Cerkiew Pokrowy w Sutkowcach: świątynia, która umiała się bronić

Większość świątyń chroniła ludzi modlitwą. Cerkiew w Sutkowcach chroniła ich także murami: jej drugą kondygnację przeznaczono do obrony.

W skrócie

Adres	wieś Sutkowce, rejon chmielnicki, obwód chmielnicki
Zbudowana	1476 r. — przebudowa budowli obronnej na cerkiew (według źródeł)
Typ	obronna świątynia-tetrakonchos: bryła centralna i cztery półokrągłe wieże, dwie kondygnacje
Materiał	drobny kamień na zaprawie wapiennej; ceglane sklepienia
Status	zabytek architektury o znaczeniu narodowym (numer ochronny 220056)
Cerkiew	od 2019 r. wspólnota należy do Prawosławnej Cerkwi Ukrainy; dostęp do świątyni od maja 2024 r.

Historia

Sutkowce leżały na Szlaku Kuczmańskim, którym chodziły tatarskie zagony. Dlatego budowlę nad Uszycą wzniesiono przede wszystkim jako umocnienie. Według najpowszechniejszej wersji w 1476 roku przebudowano ją na cerkiew. Kto dokładnie budował — nie można powiedzieć z pewnością: źródła wspominają rodzinę właścicieli wsi, ale różnie podają i imię, i wczesną datę umocnienia. Badacze do dziś spierają się, czy świątynia wyrosła z wieży-donżonu, czy od początku była zamyślona jako budowla sakralna.

W XVI wieku mury pierwszej kondygnacji pokryto freskami. W drugiej połowie XVIII wieku nad przedsionkiem postawiono drewnianą dwukondygnacyjną dzwonnicę z barokową kopułką. Przebudowy z 1894 i 1903 roku usunęły szczyty, gont zastąpiono blachą, i budowla utraciła część cech gotyckich.

W latach 1990. świątynię otynkowano cementem od wewnątrz i z zewnątrz; mury zaczęły wilgotnieć, a freski ginąć. W latach 2006–2009 przeprowadzono restaurację według projektu Jewgenii i Olgi Płamenickich: mury osuszono, częściowo zdjęto cementowy tynk, odtworzono średniowieczny dach i część parapetu z machikułami. Według współorganizatorki zbiórki Anastazji Doniec (Suspilne, 2024) cementowa powłoka na murach jest dla zabytku „zabójcza”; czy pod nią zachowały się freski, nie wiadomo.

Kronika

Liczby w nawiasach kwadratowych to numery źródeł z listy na końcu strony. Adnotacja „według …” oznacza, że fakt potwierdza tylko jedno źródło. Sekcja „Podania” zawiera przekazy i legendy: są zapisane w źródłach, ale nie zostały udokumentowane.

Dawne umocnienia i ród Sutkowskich

1. XIII–XIV w.

   Według O. Płamenickiej (2017), na podstawie badań architektonicznych i archeologicznych, budowla istniała już w tym czasie: jest to „nieznany wcześniej okres początkowy”; w XV w. stała się częścią dwuelementowego systemu obronnego razem z zamkiem. Część badaczy przypuszcza, że początkowo była to wieża mieszkalna. Według ^[14]; ^[17].

2. 1407

   Litewski książę Witold za wierną służbę podarował Chodkowi Kroatowi Jarmolińce z okolicznymi wsiami; według J. Sicińskiego Sutkowce należały do tych dóbr. Według ^[2].

3. 1455

   Syn Chodka Olechno otrzymał dla Jarmolińców prawo magdeburskie. Według ^[2].

4. XV w.

   Fedir Olechnowicz, wnuk Chodka, otrzymał Sutkowce i przyjął nazwisko Sutkowski; według Sicińskiego to on założył zamek nad Uszycą. Cerkiew prawdopodobnie również pochodzi z XV w. ^{[2, 6, 19]}

5. Wcześniej niż 1476

   Wieś leżała na Szlaku Kuczmańskim, którym tatarskie zagony wchodziły na Podole. Dlatego pierwotną budowlę wzniesiono jako obronną. ^{[1, 5, 18]}

6. 1476

   Budowlę obronną przebudowano na cerkiew: z ceglanym sklepieniem żebrowym w pierwszej kondygnacji i gotyckimi szczytami nad drugą kondygnacją przestrzeni centralnej. Datę wiąże się z napisem na dzwonie, który widział G. Pawłucki (dzwon się nie zachował); w części źródeł figuruje rok 1467. ^{[1, 3, 4, 5, 7, 19]}

7. XVI w.

   Mury pierwszej kondygnacji pokryto freskami; ich fragmenty się zachowały. ^{[1, 5]}

8. 1567

   Zamek zniszczono, następnie odbudowano z niższymi murami. Według ^[6].

9. 1593

   Zmarł Iwan Sutkowski (według sobory.ru — Iwan Dachnowicz), ostatni z rodu Sutkowskich. Według ^[7].

Nowi właściciele

1. 1623 i 1643

   Siciński przypuszczał, że w 1643 r. zamek przebudował Aleksander Bałaban; wspomina się też rekonstrukcję z 1623 r. Według ^[6].

2. Druga połowa XVIII w.

   Nad przedsionkiem postawiono dwukondygnacyjną drewnianą dzwonnicę z barokową kopułką; fasadę zachodnią prawdopodobnie przerobiono na reprezentacyjną, z wejściem do świątyni. ^{[4, 5, 7]}

3. Lata 1780.

   Tadeusz Grabianka (ur. w 1740 w Rajkowcach), właściciel zamku w Sutkowcach, założył w Awinionie „Akademię Mędrców” i marzył o „Republice Światła”. Według ^[16].

4. 1807

   Grabiankę aresztowano w Petersburgu; zmarł w więzieniu w Twierdzy Pietropawłowskiej. Według ^[16].

Okres imperialny i badacze

1. 1829

   Ustawiono nowy ikonostas. Według ^[7].

2. 1894

   Pierwsza wielka przebudowa z rozebraniem szczytów, w duchu cerkwi eparchialnych Imperium Rosyjskiego. ^{[4, 5, 17]}

3. 1903

   Druga przebudowa: smukłe gontowe dachy zastąpiono płaskimi blaszanymi. Cerkiew utraciła formy gotyckie i barokowe. ^{[4, 5, 17]}

4. 1905

   Hryhorij Pawłucki w pracy „Drewniane i kamienne świątynie” opisał cerkiew i opublikował jej plan oraz przekrój. Według ^[7].

Zamknięcie i ochrona

1. Lata 1930.–1942

   Pierwsze radzieckie zamknięcie. Daty się rozchodzą: 1939–1942 według Wikipedii ^{[4, 5, 17]}, 1932–1941 według sobory.ru ^[7].

2. 1946/1948

   Drugie zamknięcie. W 1948 r. świątynię objęto ochroną państwową (według ^[7]); w Wikipedii drugie zamknięcie datowane jest na lata 1946–1989. ^{[4, 5, 7]}

3. 1952

   Zniszczono zachodnią wieżę zamku. Według ^[6].

4. 1989

   Zakończył się okres zamknięcia, wznowiono nabożeństwa. ^{[4, 5, 7]}

Historia najnowsza

1. Lata 1990.

   Samodzielny remont: mury otynkowano cementem od wewnątrz i z zewnątrz, zawilgotniały, a większość fresków utracono. ^{[4, 5, 17]}

2. 1997

   Na Ukrainie wydano znaczek pocztowy z wizerunkiem cerkwi. Według ^[7].

3. 2006

   Specjaliści stwierdzili stan awaryjny budowli. ^{[4, 5]}

4. 2006–2009

   Restauracja według projektu Jewgenii (1927–1994) i Olgi Płamenickich: osuszono mury, częściowo zdjęto cementowy tynk, przywrócono średniowieczny dach na centralnym filarze, odtworzono część parapetu bojowego z machikułami. Środki przydzieliło Ministerstwo Rozwoju Regionalnego (2007–2009). Według Suspilne w latach niepodległości odbyła się tylko jedna oficjalna restauracja — 2006–2007 — a prace przeciwawaryjne nie zostały ukończone. ^{[3, 5, 9]}

5. Lipiec 2011

   Państwo przeznaczyło 5,5 mln hrywien na dalszą restaurację, ale prace jeszcze się nie rozpoczęły. Według ^[4].

6. 7 lutego 2019

   Wspólnota (bez księdza) zdecydowała o przejściu z UKP PM do PCU. Według Suspilne za przejściem podpisało się około 500 z 800 mieszkańców. ^{[4, 5, 9, 17]}

7. Luty 2020

   Sąd Gospodarczy miasta Kijowa wydał wyrok na korzyść proboszcza UKP PM; instancja apelacyjna utrzymała go w mocy. ^[11]

8. 6 kwietnia 2021

   Wielka Izba Sądu Najwyższego (sprawa nr 910/10011/19) uznała przejście wspólnoty do PCU za zgodne z prawem — według służby prasowej PCU po raz pierwszy. ^{[10, 11]}

9. Lato 2022 – kwiecień 2023

   Przekazanie cerkwi na własność państwa (na rzecz Chmielnickiej Rejonowej Administracji Państwowej) weszło w etap końcowy. Środki na odnowę można przydzielić z budżetu dopiero po zakończeniu stanu wojennego. ^[9]

10. 6 marca 2024

    Chmielnicki Sąd Apelacyjny zobowiązał wspólnotę UKP PM do opuszczenia świątyni i przekazania jej państwu. Według komunikatu Związku Prawosławnych Dziennikarzy. ^[12]

11. Maj 2024

    Wspólnota PCU uzyskała dostęp do świątyni po pięciu latach spraw sądowych. Związek Prawosławnych Dziennikarzy datuje wydarzenie na 15 maja i przytacza relacje świadków o wyłamanych zamkach; tych szczegółów niezależnie nie potwierdzono. ^{[8, 13]}

12. Sierpień 2024

    Ogłoszono zbiórkę 80 tys. hrywien na prace przygotowawcze przed zimą: załatać dach, zamknąć otwory, zamówić drewniane drzwi, zdjąć beton ze ścian. Proboszczem jest Zacharij Zalizny. ^[8]

Utracone i odtworzone

Architektura

Plan to równoramienny krzyż o zaokrąglonych końcach. Bryła centralna ma około 10 × 11 metrów, a z czterech stron przylegają do niej półokrągłe wieże-absydy. Dolna kondygnacja służyła do nabożeństw, górna — do obrony.

Poniżej dwa elementy świątyni: na zdjęciu i na rysunku. Rysunki pokazują formę, a nie dokładne wymiary.

Wieże-absydy ze strzelnicami

Na obu kondygnacjach znajduje się około dwudziestu strzelnic. Nad wejściem i na drugiej kondygnacji źródła opisują machikuły — otwory, przez które broniono dostępu do murów. Na narożnikach bryły centralnej stoją niewielkie wieżyczki.

Centralny filar i sklepienia

Przestrzeń centralna opiera się na jednym filarze. Od niego rozchodzą się sklepienia z gotyckimi żebrami; według opisu WNTU każde sklepienie w absydach przypomina kaptur z sześcioma żebrami.

Kondygnacja obronna

Górna kondygnacja była obronna: stali tu strzelcy, którzy przez strzelnice i machikuły ostrzeliwali dostępy do murów. Badacze naliczyli w świątyni 95 stanowisk bojowych.

Kamień i materiał

Mury są z drobnego kamienia zalanego zaprawą wapienną. Ich grubość, według różnych danych, wynosi od półtora do około dwóch metrów. Według opisu w Wikipedii fasady pierwotnie pokrywał ochrowy tynk zacierany z domieszką tłuczonej cegły. Cegła pracuje u góry, w sklepieniach, kamień — w masie murów.

Taki mur oddycha. Wapno przepuszcza wilgoć, a cement ją zamyka, dlatego tynk z lat 1990. stał się dla świątyni pułapką. Kamień, by żyć wiele stuleci, potrzebuje zaprawy z nim zgodnej.

Jeden filar podtrzymujący sklepienia to dobry powód, by pomyśleć o tym, jak w świątyni działają kolumny i kapitele. Inna dawna murowana świątynia, którą omawialiśmy, to Sobór Zaśnięcia we Włodzimierzu.

Czy wiesz, że

Podania

Postaci

• Witold — wielki książę litewski; według Sicińskiego w 1407 r. podarował Jarmolińce Chodkowi Kroatowi. ^[2]
• Chodko Kroat — pierwszy właściciel Jarmolińców z wsiami. ^[2]
• Olechno — syn Chodka; w 1455 r. otrzymał prawo magdeburskie dla Jarmolińców. ^[2]
• Fedir Olechnowicz Sutkowski — wnuk Chodka; według Sicińskiego założył zamek. ^{[2, 6]}
• Iwan Sutkowski (Dachnowicz) — ostatni z rodu, †1593 (według sobory.ru). ^[7]
• Aleksander Bałaban — według Sicińskiego przebudował zamek w 1643 r. ^[6]
• Tadeusz Grabianka (1740–1807) — mason, marzyciel o „Republice Światła”, właściciel zamku w Sutkowcach. ^[16]
• Juchym Siciński — protojerej i regionalista, opisał zamek i cerkiew. ^{[2, 6]}
• Hryhorij Pawłucki — historyk sztuki; zapisał napis na dzwonie, w 1905 r. opublikował opis cerkwi. ^[7]
• Jewgenija i Olga Płamenickie — konserwatorki; projekt z lat 2006–2009; Olga jest autorką badania o obronnym kwadryfolium w Sutkowcach (2017). ^{[5, 14]}
• Zacharij Zalizny — proboszcz świątyni PCU, rzecznik eparchii chmielnickiej. ^[8]
• Anastazja Doniec — współorganizatorka zbiórki na pilne prace (2024). ^[8]

Jak cytować