Cerkiew Narodzenia Bogurodzicy w Wierzbiążu Niżnym: pięć wierchów na zbójnickiej legendzie

Podanie mówi, że cerkiew postawiono za złoto opryszków. Dokument mówi skromniej: fundator otrzymał od cesarza medal „Za zasługi”. Pomiędzy tymi dwiema wersjami stoi sama cerkiew — pięć wierchów, jakich na Przykarpaciu prawie nikt nie stawiał.

W skrócie

Adres	wieś Wierzbiąż Niżny, rejon kołomyjski, obwód iwanofrankiwski
Zbudowano	1788–1808 (daty napisu donacyjnego); początek w 1756 — wersja krajoznawców
Fundator	Hryhorij Semeniuk
Typ	centralna, krzyżowa, pięciowierchowa cerkiew drewniana
Materiał	zręby drewniane; pokrycie — tłoczona blacha cynkowa, częściowo gont
Status	obiekt światowego dziedzictwa UNESCO (2013); zabytek o znaczeniu narodowym nr 090024-N; świątynia Prawosławnej Cerkwi Ukrainy

Historia

Według krajoznawców Mychajła Łasijczuka i Iwana Łudczaka budowa rozpoczęła się w 1756 roku. Cieśli sprowadzono z gór, a drewno gromada zwoziła z Kniażdworu. Napis donacyjny nad portalem wymienia Hryhorija Semeniuka „i innych prowizorów” i zawiera dwie daty — 1788 i 1808. Drugą uważa się za rok ostatecznego wykończenia i konsekracji.

W 1812 roku „Gazeta Lwowska” doniosła, że cesarz nagrodził Hryhorija Semeniuka złotym medalem „Za zasługi”. Zmarł w 1822 roku — tak głosi epitafium, które nazywa go „dobrodziejem i prowizorem” cerkwi. Fundator spoczywa obok świątyni. Epitafium nazywa go „Hryhorij Semeniuk Melnyk” i podaje wiek — 114 lat; w podaniach budowniczego tak właśnie się nazywa — Hryhor Melnyk. Krewna w piątym pokoleniu, Hanna Łasijczuk, dodaje do tego dwunastu synów.

Dokumentalny związek z Doboszem we wsi jednak istnieje, ale prowadzi do innego człowieka. W 1742 roku przed sądem w Stanisławowie stanął Mychajło Malarczuk, żonaty z córką wierzbiąskiego młynarza — za kontakty z opryszkami Ołeksy Dobosza. Badaczka Nadija Babij przypuszcza, że podolskie pochodzenie Malarczuka i jego wykształcenie malarskie mogły wpłynąć na wybór typu budowli. To przypuszczenie, a nie ustalony fakt.

Według pomiarów i kwerendy archiwalnej polskiego badacza Włodzimierza Witkowskiego kopuły pokryto blachą w latach 30. XX wieku, a resztę cerkwi i dzwonnicę — w 1990 roku; wtedy też dolne zręby pomalowano farbą olejną. Datowanie na „pierwsze lata XX wieku” w starszych opisach to tylko domysł. W 1991 roku świątynię wpisano do państwowego rejestru zabytków. 21 czerwca 2013 roku na 37. sesji Komitetu Światowego Dziedzictwa cerkiew weszła w skład obiektu „Drewniane cerkwie w polskim i ukraińskim regionie Karpat”. W 2012 roku wpisano ją do rejestru jako zabytek o znaczeniu narodowym (według W. Witkowskiego — 10 października; niektóre źródła podają rok 2018). 7 września 2023 roku UNESCO objęło świątynię tymczasową wzmocnioną ochroną. Jak wyjaśnia Suspilne, ten status pozwala władzom 87 państw-stron Drugiego Protokołu z 1999 roku ścigać lub ekstradować domniemanych sprawców naruszeń.

Obok cerkwi stoi dom księdza, w którym przechowywane są hafty sprzed ponad siedemdziesięciu lat; rodzina planuje prowadzić tu warsztaty. A nieopodal, według strony administracji rejonu kołomyjskiego, gromada wznosi nową murowaną cerkiew. Na tej samej stronie przytoczono spostrzeżenie Wołodymyra Herycza, dyrektora rezerwatu w Żółkwi i kierownika grupy roboczej ds. nominacji do UNESCO: wielu księży marzy o nowej dużej świątyni i chętnie rozebrałoby małą starą, choć „ani z nowoczesnej cegły, ani z metaloplastiku nic lepszego się nie zbuduje”.

Kronika

Cyfry w nawiasach kwadratowych to numery źródeł na liście na końcu strony. Adnotacja „według …” oznacza, że fakt potwierdza tylko jedno źródło. Sekcja „Podają” zawiera podania i legendy: zapisano je w źródłach, lecz nie potwierdzono dokumentami.

I. Wieś i stara cerkiew

1. 1375

   9 grudnia książę Władysław Opolczyk nadał Wierzbiąż w lenno Waszkowi Teptiukowiczowi, według W. Witkowskiego; anglojęzyczne informatory za pierwszą wzmiankę uznają rok 1377. ^{[1, 15]}

2. 1416

   26 października w Niepołomicach król Władysław Jagiełło potwierdził to nadanie, według W. Witkowskiego. ^[1]

3. 1443

   Rok, który wydawnictwa radzieckie i ukraińskie podają jako pierwszą wzmiankę o wsi; anglojęzyczne informatory łączą go z podziałem na Wierzbiąż Niżny i Wyżny. ^{[1, 15]}

4. 1732

   Według miejscowego podania we wsi osiadł Hryhorij Semeniuk: najął się do młynarza, ożenił się z jego córką i przyjął drugie nazwisko — Melnyk (Młynarz). ^{[1, 5]}

5. 1742

   Przed sądem miejskim w Stanisławowie stanął Mychajło Malarczuk, żonaty z córką wierzbiąskiego młynarza — za kontakty z drużyną Ołeksy Dobosza. Przed sądem opowiedział, że pochodzi z Rudki „zza Kamieńca” i przez rok uczył się w Wierzbiążu malarstwa. ^{[1, 2]}

6. 1743

   21 maja, według napisu na dzwonnicy, wzniesiono drewnianą dzwonnicę. Jest starsza od obecnej cerkwi. ^{[1, 7]}

7. 1745

   Odlano dzwon, który według W. Witkowskiego ofiarował Hryhorij Melnyk (Semeniuk); dzwon się zachował. ^[1]

II. Budowa pięciowierchowej świątyni

1. 1756

   Według krajoznawców Mychajła Łasijczuka i Iwana Łudczaka rozpoczęła się budowa: fundator sprowadził z gór 24 cieśli, a gromada Kniażdworu zwoziła drewno. W. Witkowski uważa tak długi czas budowy za mało prawdopodobny. ^{[1, 2, 4]}

2. 1788

   Napis donacyjny podaje datę 3 maja 1788 r. i fundatora Hryhorija Semeniuka „i innych prowizorów”. ^{[1, 2, 4]}

3. 1808

   Druga data tego samego napisu; uważa się ją za rok ostatecznego wykończenia i konsekracji. Według W. Witkowskiego konsekrację w 1808 r. odnotowują greckokatolickie szematyzmy. ^{[1, 2, 4, 7]}

4. 1809–1810

   „Gazeta Lwowska” (1812, nr 8) pisała, że młynarz Semeniuk w tych latach zbudował cerkiew parafialną „jako cieśla, własnymi rękami”, według W. Witkowskiego. ^[1]

5. 1811

   Starą cerkiew Wierzbiąża Niżnego, według W. Witkowskiego, sprzedano i przeniesiono do Szeparowiec koło Kołomyi jako cerkiew św. Anny. ^[1]

6. 1812

   „Gazeta Lwowska” doniosła, że cesarz Franciszek II (jako cesarz Austrii — Franciszek I) nagrodził Semeniuka małym złotym medalem „Za zasługi”. Radio Swoboda w 2009 r. datuje medal na 1810 r. ^{[1, 8, 15]}

7. 1822

   Zmarł Hryhorij Semeniuk. Nagrobek przy cerkwi nazywa go „dobrodziejem i prowizorem tej cerkwi” i podaje wiek — 114 lat. ^{[1, 2, 5]}

III. Parafia greckokatolicka

1. 1832

   Szematyzm notuje w Wierzbiążu Niżnym 730 grekokatolików, według W. Witkowskiego. ^[1]

2. 1846

   W sąsiednim Kniażdworze powstała pięciozrębowa cerkiew, której plan porównuje się z wierzbiąskim; nie zachowała się. ^[1]

3. 1861

   Zbudowano cerkiew w Wierzbiążu Wyżnym, według W. Witkowskiego. ^[1]

4. 1900

   Obok dzwonnicy postawiono dom parafialny, według W. Witkowskiego. ^[1]

5. Lata 20. XX w.

   Cerkiew wpisano do wykazu zabytków województwa stanisławowskiego, według W. Witkowskiego. ^[1]

6. Lata 30. XX w.

   Kopuły pokryto blachą; wtedy też pojawiły się murowane tynkowane ogrodzenie i betonowe schody — według archiwalnego zdjęcia, na które powołuje się W. Witkowski. ^[1]

IV. Od wojny do rejestru narodowego

1. 1939–1945

   W czasie II wojny światowej część dzwonów zabrano do przetopienia, według Suspilnego. ^[20]

2. Lata 80. XX w.

   Według Suspilnego (2023) proboszcz o. Wasyl Wepruk kieruje parafią od około 40 lat. Innych informacji o świątyni z dziesięcioleci radzieckich (1946–1989) w dostępnych źródłach brak. ^{[1, 21]}

3. 1990

   Cerkiew i dzwonnicę powyżej sobót obito tłoczoną blachą, dolne zręby pomalowano farbą olejną. ^{[1, 5, 6, 7]}

4. 1991

   18 czerwca decyzją obwodowego komitetu wykonawczego nr 112 cerkiew wpisano do rejestru jako zabytek o znaczeniu lokalnym (nr 825); dzwonnica do rejestru nie trafiła. ^{[1, 2]}

5. 1995

   Ukazała się książka M. Łasijczuka i I. Łudczaka „Wierzbiąż Niżny: szkice i materiały z historii i etnografii” — źródło wersji o roku 1756. ^{[1, 2]}

6. Około 2003

   Podczas remontu pod podłogą znaleziono dwa zaginione dzwony („około 20 lat temu” według Suspilnego z 2023 r.). ^[20]

7. 2008

   250–300 m na południe od starej cerkwi gromada zaczęła wznosić dużą ceglaną świątynię. ^{[1, 2]}

8. 2009

   W lipcu Radio Swoboda doniosło, że świątynia najbardziej zachwyciła polskich ekspertów, ale „nie jest nawet zabytkiem narodowym, nie ma żadnej dokumentacji”. We wrześniu — że pierwsze zastrzeżenie UNESCO brzmi: „autentyzm nie został zachowany” z powodu blachy. ^{[8, 9]}

9. 2009

   W sierpniu Państwowy Zarząd Naukowo-Konserwatorski obwodu sporządził paszport zabytku. ^{[1, 2]}

10. 2011

    7–8 lipca zespół Politechniki Łódzkiej pod kierunkiem W. Witkowskiego wykonał pomiary cerkwi. ^[1]

11. 2012

    Nadija Babij opublikowała artykuł, w którym podważa „huculski” typ świątyni. ^{[2, 3]}

12. 2012

    10 października, według W. Witkowskiego, cerkiew wpisano do Państwowego Rejestru jako zabytek o znaczeniu narodowym (nr 090024-N); ukraińska Wikipedia podaje 2018 r. ^{[1, 2]}

V. Dziedzictwo światowe i czas wojny

1. 2013

   21 czerwca na 37. sesji Komitetu Światowego Dziedzictwa (Kambodża) cerkiew weszła w skład seryjnego obiektu „Drewniane cerkwie w polskim i ukraińskim regionie Karpat” jako jedna z dwóch świątyń typu huculskiego. ^{[1, 2, 11, 17]}

2. 2013

   10 lipca dokumentację pomiarową zespołu łódzkiego przekazano parafii, według W. Witkowskiego. ^[1]

3. 2019

   Gromada otrzymała 100 tys. hrywien na badania naukowe cerkwi, według Suspilnego. ^[22]

4. 2022

   W lipcu rada wiejska ogłosiła zamówienie na dokumentację projektową konserwacji, ale przetarg unieważniono; we wrześniu władze obwodu poinformowały, że przygotowują dokumentację i planują wymianę blachy. ^{[14, 23]}

5. 2023

   7 września na nadzwyczajnym posiedzeniu Komitetu Ochrony Dóbr Kultury w razie Konfliktu Zbrojnego świątynia otrzymała tymczasową wzmocnioną ochronę wśród 20 obiektów ukraińskich. ^{[12, 13, 20]}

6. 2023

   8 września świątynia po raz pierwszy obchodziła odpust Narodzenia Bogurodzicy według nowego kalendarza (wcześniej — 21 września). ^{[1, 21]}

7. 2023

   Przewodniczący gromady Jarosław Miakuszczak poinformował: projekt przywrócenia autentycznego wyglądu (350 tys. hrywien) wykonano przed pełnoskalową inwazją, a remont wyceniono na 16,8 mln hrywien, według Suspilnego. ^{[18, 20]}

8. 2025

   Świątynia działa jako parafia Prawosławnej Cerkwi Ukrainy (wcześniej — Ukraińskiej Cerkwi Prawosławnej Patriarchatu Kijowskiego); przy niej bractwo świeckich organizuje pielgrzymki oraz zbiórki dla wojska i przesiedleńców. ^{[1, 7, 17, 19]}

Utracone i odtworzone

Architektura

Cerkiew jest centralna, krzyżowa, z pięcioma kopułami: jedną nad skrzyżowaniem i czterema wokół niej. Plan tworzy przecięcie dwóch prostokątów: ramię podłużne ma 19,622 metra, poprzeczne — 16,432 metra. Wszystkie cztery ramiona mają graniaste zakończenie.

Budowla jest trzykondygnacyjna. Dwie dolne kondygnacje to zręby, górną tworzą ośmioboczne wieże z namiotowymi kopułami, latarniami i ażurowymi krzyżami. Wieża centralna jest nieco wyższa. Wysokość wież z kopułami wynosi 11,5 metra. Ściany zrębów i wież zwężają się ku górze. Główne wejście umieszczono od południa. Graniaste narożniki i zwężanie się brył ku górze Nadija Babij tłumaczy wpływem baroku. Uważa też, że rola fundatora zasługuje na osobne badania. Do cerkwi przylegają prostokątne przybudówki.

Poniżej — dwa elementy świątyni: na zdjęciu i na rysunku. Rysunki pokazują formę, a nie dokładne wymiary.

Wierchy z latarniami

Każdy wierch to ośmiobok z namiotową kopułą, latarnią i ażurowym krzyżem. Środkowy jest nieco wyższy od bocznych. Od środka kopuły są puste i, według Suspilnego, dzięki temu kazanie słychać w każdym zakątku świątyni.

Dzwonnica

Dzwonnica jest czworoboczna, trzykondygnacyjna, zrębowa, z ażurową galerią i czterospadowym namiotowym dachem. Obok pięciu pionów cerkwi trzyma się bliżej ziemi.

Niuanse, które łatwo przeoczyć

Nie huculska — według jednej z wersji. Tradycyjnie, także w nominacji UNESCO, cerkiew zalicza się do typu huculskiego. Badaczka Nadija Babij twierdzi, że powtarza ona formy świątyń Podola i Słobożańszczyzny, a najbliższym odpowiednikiem planu jest cerkiew Narodzenia Bogurodzicy w Chodorowie z 1768 roku. Regionalny portal turystyczny dodaje, że cerkwi pięciokopułowych na Iwanofrankiwszczyźnie prawie nie ma.

Złoto w dzwonach — podanie. W rodzinnej wersji stary opryszek przed śmiercią wyjawił młodemu Semeniukowi skarb — ponad dwadzieścia wozów złota — i poprosił, by za te „krwawe” pieniądze wzniósł cerkiew. Srebro w dzwonach, mówią we wsi, też pochodzi ze skarbu. W czasie II wojny światowej część dzwonów zabrano do przetopienia, a około dwudziestu lat temu podczas remontu znaleziono pod podłogą dwa zaginione dzwony.

Ołtarze „na łacińską modłę”. Oprócz trzyrzędowego złoconego barokowego ikonostasu w bocznych wieżach stoją drewniane ołtarze „na łacińską modłę” ze złoconymi kolumnami korynckimi.

Blacha jako kompromis stulecia. Gont na większej części cerkwi zastąpiono blachą: kopuły — w latach 30. XX wieku, resztę — w 1990 roku. Przewodniczący gromady wyjaśnia, że tak postąpiono wtedy z wieloma cerkwiami Przykarpacia, ale blacha z czasem traci właściwości ochronne, a UNESCO oczekuje przywrócenia pierwotnego wyglądu. Projekt za 350 tysięcy hrywien wykonano jeszcze przed pełnoskalową inwazją; sam remont wyceniono na 16,8 miliona.

„Bez jednego gwoździa”. Tak o świątyni mówi się we wsi i tak pisze Suspilne; to zwykła formuła dla karpackich zrębów. W źródłach nie ma badań technicznych, które by to potwierdzały. Radio Swoboda w 2009 roku pisało wręcz, że brak dokumentacji świątyni, a pierwotne wnętrze zostało zniszczone. Obecne malowidła ścienne są współczesne, olejne.

Na co zwrócić uwagę. Pierwsza kondygnacja pomalowana jest na ciemnoczerwono, z niewielkimi białymi akcentami przy oknach i na bocznych zrębach. Nad głównym wejściem zachował się wizerunek Przenajświętszej Bogurodzicy. A nad portalem — napis donacyjny z dwiema datami, od którego zaczyna się cała udokumentowana historia świątyni.

Galeria zdjęć

Kamień i materiał

Cerkiew jest zrębowa: ściany ułożono z poziomych bali łączonych w narożnikach. Wszystkie karpackie cerkwie z listy UNESCO łączy jeden schemat — drewniane zręby na drewnianych podwalinach, a podwaliny na kamiennym fundamencie. Kamienia tu nie widać, ale to właśnie on utrzymuje drewno nad wilgotną ziemią.

Dach to najbardziej bolesne miejsce. Blacha ochroniła go przed przeciekaniem, ale zmieniła sylwetkę i fakturę wierchów: zamiast łuskowatego gontu, który z latami ciemnieje i srebrzeje, — równy metaliczny połysk. Materiał wybrany „na wieki” często okazuje się rozwiązaniem tymczasowym. A to, co tymczasowe, jak wie każdy rzemieślnik, trwa najdłużej.

Barokowe ołtarze z kolumnami korynckimi przypominają, że porządek architektoniczny wędruje między materiałami łatwiej, niż się wydaje — z kamienia do drewna i z powrotem; więcej o tym w dziale kolumny, pilastry, kapitele. Jak zbudowany jest rzędowy ikonostas — w artykule rzędy ikonostasu. Inna wielowierchowa drewniana świątynia to sobór Trójcy Świętej w Samarze, a kolejna karpacka cerkiew z listy UNESCO to cerkiew św. Jura w Drohobyczu.

Czy wiesz, że

Podają

Postaci

• Władysław Opolczyk — książę, w 1375 r. nadał Wierzbiąż w lenno.
• Waszko Teptiukowicz — pierwszy znany właściciel wsi (1375).
• Władysław Jagiełło — król Polski, w 1416 r. potwierdził nadanie.
• Ołeksa Dobosz — herszt opryszków (†1745), z którego imieniem podanie wiąże pieniądze na cerkiew.
• Mychajło Malarczuk — zięć wierzbiąskiego młynarza, uczył się malarstwa; w 1742 r. sądzony za kontakty z Doboszem. N. Babij przypuszcza jego wpływ na formę świątyni; W. Witkowski nie widzi dowodów jego udziału w budowie.
• Hryhorij Semeniuk (Melnyk) — młynarz, cieśla, fundator i prowizor cerkwi, ofiarodawca dzwonu z 1745 r.; zmarł w 1822 r., pochowany obok świątyni.
• Franciszek II (I) — cesarz, w 1812 r. nagrodził Semeniuka małym złotym medalem „Za zasługi”.
• Iwan Woroniuk — miejscowy malarz, któremu podanie przypisuje dawną polichromię.
• Roman Semeniuk — potomek fundatora, przekazał rodzinną wersję podania.
• Hanna Łasijczuk — krewna fundatora w piątym pokoleniu, rozmówczyni Suspilnego (2023).
• Stanisław Vincenz — pisarz, zapisał podanie o Doboszu na odpuście.
• Mychajło Łasijczuk, Iwan Łudczak — krajoznawcy, autorzy szkicu z 1995 r.
• Nadija Babij — badaczka, autorka artykułu z 2012 r. o typologii świątyni.
• Włodzimierz Witkowski — polski architekt, kierownik pomiarów z 2011 r., autor najbardziej szczegółowego artykułu o świątyni.
• Wołodymyr Herycz — dyrektor rezerwatu w Żółkwi, kierownik grupy roboczej ds. nominacji do UNESCO.
• o. Wasyl Wepruk — proboszcz parafii, według Suspilnego od około 40 lat (stan na 2023 r.).
• Jarosław Miakuszczak — przewodniczący gromady Wierzbiąż Niżny.

Jak cytować