełnią rolę jego cokołu.

Dzwonnica

Dzwonnica o wysokości około 11 metrów, według Karpaty.rocks, jest o jedenaście lat starsza od cerkwi i stoi tu od 1895 roku.

Niuanse, które łatwo przeoczyć

Data na odrzwiach. Szukajcie jej przy wejściu: na odrzwiach wyrzeźbiono trzy krzyże i rok budowy, 1824. To jednocześnie podpis mistrzów i najkrótszy latopis świątyni.

Gont od podstawy po krzyż. Przyjrzyjcie się ścianom: gontem pokryte są tu nie tylko dachy, ale i niemal wszystkie pionowe płaszczyzny zrębów. Przez to granica między ścianą a dachem się zaciera, a świątynia wygląda jak wyrzeźbiona z jednego materiału. Każda gontyna to osobny drobny element, który można wymienić bez rozbierania sąsiednich.

Dzwonnica-przesiedlenica. Dzwonnicę postawiono w 1813 roku przy innej cerkwi i, według miejscowych podań, przeniesiono tutaj w 1895 roku, po tym jak tamta spłonęła. Najstarsza budowla zespołu jest więc gościem, który się zadomowił.

Cerkiew na znaczku. 15 marca 1939 roku cerkiew przedstawiono na pierwszym znaczku pocztowym Ukrainy Karpackiej (3 korony, napis „1. Sojm 2.III.1939”). Znaczek przygotowywano jako emisję czechosłowacką, a do obiegu wprowadzono go dekretem prezydenta Ukrainy Karpackiej. W latach 30. świątynia pojawiała się już na pocztówkach i w albumach fotograficznych. Na długo przed UNESCO świątynia była już wizytówką regionu.

Ikonostas z dwiema datami. Źródła różnią się co do ikonostasu. Szlak „Drewniane cerkwie Karpat” i anglojęzyczna Wikipedia piszą, że rzeźbiony ikonostas pochodzi z czasu budowy; według szlaku ikony w nim wymieniono. Karpacki Rezerwat Biosfery datuje ikonostas na koniec XVIII wieku i wspomina ikony z XVII wieku oraz chorągwie z XIX wieku.

Dwie wspólnoty pod jednym wierchem. Prawosławni i grekokatolicy odprawiają w cerkwi na zmianę. Dla świątyni zbudowanej na miejscu pasterskiej kaplicy to chyba najlepsza kontynuacja jej historii.

Stado w jesionowym gąszczu. Legenda o Iwanie Struku jest pasterska: stado zgubione w śniegu i odnalezione wiosną żywe (w wersji Outdoor Ukraine) albo pasterz, który przeczekał zamieć pod jesionem (według Eurofestu). Dla górskiego kraju, gdzie stado było żywicielem, taka opowieść o założeniu jest naturalna; historycznego potwierdzenia nie ma.

„Nagroda Nobla” dla cerkwi. Badacz Mychajło Syrochman, komentując dla Radia Swoboda wpis cerkwi na listę UNESCO w 2013 roku, nazwał go „nagrodą Nobla” dla cerkwi Strukowskiej i św. Michała.

Galeria zdjęć

Kamień i materiał

Świątynia jest w całości drewniana: zręby, gont na ścianach i dachach, drewniany wierch. Kamienia tu nie ma — i to też jest wybór. Huculska cerkiew opiera się na górze, a jej gontowa powłoka działa jak łuska: drobne elementy łatwo wymienić pojedynczo, nie ruszając całości.

Jest w tym lekcja i dla kamieniarza. Wielki monolit robi wrażenie, ale złożoną formę często pewniej jest złożyć z części, przemyślawszy spoiny tak, by każdy detal można było kiedyś wymienić. Gontowa łuska cerkwi Strukowskiej to dwieście lat dowodu, że drobny moduł też potrafi być trwały. Liczy się też proporcja: plan krzyża z pięciu zrębów rozkłada masę równomiernie wokół środka, a jedyny wierch dostaje spokojne, symetryczne oparcie z czterech stron. W kamiennym wyrobie — ołtarzu czy kiocie — logika jest ta sama: symetryczna podstawa pozwala, by pion był śmielszy. A kaplica, od której zaczęła się ta historia, przypomina, że wielka świątynia nierzadko wyrasta z małej budowli; o współczesnych kaplicach — w dziale wyrobów.

Czym różnią się krzyże podobne do tych wyrzeźbionych na odrzwiach — w artykule „Formy krzyża”. Druga zakarpacka cerkiew z listy UNESCO to cerkiew św. Michała w Użoku; inna huculska świątynia tego samego obiektu — cerkiew Narodzenia Bogurodzicy w Wierzbiążu Niżnym.

Czy wiedzieliście

Opowiada się

Postacie

• Iwan Struk — pasterz, którego legenda uważa za budowniczego kaplicy i założyciela osady; historycznie niepoświadczony.
• Wasyl Popadiuk — ofiarodawca ołtarza, 1894 r.
• Hryć Pawluczok i Petro Pawluczok — mistrzowie odnowienia świątyni w 1894 r.
• Jura Spliaszczuk (Spaszczuk) — mistrz odnowienia świątyni w 1894 r.
• B. J. Kindzelśkyj — architekt restauracji w 1971 r.
• I. R. Mohytycz — architekt restauracji w 1971 r.
• Iwan Pop i Dmytro Pop — badacze drewnianego budownictwa Zakarpacia, w 1971 r. datowali świątynię na koniec XVIII w.
• Mychajło Paraszczyk — mistrz, który w lutym 2006 r. wymienił gontowe pokrycie dachów.
• Mychajło Syrochman — historyk sztuki, autor książki „Pięćdziesiąt pięć drewnianych cerkwi Zakarpacia” (2008); wpis na listę UNESCO nazwał „nagrodą Nobla” dla cerkwi w Jasinie i Użoku.
• Tomasz Sopko — główny specjalista ds. ochrony dziedzictwa Zakarpackiej Obwodowej Administracji Państwowej (2013).
• Wasyl Słobodian — badacz architektury sakralnej, członek wspólnej komisji ekspertów ds. nominacji (2012).
• Jurij Kopynec — autor artykułu o cerkwi w „Karpackim Obiektywie” (2020).
• Stepan Kłoczurak — przywódca Republiki Huculskiej (1919); jego pomnik stoi w Jasinie przed muzeum.
• Dmytro Klympusz — organizator Republiki Huculskiej, według trip-impressions.

Jak cytować