Cerkiew Zaśnięcia Matki Bożej Ławry Uniowskiej: świątynia-twierdza nad cudownym źródłem

Pod zachodnimi murami tego klasztoru wciąż bije źródło, a nad nim stoi świątynia, w której fryzie wycięto strzelnice: modlitwa i czujność miały tu wspólną ścianę.

W skrócie

Adres	wieś Uniów, rejon lwowski, obwód lwowski
Zbudowano	ok. 1550–1570 (WUE — 1570); przebudowa 1741
Fundator	Aleksander Wańko Łahodowski (zm. 1574)
Typ	jednonawowa świątynia obronna z półkolistą absydą, wieża-dzwonnica przy przedsionku
Styl	przejście od późnego gotyku do wczesnego renesansu; barokowy szczyt zachodni
Status	zabytek architektury o znaczeniu narodowym; jedna z dwóch ław UKGK (obok Świętojańskiej we Lwowie)

Historia

Monaster w Uniowie jest starszy od swojej cerkwi. Archeolodzy odnoszą jego początki do końca XIII wieku, a pierwsza wzmianka pisana to przywilej króla Władysława II Jagiełły z 1395 roku. Opiekę nad klasztorem sprawowali książęta z rodu Giedyminowiczów, a w 1542 roku król Zygmunt I Stary usankcjonował status archimandrii uniowskiej. W 1549 roku monaster spalili Tatarzy.

Dalej zaczyna się historia, którą w Uniowie opowiada się jako podanie. Szlachcic Aleksander Wańko Łahodowski cierpiał na ból nóg; według jednej wersji złamał nogę, spadając z konia na polowaniu. We śnie ukazała mu się Matka Boża i kazała szukać źródła na wschód od jego majątków. Znalazł je obok pogorzeliska klasztoru, obmył się i wyzdrowiał, a na pogorzelisku natrafił na nienaruszoną ikonę Matki Bożej. W podzięce Łahodowski wzniósł nad źródłem murowaną cerkiew Zaśnięcia i odnowił monaster. WUE datuje świątynię na 1570 rok; inne źródła mówią o budowie w latach 1549–1574 lub 1550–1570. „Hołos Ukrajiny” przytacza też ludową etymologię nazwy wsi — od „huni”, wierzchniego okrycia, które rycerz zdjął, by wykąpać się w źródle.

Rozkwit monasteru przypadł na czasy archimandrytów Warłaama i Atanazego Szeptyckich w XVII–XVIII wieku, kiedy stał się greckokatolicki. W 1741 roku Atanazy przebudował cerkiew i nadał jej obecny wygląd. W latach 1648–1765, według WUE, działała tu drukarnia. W 1790 roku władze austriackie skasowały monaster, a cerkiew stała się parafialna. Od 1818 roku mieszkał tu metropolita Michał Lewicki, kardynał od 1856 roku: za jego czasów zasypano fosy, zrównano wały i rozebrano część baszt, ale, jak pisze „Ukrajina Inkognita”, to właśnie jego rezydencja uratowała zespół przed ruiną.

Metropolita Andrzej Szeptycki odrodził tu życie zakonne i przekazał klasztor studytom; studyci otrzymali rezydencję w Uniowie w 1919 roku; status ławry, według Radia Swoboda, klasztor uzyskał 24 listopada 1926 roku. Ihumenem klasztoru został brat metropolity Klemens Szeptycki. W czasie II wojny światowej, według Wikipedii i „Hołosu Ukrajiny”, w ławrze ukrywano Żydów. Po wojnie władze sowieckie zamknęły monaster, mnichów aresztowano lub wywieziono, a wśród aresztowanych był ihumen Klemens Szeptycki, którego w 2001 roku papież Jan Paweł II ogłosił błogosławionym. W budynkach mieścił się obóz koncentracyjny dla duchowieństwa katolickiego, potem dom starców i dom opieki psychoneurologicznej. Mnisi wrócili w latach 1989–1991, a w latach 1992–2004 zespół odrestaurowano. W 1998 roku przy ławrze otwarto Muzeum Sztuki Sakralnej, a w 2008 roku klasztor otrzymał status stauropigialny. Według Radia Swoboda (2024) mieszka tu około trzydziestu mnichów, a ławra jest największym ośrodkiem pielgrzymkowym Galicji: pielgrzymi przychodzą tu pieszo do ikony i do źródła w trzecią niedzielę maja, gdy od 2004 roku obchodzi się święto Ikony Uniowskiej, oraz na Zaśnięcie Matki Bożej (do 2023 roku — 28 sierpnia; po przejściu UKGK na kalendarz nowojuliański święto przypada 15 sierpnia).

Nad monasterem wznosi się Czernecza Góra. Mapa UKGK podaje, że dawny klasztor stał właśnie tam, dwieście metrów od obecnego, gdzie teraz jest cmentarz zakonny. Na cmentarzu widać fundament dawnej świątyni, krzyże i nagrobki z XVII wieku, a według Karpaty.info — także wały grodziska zwanego Grodem Włodzimierza.

Kronika

Liczby w nawiasach kwadratowych to numery źródeł z listy na dole strony. Adnotacja „według danych …” oznacza, że fakt potwierdza tylko jedno źródło. Rozdział „Podają” zawiera podania i legendy: zapisano je w źródłach, ale nie są potwierdzone dokumentami.

Epoka książęca i początki klasztoru

1. XI–XII w.

   Na Czerneczej Górze nad dzisiejszą wsią istniał ośrodek monastyczny. Wykopaliska lwowskiej ekspedycji (1998–2005) odsłoniły na szczycie i zachodnim zboczu góry pozostałości dwóch średniowiecznych zespołów klasztornych z epoki książęcej; grodzisko otaczał zewnętrzny wał długości około 2,5 km. ^{[1, 15]}

2. Koniec XIII w.

   Monaster powstaje u stóp góry, w miejscu dzisiejszego klasztoru: tak datują go współczesne badania archeologiczne. Euromaidan Press uznaje XIII w. jedynie za prawdopodobny, a ESU pisze o XIV w. ^{[2, 3, 10]}

3. Około 1400

   Według Wikipedii, Karpatium i przewodnika TravelsInUA pierwotny prawosławny monaster założył książę Fiodor Lubartowicz. ESU nie wymienia założyciela. ^{[1, 10, 25]}

4. 1395

   Pierwsza wzmianka pisana o Uniowie: przywilej polskiego króla Władysława II Jagiełły, wydany w Glinianach, wspomina „szeroko znany” monaster uniowski. ^{[3, 10]}

5. 1542

   30 lipca król Zygmunt I Stary potwierdził szczególny status klasztoru: prawo samodzielnego wyboru archimandryty i zakaz ingerowania biskupa lwowskiego w jego majątek. Uniów stał się archimandrią. ^{[3, 10]}

Łahodowski i murowany klasztor

1. 1549

   Tatarzy zniszczyli i spalili klasztor wraz ze świątynią Zaśnięcia. Wikipedia datuje najazd tatarski na 1548 r. ^{[1, 10, 25]}

   

2. Połowa XVI w.

   Szlachcic Aleksander Wańko Łahodowski, ktytor klasztoru do śmierci w 1574 r., odbudowuje go i wznosi murowaną obronną cerkiew Zaśnięcia nad cudownym źródłem. Dokładną datę świątyni źródła podają różnie: Wikipedia — 1548, inne — „połowa XVI w.”; WUE, według obecnego artykułu, — 1570. ^{[1, 24, 25, 27]}

   

3. 1601

   Do Uniowa zaproszono Ezechiela (w schimie Hioba) Kniahynickiego, który właśnie wrócił z Atosu i rozpoczął reformy. Według czasopisma „Wisnyk”. ^[4]

4. 1606

   Archimandryta Izajasz próbuje zorganizować drukarnię; według „Wisnyka” do pracy w niej prawdopodobnie zaproszono Iwana Wiszeńskiego. Euromaidan Press pisze, że w 1606 r. Wiszeński mieszkał w klasztorze. Klasztor ma bibliotekę i małą drukarnię. ^{[1, 3, 4]}

5. Lata 30. XVII w.

   Obok świątyni wzniesiono dwukondygnacyjną dzwonnicę. ^[1]

6. 1646–1648

   Według ESU od 1646 r. pracuje tu drukarz Andrij Skulski; Euromaidan Press datuje początek działalności drukarskiej na 1648 r. ^{[2, 3]}

   

Złota epoka Szeptyckich

1. 1668

   Archimandryta Warłaam Szeptycki odnawia drukarnię i odbudowuje klasztor; według „Wisnyka” w następnym roku ukazała się pierwsza książka odnowionej drukarni. ^{[1, 4, 6]}

2. 1711

   W Uniowie odbył się synod przełożonych klasztorów z inicjatywy Warłaama Szeptyckiego. Według Euromaidan Press. ^[3]

3. 1715–1746

   Archimandrytą jest Atanazy Szeptycki (według „Wisnyka” od 1713 r.); w 1729 r. zostaje metropolitą kijowskim, a Uniów pozostaje jego główną rezydencją. Za Atanazego przebudowano cerkiew i klasztor oraz odnowiono drukarnię. ^{[4, 6]}

4. 1730

   W świątyni ustawiono nowy ikonostas. Według „Wisnyka”; WUE, według obecnego artykułu, podaje rok 1731. ^[4]

5. 1732–1747

   Drukarnia wydaje „Sobranije pripadkow” (1732) i służebniki (1733, 1740, 1747). W całym okresie działalności wydała ponad 60 książek. ^{[2, 6]}

6. 1735–1773

   Działa kapela muzyczna Atanazego Szeptyckiego: pierwsza wzmianka pochodzi z 1735 r.; w grudniu 1738 r. w klasztorze wyświęcono biskupa mukaczewskiego Jerzego Błażowskiego, a podczas uroczystości grało ośmiu instrumentalistów i śpiewało pięciu śpiewaków. Według Kuźmińskiego i Moroza. ^[16]

7. 1741

   Według WUE Atanazy przebudował cerkiew: fasada zachodnia otrzymała barokowy szczyt z herbem Szeptyckich, a mury — przypory. ^[26]

   

Kasata, rezydencja metropolity i odrodzenie studyckie

1. 1790

   Władze austriackie zamykają klasztor. Bibliotekę rozproszono (w owym czasie 108 starodruków i 20 rękopisów, według Jasinowskiego). ^{[1, 3, 4, 5]}

2. 1818

   Majątek ostatecznie przekazano metropolicie Michałowi Lewickiemu, który urządza tu letnią rezydencję, a później osiada w Uniowie na stałe. Według WUE za jego czasów zasypano fosy, zrównano wały i rozebrano część baszt. ^{[3, 4, 26]}

3. Lata 20. XIX w.

   Zbudowano pałac metropolitów (pałac letni). ^{[1, 27]}

4. 14 stycznia 1858

   W Uniowie umiera metropolita i kardynał Michał Lewicki (kardynał od 1856 r.). ^{[1, 3, 22]}

5. 1919

   Rezydencję metropolitów halickich w Uniowie przekazano mnichom studytom, którzy w czasie wojny stracili ławrę w Skniłowie. Otworzyli tu szkołę ikonopisarską i introligatornię. ^{[2, 4, 6, 7, 20]}

6. 1926

   Ihumenem zostaje Klemens Szeptycki, brat metropolity; według Radia Swoboda 24 listopada 1926 r. metropolita nadał klasztorowi status ławry. ^{[6, 7]}

7. 1935–1936

   Studyccy ikonopisarze pokryli malowidłami świątynię i mury klasztoru. Według „Wisnyka”. ^[4]

8. 1935–1939

   Ławra wydaje czasopisma „Jasna put” (1935–1939) i „Prominczyk sonca lubowi”; od 1935 r. działa drukarnia. ^{[2, 6]}

Wojna, obóz, dom opieki i odrodzenie

1. 1939–1944

   Okupacja sowiecka, potem niemiecka. Na początku 1944 r. w ławrze było 23 hieromnichów, 7 hierodiakonów i 76 mnichów. Według „Wisnyka”. ^[4]

2. 1942–1944

   Mnisi ukrywali żydowskie dzieci. Wychowankami przytułku byli m.in. Adam Rotfeld i (według LB.ua) Oded Amarant; w szkole nauczyciel Mikołaj Duk od stycznia 1943 do lipca 1944 r. ukrywał pięciu Żydów, wśród nich przyszłego noblistę Roalda Hoffmanna. ^{[1, 12, 21]}

3. 1946

   Po likwidacji UKGK władze sowieckie urządziły w ławrze obóz koncentracyjny dla greckokatolickiego duchowieństwa i mnichów; cerkiew zamknięto. ^{[6, 11, 20]}

4. 5 czerwca 1947

   W klasztorze przeprowadzono rewizję i aresztowano archimandrytę Klemensa Szeptyckiego (78 lat). Według TSN narada specjalna MGB skazała go w 1948 r. na 8 lat, Euromaidan Press pisze o 25 latach. Zmarł 1 maja 1951 r. w więzieniu we Włodzimierzu. ^{[3, 7, 8, 9]}

5. 1947 – 1989

   W budynkach działa dom starców, potem dom opieki psychoneurologicznej dla kobiet; cerkiew zamieniono na klub, ikonostas z XVIII w. zamalowano. ^{[3, 7, 13]}

6. 1989–1993

   Cerkiew wyszła z podziemia (1989); studyci wrócili jawnie (1989–1991). W wigilię Bożego Narodzenia 1991 r. odprawiono pierwszą liturgię, a dzwony po raz pierwszy od pół wieku zabiły. Dom opieki zamknięto w latach 1992–1993; według relacji ihumena Sewastiana Dmytruka mieszkało w nim 350 pacjentów. ^{[4, 6, 7, 20]}

7. 1998

   Otwarto Muzeum Sztuki Sakralnej (siedem sal; odnowione i rozbudowane w 2011 r.). ^[17]

8. 2001

   Papież Jan Paweł II beatyfikował Klemensa Szeptyckiego (w 1996 r. uznano go za Sprawiedliwego wśród Narodów Świata). ^{[8, 9]}

9. 2003

   Wsi przywrócono historyczną nazwę Uniów. ^{[2, 3, 21]}

10. 2004

    Patriarcha Lubomyr Huzar na prośbę mnichów ustanowił święto Ikony Uniowskiej na trzecią niedzielę maja. ^[18]

11. 2005

    W Uniowie odsłonięto tablicę pamiątkową w podziękowaniu braciom Szeptyckim za ratowanie Żydów; obecny był Adam Rotfeld, wówczas minister spraw zagranicznych Polski. ^{[12, 28]}

12. 4 maja 2008

    Patriarcha Lubomyr (Huzar) ogłosił klasztor stauropigialnym, czyli podlegającym bezpośrednio Patriarsze UKGK. Według doniesienia Byzantine Catholic World. ^[19]

13. 2022

    Ławra przyjęła 50 przesiedleńców (RISU, październik 2022 r.); później Radio Swoboda mówi o setkach osób. ^{[13, 14]}

14. 2024

    Hieromnich Makary (Dutka) ustanowił rekord Ukrainy w wyciskaniu leżąc (193 kg) i zamiast gratulacji prosił o pieniądze na drony dla wojska. ^{[13, 14]}

Utracone i odtworzone

Architektura

Cerkiew stoi pośrodku dziedzińca klasztornego. Jest jednonawowa, z półkolistą absydą ołtarzową, i należy do stylu przejściowego od późnego gotyku do wczesnego renesansu. Sklepienia dzielą późnogotyckie żebra. WUE nazywa świątynię rzadkim przykładem cerkwi inkastelowanej, czyli przystosowanej do obrony: konstrukcja sklepień pozwalała urządzić nad nimi galerię obronną, a we wieńczącym fryzie wspornikowym na całym obwodzie wycięto strzelnice w kształcie dziurki od klucza dla ręcznej broni palnej.

Do południowej elewacji przedsionka dostawiono dwukondygnacyjną, kwadratową w planie wieżę-dzwonnicę; według „KruhoLwowa” znaleziono na niej datę „1638”. Po przebudowie z 1741 roku fasada zachodnia otrzymała barokowy szczyt z wykutym w kamieniu herbem Szeptyckich, a mury — przypory.

Monaster ma kwadratowy w planie murowany obwód z murami obronnymi i strzelnicami. Początkowo cztery baszty stały w narożnikach, a piąta nad wschodnią bramą wjazdową; pozostałe, według WUE, rozebrano na początku XIX wieku. Zachowały się dwie, flankujące mur zachodni; w północno-zachodniej na trzech poziomach widać strzelnice w kształcie dziurki od klucza.

Poniżej — dwa elementy świątyni: na zdjęciu i na rysunku. Rysunki pokazują formę, a nie dokładne wymiary.

Fryz wieńczący ze strzelnicami

Strzelnice mają kształt dziurki od klucza i biegną dookoła tuż pod dachem. Z dołu wyglądają niemal jak ornament — dopóki nie przypomnimy sobie, po co je wykonano.

Wieża-dzwonnica

Wieża jest dostawiona do przedsionka i ma surowy, niemal forteczny wygląd. Nowa dzwonnica-kaplica na dziedzińcu zewnętrznym pojawiła się dopiero po 1991 roku.

Szczegóły, które łatwo przeoczyć

Klucze ukryte przed napastnikiem. W 1631 roku Stanisław Baratyński próbował zająć monaster. Ataki odparto, a mnisi, jak pisze „Ukrajina Inkognita”, ukryli klucze do cerkwi.

Armata pod ziemią. W 2002 roku podczas prac ziemnych znaleziono pozostałości bramy wjazdowej, armatę i około pięćdziesięciu kamiennych kul. Obronny charakter klasztoru nie jest tu metaforą, lecz znaleziskiem archeologicznym.

Nagrobek w dwóch miejscach. Renesansowy nagrobek Łahodowskiego z rzeźbionym portretem stał pierwotnie w cerkwi. Oryginał znajduje się teraz na zamku w Olesku, a w galerii klasztornej — kopia, uważana za jeden z najlepszych przykładów galicyjskiej rzeźby renesansowej.

Szata ikony, która przetrwała oryginał. Oryginał Ikony Uniowskiej się nie zachował, a dwie dawne kopie, według Mapy UKGK, zaginęły po zamknięciu ławry. Ocalała szata (oklad) z XVIII wieku. Zdobi ona teraz kopię, którą hieromnich Juwenaliusz Mokrycki namalował na podstawie dawnych rycin i fotografii; przeniesiono ją do ławry w 1995 roku.

Drukarnia na sto lat. Drukarnia uniowska, która według WUE działała w latach 1648–1765, wydała według Mapy UKGK ponad sześćdziesiąt tytułów. Dla klasztoru na wzgórzach Gołogór była to sprawa nie mniej ważna niż mury: książki docierały znacznie dalej, niż dolatywały kule.

Ogniska w świątyni. W czasach sowieckich, według WUE, zbezczeszczono nagrobki i pochówki, w tym kardynała Lewickiego, a w cerkwi kilkakrotnie rozpalano ogniska, w których palono księgi liturgiczne. Ikonostas z XVIII wieku (1730 r. według „Wisnyka”, 1731 r. według WUE) zamalowano, a malowidła z lat 1935–1936, według WUE, zabielono.

Reformator z Atosu. Według „Wisnyka” w 1601 roku do Uniowa zaproszono Ezechiela (w schimie Hioba) Kniahynickiego, który właśnie wrócił z Atosu i rozpoczął tu reformy; później założył Skit Maniawski. Iwan Wiszeński, według Euromaidan Press, w 1606 roku mieszkał w tym klasztorze.

Galeria zdjęć

Kamień i materiał

Cerkiew i mury są murowane; na zachodnim szczycie — wykuty w kamieniu herb Szeptyckich. Po przebudowie w XVIII wieku mury wzmocniono przyporami. Suchych danych o kamieniu źródła nie podają, za to dają archeologię: kamienne kule znalezione w 2002 roku też są częścią historii materiału tego klasztoru.

Sklepienie żebrowe to najuczciwsza część późnego gotyku: żebro pokazuje, dokąd idzie obciążenie, i niczego nie ukrywa. Rzeźbiony herb na szczycie działa inaczej — niczego nie dźwiga, za to wszystko wyjaśnia. W dobrze przemyślanej świątyni jest miejsce dla obu. Tak samo jest z rzeźbą w kamieniu: relief na fasadzie warto projektować razem ze ścianą, a nie po niej.

Inne świątynie, które umiały się bronić, to cerkiew Pokrowy w Sutkowcach i cerkiew Zaśnięcia w Zimnem. O tym, co stoi w miejscu utraconego ikonostasu, piszemy w artykule „Czym jest ikonostas”.

Czy wiesz, że

Podają

Postaci

• Fiodor Lubartowicz — według Wikipedii i Karpatium pierwszy patron i założyciel prawosławnego monasteru (ok. 1400).
• Władysław II Jagiełło — król; pierwsza wzmianka pisana o Uniowie (1395).
• Zygmunt I Stary — król; w 1542 r. potwierdził przywileje i status archimandrii.
• Aleksander Wańko Łahodowski — szlachcic, ktytor, fundator murowanej cerkwi (†1574).
• Hiob (Ezechiel) Kniahynicki — hieromnich, reformator; według „Wisnyka” zaproszony do Uniowa w 1601 r.; później działał w Skicie Maniawskim.
• Iwan Wiszeński — pisarz-polemista; według Euromaidan Press w 1606 r. mieszkał w Uniowie.
• Warłaam Szeptycki — archimandryta, odnowił drukarnię i klasztor (1668).
• Atanazy Szeptycki — archimandryta i metropolita, przebudował cerkiew, założył kapelę.
• Michał Lewicki — metropolita i kardynał, uczynił z Uniowa rezydencję, zmarł tu w 1858 r.
• Antoni Petruszewicz — historyk, sekretarz Lewickiego, uporządkował jego bibliotekę.
• Andrzej Szeptycki — metropolita, odnowiciel mniszego życia studyckiego, przekazał Uniów studytom.
• Klemens Szeptycki — ihumen i archimandryta, Sprawiedliwy wśród Narodów Świata (1996), błogosławiony (2001).
• Herman Budziński — przełożony klasztoru, w 1941 r. wzywał mieszkańców wsi, by nie podnosili ręki na Żydów.
• Mikołaj Duk — nauczyciel, który w latach 1943–1944 ukrywał pięciu Żydów.
• Sewastian Dmytruk — ihumen, kierował odbudową ławry po 1990 r.
• Makary (Dutka) — hieromnich-wolontariusz i trójboista.

Jak cytować