Katedra Ormiańska we Lwowie: kopuła z garnków i Judasz, który stał się cieniem

Kopułę tej katedry wymurowano z pustych glinianych garnków — i przetrwała sześć i pół wieku, kilka pożarów oraz sowiecki magazyn.

W skrócie

Adres	Lwów, ul. Ormiańska 7/13
Zbudowano	1363–1370, budowniczy Doring
Przebudowy	1437 (arkada), 1630 (nawa zachodnia), 1723–1726 (barok); restauracja 1908–1927
Typ	krzyżowo-kopułowa, trzynawowa, trójabsydowa, czterofilarowa, jednokopułowa
Materiał	biały ciosany kamień (mury grubości 1,4 m), cegła; kopuła z ceramicznych garnków
Status	zabytek o znaczeniu narodowym; w granicach obiektu UNESCO „Lwów — zespół historycznego centrum”

Historia

Wspólnota ormiańska pojawiła się we Lwowie niemal razem z miastem i w ciągu stulecia stała się jedną z najzamożniejszych. Przydzielono jej działkę o kwartał od Rynku. W latach 1363–1370 wzniesiono tu katedrę Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny. Budowę finansowali kupcy Jakub z Kaffy (dzisiejsza Teodozja) i Panos z Hajsaracu, a świątynię wznosił budowniczy Doring; w różnych źródłach jego imię oddaje się także jako Dore lub Dorche. Wikipedia pisze, że wzorem dla katedry była katedra w dawnej stolicy Armenii, Ani; Wielka Encyklopedia Ukraińska (WUE) dostrzega w niej cechy wspólne z cerkwią Surb Astwacacin w Odzunie.

W XV wieku do katedry dobudowano boczne absydy, a w 1437 roku z trzech stron otwartą galerię arkadową. Ocalała tylko jej część południowa, w renesansowej przeróbce po pożarze z 1527 roku. W 1571 roku od strony ulicy Ormiańskiej stanęła dzwonnica bramna: WUE podaje jako jej autora Piotra Krasowskiego, a jako fundatora — Andrzeja z Kaffy.

W 1630 roku arcybiskup Mikołaj Torosowicz zawarł unię z Rzymem i katedra stała się siedzibą ormiańskokatolickiej archidiecezji. Wtedy też w miejscu zachodniej galerii architekt A. Kelar dobudował szeroką nawę-salę, która wydłużyła świątynię. Około 1670 roku północną galerię przerobiono na zakrystię. WUE wspomina pożary z 1676 i 1778 roku; „To je Lwiw” wiąże barokowy wygląd wnętrza z pożarem z 1712 roku (tak samo lviv-online); pożar z 1778 roku objął całą ulicę Ormiańską. Najgruntowniejsza barokowa przebudowa przypadła na lata 1723–1726.

W latach 1908–1927 katedrę restaurowano pod kierunkiem architekta F. Mączyńskiego: usunięto wiele późniejszych nawarstwień z XVII–XVIII wieku, przebudowano fasadę od strony ul. Krakowskiej, a katedra otrzymała nowe główne wejście. Wtedy też pojawiły się mozaiki i witraże Józefa Mehoffera, a pod koniec lat 20. — malowidła Jana Henryka Rosena.

W 1945 roku władze sowieckie zlikwidowały ormiańskokatolicką archidiecezję, administratora Dionizego Kajetanowicza aresztowano, a większość lwowskich Ormian wyjechała do Polski. Kajetanowicza skazano w 1946 roku na dziesięć lat łagrów i zmarł 18 listopada 1954 roku w obozie w Abieży; Wikipedia dodaje, że władze sowieckie aresztowały też trzech innych księży. Sama archidiecezja formalnie istnieje do dziś, ale jej stolica jest nieobsadzona od 1938 roku: katedra przetrwała własną diecezję. Świątynię zamknięto i zamieniono na magazyn muzealny. W 2000 roku przekazano ją Ormiańskiemu Kościołowi Apostolskiemu, a w 2003 roku Katolikos Karekin II konsekrował ją jako katedrę; datę konsekracji źródła podają różnie — 18 maja (RISU, Wikipedia) lub 19 maja (Mowna); gazetowy artykuł z 23 maja 2003 roku pisze o konsekracji „w miniony weekend”. 25 czerwca 2001 roku modlił się tu papież Jan Paweł II. Malowidła Rosena restaurowane są od 2008 roku za środki polskiego Ministerstwa Kultury i „Polonika”; Sofia Kijowska podaje, że restaurację malowideł polichromowych zakończono w 2019 roku.

Kronika

Liczby w nawiasach kwadratowych to numery źródeł na liście na dole strony. Zapis „według …” oznacza, że fakt potwierdza tylko jedno źródło. Rozdział „Podania” zawiera podania i legendy: zapisano je w źródłach, ale nie potwierdzono dokumentalnie.

Wspólnota ormiańska i średniowieczna katedra

1. XIII w.

   W miejscu przyszłej katedry stała drewniana cerkiew ormiańska. ^{[7, 16]}

2. 1363–1370

   Kamienną katedrę Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny wznosi budowniczy Doring (także Dore, Dorche) na koszt kupców ormiańskich Jakuba z Kaffy (dziś Teodozja) i Panosa z Hajsaracu. Polska notka odnosi najstarszą część do lat 1356–1363, ZAXID.NET podaje ogólne ramy 1356–1370. ^{[1, 3, 4, 7, 16]}

   

3. 1364

   Według WUE katedra staje się siedzibą ormiańskiej archidiecezji; Encyklopedia Współczesnej Ukrainy wiąże rok 1367 z prawem do samorządu religijnego nadanym Ormianom przez Kazimierza Wielkiego. Dokładny rok nadania statusu katedry źródła podają różnie. ^{[1, 15]}

4. XV w.

   Do katedry dobudowano boczne absydy. ^[1]

5. 1437

   Z trzech stron katedry wznoszą otwartą galerię arkadową. Ocalała tylko południowa, w renesansowej przeróbce po 1527 roku; północną przebudowano na zakrystię. ^{[1, 2, 3]}

6. 1527

   Ogólnomiejski pożar uszkodził katedrę. ^{[2, 3]}

7. 1570–1571

   Architekt Piotr Krasowski wznosi trzykondygnacyjną dzwonnicę bramną na koszt Andrzeja z Kaffy, w miejscu dawniejszej, zniszczonej przez pożar; w pierwszej kondygnacji zachowała się data 1570 na renesansowym portalu. ^{[1, 6, 7, 16]}

   

Unia, pożary i barokowa przebudowa

1. 1630

   Arcybiskup Mikołaj Torosowicz przyjmuje unię z Rzymem (według ZAXID.NET — w kościele karmelitów przy Bramie Krakowskiej); katedra staje się siedzibą ormiańskokatolickiej archidiecezji. ^{[3, 8]}

2. 1630

   W miejscu zachodniej galerii architekt A. Kelar dobudowuje nawę-salę, która wydłuża świątynię. ^{[1, 2, 3]}

3. 1640

   Bractwo św. Grzegorza Oświeciciela zakłada przy katedrze bank ormiański — według Wikipedii pierwszą instytucję finansową Lwowa; działał do 1939 roku. Rok powstania bractwa potwierdza ZAXID.NET. ^{[8, 27]}

4. 1670

   Północną galerię przebudowano na zakrystię. ^[1]

5. 1676

   Według WUE pożar zmienił wygląd katedry i dzwonnicy. ^[1]

6. 1682

   Obok założono klasztor ormiańskich benedyktynek. ^{[4, 6]}

7. 1712

   Według lviv-online po pożarze wnętrze nabrało barokowego charakteru. ^[4]

8. 1723–1726

   Najgruntowniejsza barokowa przebudowa katedry; według Mowny rekonstrukcję z 1723 roku sfinansował Krzysztof Augustynowicz. ^{[1, 6]}

9. 1726

   Na dziedzińcu wschodnim stawiają kamienną kolumnę ze św. Krzysztofem, nazwaną na cześć fundatora. ^{[1, 6, 13]}

10. 1778

    Pożar obejmuje ulicę Ormiańską aż do klasztoru dominikanów; według WUE po nim odbudowano, a w 1802 roku rozbudowano budynki zespołu. ^{[1, 7]}

    

Restauracja Józefa Teodorowicza

1. 1902

   Józef Teodorowicz otrzymuje w tej katedrze sakrę arcybiskupią; według „Schidnyj Swit” święceń udzielił Andrzej Szeptycki wraz z Janem Puzyną i Józefem Bilczewskim. ^{[21, 24]}

2. 1905

   Komitet odrzuca projekt restauracji Władysława Galickiego jako zbyt śmiały. ^[24]

3. 1906–1907

   Józef Mehoffer otrzymuje zlecenie na wystrój wnętrza (1906) i tworzy pierwszą koncepcję (1907). ^{[17, 24]}

   

   

4. 1908–1910

   Według projektu Franciszka Mączyńskiego rozebrano dwa sąsiednie domy i wzniesiono część zachodnią z nowym wejściem; ukończeniu prac przeszkodziła I wojna światowa. ^{[1, 24]}

5. 1912–1913

   Włoska pracownia Angela Gianese układa w kopule mozaikę z weneckiego szkła według projektu Mehoffera; powierzchnia ponad 150 m². Zamontowano ją w 1913 roku. ^{[17, 24]}

   

6. 1925

   Konserwator Bohdan Janusz odsłania pod tynkiem pierwotne freski. ^[6]

7. 1925–1928

   Jan Henryk Rosen maluje katedrę: „Ustanowienie Najświętszego Sakramentu” („Ostatnia Wieczerza”), „Ukrzyżowanie”, „Pogrzeb św. Odilona” (1925–1927). ^{[6, 19, 30]}

   

8. 1927

   Zakończenie etapu restauracji 1908–1927, podczas którego usunięto znaczną część nawarstwień z XVII–XVIII wieku. ^[1]

9. 1928

   Według kartonu Rosena warszawska pracownia Białkowskiego wykonuje witraż „Św. Paweł”. ^[18]

10. 1932

    Arcybiskup Teodorowicz otwiera przy katedrze stałą wystawę kultury ormiańskiej, która stała się Muzeum Ormiańskim. ^{[21, 24]}

11. 1938

    Umiera arcybiskup Teodorowicz; stolica arcybiskupia pozostaje nieobsadzona. ^{[22, 24]}

Wojna, likwidacja i magazyn

1. 1943

   Gestapo aresztuje wikariusza Dionizego Kajetanowicza za wydawanie Żydom chrześcijańskich metryk; zwolniono go po łapówce w wysokości 120 tys. złotych, a o jego uwolnienie zabiegał metropolita Szeptycki. ^{[21, 22]}

2. 1945

   Władze sowieckie likwidują ormiańskokatolicką archidiecezję; większość Ormian wyjeżdża do Polski. ^{[2, 3, 22]}

3. 27 listopada 1945

   Kajetanowicz zostaje aresztowany za odmowę przejścia na prawosławie. ^[23]

4. 8–9 marca 1946

   Skazano go na dziesięć lat łagrów. Źródła różnią się co do dnia: 8 marca ^[22] i 9 marca ^[23]. ^{[22, 23]}

5. 1946–1953

   Świątynię zamknięto dla wiernych (od 1946 roku); mieści się w niej magazyn Lwowskiej Galerii Obrazów, a od 1953 roku — muzeum Lenina. ^{[3, 4, 6]}

6. 18 listopada 1954

   W obozie w Abieży (Komi) umiera Dionizy Kajetanowicz; miejsce pochówku nieznane. Zrehabilitowany 10.08.1994, według Cyclowiki. ^{[22, 23]}

7. lata 60.

   Według Encyklopedii Ukrainy katedra służy jako skład ikon z cerkwi regionu. ^[14]

Powrót i odnowa

1. 1991

   We Lwowie rejestrują ormiańską gminę religijną; odnawia się struktura diecezji. ^[15]

2. 1997

   Ukraińska diecezja Ormiańskiego Kościoła Apostolskiego otrzymuje uznanie kanoniczne. ^[15]

3. Styczeń 2000

   Katedrę przekazano Ormiańskiemu Kościołowi Apostolskiemu. ^{[3, 4, 30]}

4. 6 stycznia 2001

   Pierwsze nabożeństwo w odzyskanej świątyni, według RISU. ^[3]

5. 2001

   W piwnicach znajdują skrzynie z fragmentami witraży Rosena; inwentaryzuje je i konserwuje Anatolij Czobitko. ^[18]

6. 25 czerwca 2001

   Katedrę odwiedza papież Jan Paweł II; według WUE modlił się w katedrze. ^{[1, 26]}

7. 18 maja 2003

   Katolikos wszystkich Ormian Karekin II konsekruje katedrę. Mowna podaje 19 maja; „Dzerkało Tyżnia” (artykuł z 23 maja) pisze o konsekracji „w miniony weekend”. ^{[2, 3, 6, 25]}

8. 2006–2009

   Wspólnota podejmuje decyzję o restauracji (2006); malowidła Rosena restaurowane są od 2008 roku; prace finansuje Polska. ^{[28, 29, 30]}

9. 2010

   Restauracja fasady, okien, czterech bram i dzwonnicy (wykonawca „Stela”); 1,5 mln hrywien z budżetu miasta. ^[9]

10. 15 września 2013

    Na 650-lecie katedry uroczyście otwarto drewniany ołtarz „Golgota” po restauracji w latach 2010–2013. ^{[10, 11]}

11. 2015–2017

    Wymieniono awaryjny kolektor pod dziedzińcem, odrestaurowano kolumnę św. Krzysztofa (2015–2016, zespół Andrzeja Kazberuka); 12 maja 2017 roku otwarto odnowiony dziedziniec. ^{[12, 13]}

12. 2018–2021

    Restauracja „Ostatniej Wieczerzy” (2018), mozaiki Mehoffera (2019) i witraża „Św. Paweł” (od lipca 2021). ^{[17, 20]}

13. 2019

    Według Sofii Kijowskiej zakończono restaurację malowideł polichromowych; w Wilanowie (Warszawa) pokazano wystawę o katedrze i jej twórcach. ^{[28, 29, 30]}

14. Marzec 2022

    W wyniku pełnoskalowej inwazji średniowieczną drewnianą rzeźbę Chrystusa z ołtarza wynoszą w bezpieczne miejsce. ^{[31, 32]}

15. 25 marca – 26 kwietnia 2026

    W Kijowie, w Galeriach Chlebnych Sofii Kijowskiej, odbywa się wystawa o katedrze i jej twórcach. ^[28]

Utracone i odtworzone

Architektura

Katedrę zbudowano w tradycji ormiańskiej architektury sakralnej, ale w planie jest krzyżowo-kopułowa, znana światu bizantyjskiemu: trzy nawy, trzy absydy, cztery filary, jedna kopuła. Nawa środkowa jest szeroka, boczne wąskie. Nawa środkowa i transept wznoszą się ponad części boczne i kończą trójkątnymi szczytami.

Nad skrzyżowaniem naw stoi dwunastoboczny bęben z oknami, a na nim żebrowana kopuła pod namiotowym dachem. Mury z białego ciosanego kamienia mają grubość 1,4 metra. Podczas restauracji z początku XX wieku absydy ozdobiono nakładanymi arkadami i ornamentami zapożyczonymi z dawnej architektury ormiańskiej.

Katedra nie stoi sama. Wokół niej są dzwonnica, pałac arcybiskupi, dom kapituły z bankiem ormiańskim założonym w 1640 roku i trzy zamknięte dziedzińce. Między nimi — bramy, ogrodzenia i rzeźby T. Dykasa: „Chrystus dźwigający krzyż” (1889) na dziedzińcu południowym i „Matka Boża” (1881) na północnym. Na północ od katedry stał niewielki klasztor ormiańskich benedyktynek, a na dziedzińcu centralnym — drewniana kapliczka „Golgota” z XVIII wieku.

Wewnątrz, nad nawą, znajduje się rzeźbiony drewniany strop, który „To je Lwiw” datuje na XVII wiek; odnowiono go w 1925 roku i wtedy też pod tynkiem w niszach okiennych odsłonięto dawne freski. Wikipedia wspomina też dwie czczone ikony — św. Grzegorza Oświeciciela i Matki Bożej — które w XVII wieku przeniesiono tu z Jazłowca.

Poniżej — dwa elementy świątyni: na zdjęciu i na rysunku. Rysunki pokazują formę, a nie dokładne wymiary.

Bęben i kopuła

Z zewnątrz kopuła kryje się pod namiotowym dachem, więc ormiańską formę widać przede wszystkim w ścianach bębna. Wewnątrz, pod tym dachem, jest mozaika Mehoffera.

Dzwonnica

Dzwonnica ma trzy kondygnacje: dwie dolne są kwadratowe, górna ośmioboczna, z okrągłymi narożnymi wieżyczkami pod cebulastymi hełmami. Według WUE uszkadzały ją pożary z 1676 i 1778 roku. W pierwszej kondygnacji zachował się renesansowy portal z datą 1570.

Szczegóły, które łatwo przeoczyć

Kopuła z garnków. Według WUE kopułę wymurowano z pustych ceramicznych garnków. Pusta ceramika jest lżejsza od cegły i mniej obciąża bęben — średniowieczny sposób na odciążenie sklepienia, którego z zewnątrz zupełnie nie widać.

Judasz bez twarzy. W „Ostatniej Wieczerzy” Rosena w centrum ołtarza wszyscy uczestnicy stoją. Judasza malarz umieścił w prawym rogu, twarzą do ściany: widać tylko rękę, więc, jak pisze Lviv Art Routes, faktycznie zamienił się w cień.

Dwustu pięćdziesięciu współczesnych. Według tego samego źródła Rosen wpisał w malowidła ponad 250 twarzy swoich współczesnych i znajomych, a w „Ukrzyżowaniu” na ścianie południowej — trzech lwowskich arcybiskupów katolickich. Najbardziej znana scena to „Pogrzeb św. Odilona” na ścianie północnej: ciało niosą trzej mnisi, interpretowani jako przeszłość, teraźniejszość i przyszłość.

Chaczkary i dawne freski. Na filarach i ścianach — rzeźbione chaczkary, najstarsze z XIV–XV wieku. W ościeżach okien, według WUE, zachowały się dwa freski z końca XIV – początku XV wieku.

Kolumna św. Krzysztofa. Na dziedzińcu wschodnim stoi kamienna kolumna koryncka z 1726 roku poświęcona św. Krzysztofowi, ufundowana przez Krzysztofa Augustynowicza. W rogu tego samego dziedzińca, według Zabytków, złożono kamienie nagrobne z klasztoru, który niegdyś znajdował się na terenie zespołu.

Sowiecki magazyn. Po 1945 roku katedra stała się magazynem Lwowskiej Galerii Obrazów, a według „To je Lwiw” od 1953 roku należała do Muzeum im. Lenina. Wikipedia dodaje, że przechowywano tu skonfiskowaną sztukę sakralną. Świątynia, która sama była skarbcem wspólnoty, na pół wieku stała się składem cudzych świętości.

Galeria zdjęć

Kamień i materiał

Mury katedry wzniesiono z białego ciosanego kamienia o grubości 1,4 metra, a wszystkie budynki zespołu murowano z kamienia i cegły. Kopuła jest z pustych ceramicznych garnków. Chaczkary wyrzeźbiono w kamieniu i wmurowano w filary, a na dziedzińcu klasztornym są dwie wapienne płaskorzeźby z XVI wieku. Mozaikę w kopule, według Polonika, ułożono z drobnych kwadratów weneckiego szkła.

Ta katedra pokazuje rzadką rzecz: kamień nie tylko tu dźwiga, ale i pamięta. Chaczkar wmurowany w filar jest jednocześnie elementem konstrukcji i podpisem wspólnoty, która chciała, by jej krzyż stał właśnie tutaj, a nie gdzie indziej. Decyzje o tym, gdzie kamień staje się znakiem, najlepiej podejmować już na etapie kolumn i kapiteli.

Inną lwowską tradycję w kamieniu pokazuje cerkiew Zaśnięcia Matki Bożej we Lwowie, a barokowy kontrapunkt — sobór św. Jura. O tym, jak odczytywać różne formy krzyża, piszemy w artykule „Formy krzyża”.

Czy wiesz, że

Podania

Postaci

• Jakub z Kaffy, Panos z Hajsaracu (Panos Abrahamowicz) — kupcy-fundatorzy katedry (1363–1370).
• Doring (Dore, Dorche) — budowniczy; pochodzenie w źródłach nieustalone.
• Piotr Krasowski — architekt dzwonnicy z 1571 roku.
• Andrzej z Kaffy — fundator dzwonnicy.
• Mikołaj Torosowicz — arcybiskup, który w 1630 roku przyjął unię z Rzymem.
• Krzysztof Augustynowicz — mecenas rekonstrukcji z 1723 roku, na jego cześć postawiono kolumnę św. Krzysztofa (1726).
• Tomasz Dykas — rzeźbiarz, autor rzeźb na dziedzińcach katedry.
• Józef Teodorowicz (1864–1938) — arcybiskup, inicjator restauracji 1902–1938.
• Franciszek Mączyński — architekt restauracji i części zachodniej.
• Józef Mehoffer — autor projektu mozaiki w kopule.
• Jan Henryk Rosen (1891–1982) — autor malowideł i witraży.
• Bohdan Janusz — konserwator, który w 1925 roku odsłonił pierwotne freski.
• Dionizy Kajetanowicz (1878–1954) — proboszcz i administrator archidiecezji, autor przewodnika, ofiara represji sowieckich.
• Karekin II — Katolikos wszystkich Ormian, konsekrował katedrę w 2003 roku.
• Andrzej Kazberuk — polski konserwator ołtarza „Golgota” i kolumny św. Krzysztofa.
• Anatolij Czobitko, Maria Szumska-Barwinok — konserwatorzy witraży Rosena.

Jak cytować