Cerkiew Zaśnięcia w Zimnem: gotyk, który przywdział pięć kopuł

Według podania nazwę wsi nadał zimowy książęcy terem. A świątynia nad Ługą przez pięć stuleci zdążyła być gotycką bazyliką, kościołem z dwiema wieżami i pięciokopułową cerkwią — nie ruszając się z miejsca.

W skrócie

Adres	wieś Zimne, rejon włodzimierski, obwód wołyński
Zbudowano	1495 r. — świątynia murowana (według innych danych rozpoczęta w 1491 r.)
Fundator	książę Fedir Czartoryski
Typ	trójnawowa świątynia murowana z jedną półkolistą absydą i dwukondygnacyjnymi przyporami
Status	zabytek architektury o znaczeniu narodowym (monaster, numer ochronny 030035)
Kościół	żeński monaster UKP (PM), stauropigialny od 1996 r.

Historia

Według wołyńskiego podania w 1001 roku książę Włodzimierz wzniósł nad brzegiem Ługi dwie drewniane cerkwie i zimowy terem. Dokumenty tego nie potwierdzają. Pewniej wiadomo co innego: w XI wieku zmarł tu, w drodze z Konstantynopola do Kijowa, Warłaam — pierwszy ihumen Ławry Peczerskiej (według Encyklopedii Ukrainy w 1065 roku; według innych danych w 1073). Nie wszyscy badacze są jednak pewni, że wołyński Warłaam i ihumen peczerski to jedna osoba. Monaster nazywano Świętogórskim i Peczerskim: pod wzgórzem leżą dawne jaskinie.

Pierwsza wzmianka dokumentalna pochodzi z 1458 roku. W latach sześćdziesiątych XV wieku książęta Czartoryscy otoczyli klasztor murami z wieżami, a w 1495 roku Fedir Czartoryski zastąpił drewnianą cerkiew Zaśnięcia murowaną. Według innych danych budowa zaczęła się w 1491 roku. Według angielskiej Wikipedii książę podarował monasterowi także dwa dzwony; jeden z nich jest dziś wystawiony na dziedzińcu.

Pod koniec XVII wieku monaster przeszedł do grekokatolików (źródła podają lata 1682, 1686 i 1698). W 1724 roku właściciel, Michał Czacki, przebudował cerkiew Zaśnięcia na kościół. Co stało się z wieżami, źródła opisują różnie: według Wielkiej Encyklopedii Ukraińskiej świątynia otrzymała wówczas dwie wieże na fasadzie głównej; według angielskiej Wikipedii, przeciwnie, wieże boczne wtedy rozebrano.

W latach 1898–1900 świątynię przebudowano według projektu architekta Kozłowa w stylu neorosyjskim: pojawiły się duże okno arkadowe od zachodu, dekorowany portal i kokoszniki. Pierwsza wojna światowa uszkodziła monaster: zginęły biblioteka i archiwum. W latach trzydziestych odnowiono go, a druga wojna światowa znów zniszczyła dach. W 1939 roku władza sowiecka rozwiązała żeńską wspólnotę, w czasie okupacji niemieckiej monaster odrodzono, a w 1946 roku (według ZN.UA) go zlikwidowano i ulokowano na dziedzińcu brygadę traktorową kołchozu. Restauracja głównych budynków rozpoczęła się w 1975 roku. Mniszki wróciły w 1991 roku.

Kronika

Liczby w nawiasach kwadratowych to numery źródeł z listy na dole strony. Adnotacja „według …” oznacza, że fakt potwierdza tylko jedno źródło. Rozdział „Przekazy” zawiera podania i legendy: są zapisane w źródłach, ale nie potwierdzają ich dokumenty.

Epoka 1. Podanie i dawny monaster

1. Około 1001

   Według wołyńskiego podania książę Włodzimierz Światosławowicz wzniósł nad brzegiem Ługi dwie świątynie i zimowy książęcy terem; od teremu, jak się uważa, pochodzi nazwa Zimne. Dokumenty tego nie potwierdzają. ^{[1, 3, 4, 5, 6, 8]}

2. 988 / 1006 (według podania)

   Zimneńską ikonę Matki Bożej, według podania, przywiozła z Konstantynopola księżniczka Anna na ślub z Włodzimierzem; w 1006 r. książę przekazał ją monasterowi. ^{[3, 5]}

3. 992–993 (przypuszczenie)

   Badacze przypuszczają, że Włodzimierz założył monaster już w latach 992–993. To hipoteza, a nie ustalona data. ^{[3, 6, 8]}

4. 1062 / 1065 / 1073 / 1074

   W Zimnem zmarł Warłaam, pierwszy ihumen Ławry Peczerskiej, w drodze do Kijowa. Źródła podają różne lata: 1062 (ukraińska Wikipedia), 1065 (Encyclopedia of Ukraine, ZN.UA), 1073 (travelsinua), 1074 (stary tekst na istvolyn.info). ^{[1, 3, 5, 13, 14]}

5. 1090–1094

   Biskupem włodzimiersko-wołyńskim był Stefan, a później Amfilochiusz (według ukraińskiej Wikipedii 1105–1121); nazywa się ich pierwszymi świętymi wołyńskimi, mieszkali w Zimnem. Nestor Latopisiec, według ukraińskiej Wikipedii, bywał tu w 1097 r. ^{[3, 7, 8]}

6. XII w.

   Ihumenem monasteru w Zimnem był Nifont, później biskup nowogrodzki. ^{[1, 3, 7]}

7. 1213

   Latopis halicko-wołyński pod tym rokiem wspomina śmierć drużynnika Klyma Christynycza. Kamienny krzyż nad Ługą koło Zimnego datuje się na XIII w. i według krajoznawcy R. Malenkowa wiąże z jego grobem; według legendy krzyż zamówił Daniel Halicki. ^[9]

8. 1458

   Pierwsza wzmianka dokumentalna o monasterze. ^{[2, 4, 7]}

Epoka 2. Czartoryscy: mury i murowana cerkiew

1. Lata sześćdziesiąte XV w.

   Książęta Czartoryscy otoczyli monaster murami obronnymi z wieżami narożnymi i pięcioma bramami. ^{[1, 2, 16]}

2. 1465–1475

   Zbudowano cerkiew Trójcy Świętej — najstarszą budowlę zespołu. ^{[2, 7]}

3. 1491 / 1495

   Książę Fedir Czartoryski zastąpił drewnianą cerkiew Zaśnięcia murowaną. Ukończenie i konsekrację najczęściej datuje się na 1495 r.; ZN.UA podaje rok 1491 jako czas budowy. ^{[1, 2, 4, 7, 8, 16]}

4. 1550

   Świątynię po raz pierwszy zmodernizowano, według angielskiej Wikipedii; Turystyczny Wołyń opisuje lata 1495–1550 jako okres wznoszenia cerkwi Zaśnięcia. ^{[2, 7]}

5. 1566

   Według ancient-history-sites dzwon, który tradycyjnie datuje się na ten rok, wiąże się z Oleksandrem Czartoryskim; angielska Wikipedia wymienia jako ofiarodawcę dwóch dzwonów Fedira Czartoryskiego (bez daty). Jeden dzwon jest obecnie wystawiony na dziedzińcu. ^{[2, 8]}

Epoka 3. Unia i upadek

1. Do 1724

   W podziemiach cerkwi chowano Czartoryskich, Czetwertyńskich i Kozeków; ku pamięci księcia Dmytra Kozeki, według ukraińskiej Wikipedii, istniała tablica (†1583). ^{[1, 3, 6]}

2. 1682

   Monaster przeszedł do unii i bazylianów (angielska Wikipedia podaje 1698). ^{[1, 2, 3, 7]}

3. 1724

   Starosta wołyński Michał Czacki nabył Zimne i przebudował cerkiew Zaśnięcia na kościół: pięć kopuł zmniejszono do dwóch (ukraińska Wikipedia, ZN.UA). Co do wież źródła się rozchodzą: angielska Wikipedia pisze, że wieże boczne rozebrano, a fasadę odnowiono w stylu polskim; ancient-history-sites (za WEU) — że fasada otrzymała dwie wieże. ^{[2, 3, 5, 8]}

4. Lata czterdzieste XVIII w.

   Czacki wywiózł kosztowności monasteru, co doprowadziło do upadku; ukraińska Wikipedia dodaje, że splądrowano grobowiec Czartoryskich. ^{[1, 3]}

5. 1790

   Monaster rozgrabiono i zamknięto. ^{[3, 8]}

6. 1857

   Odnowienie świątyni: angielska Wikipedia pisze o przywróceniu soborowi statusu cerkwi parafialnej, ancient-history-sites — o datkach dworu cesarskiego na odbudowę budynków monasteru. ^{[2, 8]}

Epoka 4. Monaster żeński i wojny

1. 1892 / 1893

   Odrodzenie monasteru jako żeńskiego: w 1892 r. z monasteru korzeckiego przybyło dziesięć mniszek (ukraińska Wikipedia, ancient-history-sites); Encyclopedia of Ukraine datuje osiedlenie mniszek na 1893 r. Turpravda odnosi powrót do prawosławnych do 1839 r. ^{[1, 3, 7, 8]}

2. 1894

   10 lipca odbyła się uroczysta konsekracja odrodzonego monasteru, według ancient-history-sites. ^[8]

3. 1898–1900

   Przebudowa według projektu architekta Mykoły Kozłowa (według „Zamków i świątyń Ukrainy”) w stylu neorosyjskim; okrągłą wieżę południową w latach 1898–1899 przekształcono w dzwonnicę, a przy wejściu do jaskiń zbudowano cerkiew podziemną. ^{[1, 2, 8]}

4. 1914–1915

   W czasie pierwszej wojny światowej monaster poniósł szkody, biblioteka i archiwum zaginęły. Według podania trzy pociski trafiły w świątynię i nie wybuchły; potem siostry z ikoną wyjechały do Żytomierza. ^{[1, 2, 3, 5, 6]}

5. Lata trzydzieste XX w.

   Władze polskie odnowiły monaster; cerkiew Zaśnięcia wyremontowano. ^{[1, 2]}

6. 1939

   Władza sowiecka, przyłączywszy Wołyń, rozwiązała żeńską wspólnotę. ^{[1, 2, 10]}

7. 1941–1945

   W czasie okupacji niemieckiej monaster odrodzono; w 1945 r., według angielskiej Wikipedii, pozostał tylko cerkwią parafialną. ^{[1, 2]}

8. Druga wojna światowa

   Zniszczono dach cerkwi Zaśnięcia. ^{[2, 8]}

9. 1946

   Według ZN.UA monaster zlikwidowano, a na jego terenie ulokowała się brygada traktorowa kołchozu; ancient-history-sites datuje rozwiązanie wspólnoty na koniec lat czterdziestych. ^{[4, 8]}

10. 1975

    Rozpoczęła się restauracja głównych budynków. ^{[1, 8]}

Epoka 5. Odrodzenie i nowe wyzwania

1. 1990

   6 września biskup Warfolomij łucki i wołyński odprawił molebień wśród ruin; budynki przekazano UKP. ^{[1, 4, 8]}

2. 1991

   Przybyły pierwsze siostry; stan monasteru w tym czasie — ruiny. ^{[8, 10, 15]}

3. 1992

   14 marca przełożoną została ihumenia Stefania (w innych źródłach — Stefana). ^{[4, 8, 10]}

4. 1995

   24 września procesją z krzyżem przywrócono cudowną ikonę. Pod koniec XX w. na cerkwi Zaśnięcia pojawiło się pięć kopuł. ^{[2, 3, 4, 8]}

5. 1996

   Monaster otrzymał status stauropigialnego. ^{[1, 2, 8]}

6. 2001

   Obchodzono tysiąclecie monasteru według daty tradycyjnej. ^{[5, 8]}

7. 2020

   Wołyńska obwodowa administracja państwowa przekazała budynki sakralne monasteru w bezpłatne użytkowanie UKP (PM) do 31.12.2069; rada wiejska w latach 1992–2021 przyznała monasterowi co najmniej pięć działek, prawie 16 ha. ^{[10, 11, 15]}

8. 2022

   14 grudnia SBU i Policja Narodowa przeprowadziły rewizję w monasterze i kontrolę w radzie wiejskiej. ^[12]

9. 2023

   W maju rada wiejska w Zimnem nie poparła rozwiązania umowy dzierżawy i zakazu działalności UKP (PM): do podjęcia uchwały zabrakło jednego głosu. Gmina postanowiła przeprowadzić inwentaryzację gruntów. ^[11]

Utracone i odtworzone

Architektura

Świątynia jest prostokątna w planie, trójnawowa, z jedną półkolistą absydą od wschodu i przedsionkiem od zachodu. Wewnątrz cztery prostokątne filary dźwigają sklepienia; nawa środkowa jest szersza od bocznych. Od północnego wschodu do świątyni przylega baszta na planie kwadratu.

Poniżej — dwa elementy świątyni: na zdjęciu i na rysunku. Rysunki pokazują formę, a nie dokładne wymiary.

Dwukondygnacyjne przypory

Na wszystkich fasadach stoją dwukondygnacyjne przypory — schodkowe podpory przejmujące rozpór sklepień. To one najbezpośredniej łączą świątynię z gotykiem: budowano ją wtedy, gdy wpływ gotyku w regionie był jeszcze silny.

Pięć kopuł

Kopuły to najmłodsza warstwa. Według Wielkiej Encyklopedii Ukraińskiej wzniesiono je w połowie lat dziewięćdziesiątych XX wieku, wbrew dokumentacji projektowej instytutu „Ukrproektrestawracija”. Encyklopedia Współczesnej Ukrainy natomiast pisze, że murowana świątynia z 1495 roku była pięciokopułowa, a serwis „Zamki i świątynie Ukrainy” wspomina o wysokich bębnach pod pięć kopuł już w projekcie Kozłowa z 1898 roku. Pytanie, czy świątynia miała kopuły w XV wieku, pozostaje więc otwarte.

Mury i wieże

Świątynia nie stoi osobno: jest częścią obronnego pierścienia. Z sześciu pierwotnych wież ogrodzenia monasteru zachowały się cztery, według serwisu „Zamki i świątynie Ukrainy”. Dwukondygnacyjna czworoboczna przybudówka w północnej części zespołu ma sklepiony dolny poziom i górny — ze stropem płaskim na belkach drewnianych. Okrągłą wieżę południową w latach 1898–1899 przekształcono w dzwonnicę.

Kamień i materiał

Materiału murów samej cerkwi przejrzane przez nas źródła nie precyzują. O sąsiednich budowlach mówią pewniej: mury obronne monasteru złożono z czerwonej cegły w gotyckim wątku, a wejście do jaskiń urządzono w murze oporowym na północ od cerkwi Zaśnięcia. Najstarsza budowla zespołu, cerkiew Trójcy Świętej (1465–1475), jest kamienną kopią wołyńskich świątyń drewnianych.

Zimne dobrze pokazuje, jak murowana świątynia przeżywa zmiany gustów. Sklepienia, przypory i absyda trzymają konstrukcję; fasady, kopuły i dekor zmieniają się wraz z epokami. Dlatego każdy nowy detal na starej ścianie to decyzja nie tylko estetyczna, ale i konstrukcyjna: jego ciężar, mocowanie i materiał muszą się dogadać z tym, co stoi tu od pięciu stuleci.

Cztery filary pod sklepieniami to okazja, by przypomnieć, jak działają kolumny i pilastry w świątyni. Inna obronna świątynia z XV wieku, którą omawialiśmy, to cerkiew Pokrowy w Sutkowcach.

Czy wiesz, że

Przekazy

Postacie

• Włodzimierz Światosławowicz — według podania założyciel monasteru (1001).
• Warłaam — pierwszy ihumen Ławry Peczerskiej; zmarł w Zimnem w drodze do Kijowa.
• Stefan i Amfilochiusz — pierwsi święci wołyńscy, biskupi włodzimiersko-wołyńscy.
• Nestor Latopisiec — według ukraińskiej Wikipedii bywał w Zimnem w 1097 r.
• Nifont — ihumen Zimnego, później biskup nowogrodzki.
• Daniel Halicki — według legendy zamówił krzyż na grobie wojownika (1213).
• Klym Christynycz — drużynnik, którego śmierć wspomina latopis pod 1213 r.
• Fedir Czartoryski — fundator murowanej cerkwi Zaśnięcia (1495).
• Oleksandr Czartoryski — według ancient-history-sites wiąże się z nim dzwon z 1566 r.
• Michał Czacki — starosta, który w 1724 r. przebudował cerkiew na kościół.
• Mykoła Kozłow — architekt przebudowy z lat 1898–1900 (według „Zamków i świątyń Ukrainy”).
• Warfolomij — biskup łucki i wołyński, który w 1990 r. odprawił molebień wśród ruin.
• Ihumenia Stefania (Stefana) — przełożona odrodzonego monasteru od 1992 r.

Jak cytować