Cerkiew św. Jura w Drohobyczu: świątynia przywieziona wołami

Drohobycz żył z soli. I według przekazu właśnie solą miasto zapłaciło za swoją najstarszą cerkiew: wspólnota wymieniła drewnianą świątynię we wsi Nadiejów, rozebrała ją i przewiozła wołami przez góry.

W skrócie

Historia

Na tym miejscu stała już cerkiew św. Jura. Ucierpiała w niespokojnych czasach połowy XVII wieku: według artykułu dendrochronologicznego — od pożaru w 1657 roku, a L. Myłjejewa uważa, że dokumenty mówią o „ruinie”, a nie o całkowitym zniszczeniu. Wspólnota postanowiła nie budować nowej, lecz kupić: we wsi Nadiejów koło Doliny stała świątynia wzniesiona, jak przypuszczają, na przełomie XV i XVI wieku. Rozebrano ją i postawiono w Drohobyczu na miejscu poprzedniej cerkwi.

Badacze spierają się, w jakim stopniu świątynia została przeniesiona. Według jednej wersji przewieziono całą cerkiew. Według drugiej z Nadiejowa pochodzi tylko około jednej trzeciej budynku — babiniec i kaplica Wprowadzenia — a resztę dokończono na miejscu. Według Wikipedii ostateczny kształt cerkwi nadał drohobycki budowniczy Hryhorij Teslja.

Następnie świątynię wypełniano od wewnątrz. Ikonostas wykonano w latach 1657–1667 (według Lwowskiej Obwodowej Administracji Państwowej, LODA — 1658–1667); data 1659 widnieje na ikonie „Akatyst Bogurodzicy”. Na belce zrębu centralnego zachowała się data 1678 — łączy się ją z polichromiami. Napisy odnotowują malowanie i remonty w latach 1691 (chór), 1711, 1714 (kaplica) i 1718. W latach 1670. obok powstała dzwonnica; źródła podają rok 1670 lub 1678.

W 2013 roku cerkiew wpisano na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO razem z siedmioma innymi ukraińskimi i ośmioma polskimi drewnianymi cerkwiami. W grudniu 2023 roku, według ukraińskiej Wikipedii, wpisano ją także do Międzynarodowego rejestru dóbr kultury objętych wzmocnioną tymczasową ochroną. Ikonostas przez cztery lata restaurowali specjaliści Narodowego Naukowo-Badawczego Centrum Restauracji; 16 października 2024 roku pokazano go w Ławrze Peczerskiej w Kijowie, zanim wrócił do Drohobycza.

Kronika

Liczby w nawiasach kwadratowych to numery źródeł na liście na dole strony. Zapis „według …” oznacza, że fakt potwierdza tylko jedno źródło. Dział „Przekazy” zawiera podania i legendy: zapisano je w źródłach, lecz nie potwierdzają ich dokumenty.

Dawne wzmianki i średniowieczna parafia

1. XIV w. (?)

   Na podstawie świadectw pośrednich (przywilej z 1340 r., ikona św. Jerzego ze Staniły) L. Myłjejewa przypuszcza, że cerkiew istniała już w XIV w.; jest to wniosek badaczki, a nie bezpośredni dokument. Według ^[2].

2. Przed 1407

   Autorzy artykułu dendrochronologicznego uważają, że najwcześniejsza pisemna wzmianka o cerkwi i parafii pochodzi z czasu przed 1407 r. Myłjejewa wspomina przywileje z 1308 i 1579 r. z odwołaniem do króla Władysława Jagiełły. ^{[2, 3]}

3. 1465

   Wspomniany jest diak Minia z Drohobycza; autorzy przypuszczają, że należał do cerkwi św. Jura. Według ^[3].

4. 1497–1508

   Senko (Semen) Terlecki wspominany jest w dokumentach z 1497 i 1508 r.; w 1508 r. potwierdzono jego prawa proboszcza, w tym do beneficjum cerkiewnego. ^{[2, 3]}

5. 1499

   Pożar zniszczył cerkwie św. Jura, św. Paraskewy Piatnicy i Podwyższenia Krzyża Świętego. Według ^[2].

6. 1510

   Zapisano trzy cerkwie miejskie z parafiami. Według ^[3].

7. 1555

   Zygmunt August potwierdza przywilej Zygmunta I. Według ^[3].

8. 1590. — 1598

   Dendrochronologia: jodłowe belki głównej części zrębu ścięto w latach 1590.; najmłodszy zachowany słój pochodzi z 1598 r. Autorzy wnioskują, że pierwotna budowla została „najprawdopodobniej wzniesiona zaraz po 1598 r.”. Przeczy to tradycyjnej dacie „koniec XV – początek XVI w.”. Według ^[3].

9. 1619

   Pawło Terlecki przekazuje majątek cerkwi bractwu. Według ^[2].

Odbudowa bractwa i rozkwit

1. 1648

   Podczas wojny kozackiej miasto doznało zniszczeń. Myłjejewa zauważa, że dokumenty mówią o „ruinie”, a nie o całkowitym zniszczeniu cerkwi; data „1651” na południowych drzwiach ikonostasu przeczy całkowitemu zniszczeniu. Według ^[2].

2. 1651

   Data na południowych drzwiach ikonostasu. Według ^[2].

3. 1657

   Artykuł dendrochronologiczny datuje pożar, który zniszczył cerkiew, na 1657 r.; Myłjejewa inaczej ocenia skalę zniszczeń. ^{[2, 3]}

4. 15 kwietnia 1657

   Pierwszy wpis zachowanej bractwiej księgi protokołów: wybrano dwóch braci do zbierania środków na odbudowę. Bractwo kupiło cerkiew we wsi Nadiejów za Doliną (obecnie obwód iwanofrankiwski). W przewodnikach figuruje rok 1656. ^{[2, 3, 15, 20]}

5. 1657–1667

   Bojkowska artel ciesielska, pracująca w Isaju, Turji i Topilnicy, przebudowała cerkiew, wykorzystując materiał z Nadiejowa. Myłjejewa uważa to za gruntowną przebudowę, a nie zwykłe przeniesienie. Według ^[2]. Według Wikipedii i Karpaty.Rocks z Nadiejowa pochodzi tylko około jednej trzeciej budynku (babiniec i kaplica Wprowadzenia). ^{[1, 16]}

6. 1657–1667

   Stefan Medycki wykonuje ikonostas; LODA datuje go na lata 1658–1667. ^{[2, 7]}

7. 1659

   Data na ikonie „Akatyst Bogurodzicy” z predelli ikonostasu. Według ^[2].

8. 1670

   Bractwo stawia nową dzwonnicę w miejsce zniszczonej przez ogień. Inne źródła podają rok 1678. ^{[1, 2, 14, 15, 16, 20]}

9. 1675

   Data na rzeźbionym napisie na ścianie — dowód, że cerkiew już istniała. Według ^[3].

10. 1678

    Napis na belce nawy odnotowuje zakończenie prac; mniej więcej w tym czasie polichromowano ośmiobok. Według ^[2].

11. 1679–1680

    Zmarł ksiądz Wasyl Terlecki. Według Myłjejewej w 1678 r. zapisał cerkiew bractwu, a zmarł w 1679 r.; artykuł dendrochronologiczny podaje jego testament z grudnia 1680 r. Rozbieżności nie uzgodniono. ^{[2, 3]}

12. 1682

    Biskup Józef Winnicki wydaje przywilej, który ograniczył prawa braci. Według ^[2].

13. 1691

    Polichromię chóru wykonano kosztem brata Hryhorija Proskurki (napis na chórze). Według ^[2].

Remonty i odkrycie naukowe

1. 1711–1718

   Napisy odnotowują malowanie i prace: 1711 r. (za księdza Stefana Kobrynia), 1714 r. (Kostiantyn Łuczak, „Wprowadzenie Marii do świątyni”), 1718 r. (chorągiew „Miecz duchowy” kosztem Kobrynia). Według ^[2].

2. 1819–1825

   Dendrochronologia: drewno na wierzchy ścięto w latach 1819–1822; remont wierzchów prowadzono w latach 1823–1825. Napis z 1825 r. wymienia mistrzów Joanna Ilečka i Stefana Łunowa oraz prowizorów (previzorów) Iwana Łobodycza i Ehnatija Łupaka. ^{[2, 3]}

3. 1883

   Wojciech Dzieduszycki wysoko ocenił cerkiew: jej piękno, według jego słów, tkwi „nie tylko w ogólnym zamyśle, ale i w ciesielskiej robocie każdego szczegółu”. Według ^[2].

4. 23 marca 1934

   Cerkiew wpisano do rejestru zabytków historycznych (okres polski). Centralne Biuro Inwentaryzacji Zabytków Sztuki sporządziło kartę ze zdjęciami i pomiarami. Według ^[18].

5. 1938

   Illarion Swjencicki publikuje w „Litopysi Bojkiwszczyny” artykuł o układzie tematycznym polichromii. Według ^[2].

6. 6 lipca 1941

   Na placu przed cerkwią zebrało się kilka tysięcy drohobyczan; ogłoszono Akt Odnowienia Państwa Ukraińskiego (30 czerwca 1941 r.), a obecni złożyli przysięgę wierności Ukrainie. Według ^[1].

Czasy radzieckie i XX wiek

1. 1974–1975

   Ostatnia konserwacja w XX w. Według ^[15].

2. Koniec lat 1980.

   Cerkiew wchodziła w skład kompleksu muzeum krajoznawczego „Drohobyczczyzna” razem z cerkwią Podwyższenia Krzyża Świętego. Według ^[17].

Niepodległość, UNESCO, odnowa

1. 21 czerwca 2013

   Na 37. sesji Komitetu Światowego Dziedzictwa UNESCO w Phnom Penh cerkiew wpisano na Listę w ramach 16 drewnianych cerkwi regionu karpackiego Polski i Ukrainy (8 + 8), według kryteriów (iii) i (iv). ^{[1, 4, 5, 6, 21]}

2. 2 września 2013

   Ambasador USA miał wręczyć grant Funduszu Ambasadorów na restaurację polichromii; budynek i malowidła były w stanie awaryjnym. Projekt Instytutu Miasta Drohobycza i muzeum „Drohobyczczyzna” wygrał konkurs (46 zwycięzców spośród 149 projektów). Według ^[11].

3. 2015

   Rozpoczynają się prace restauratorskie za środki obwodowe: krzyże na banie, impregnacja przeciwpożarowa, ochrona odgromowa i instalacja elektryczna, uporządkowanie terenu, polichromie, fundament i ściany dzwonnicy. Według ^[10].

4. 2018

   W lipcu, po przetargu, restaurację polichromii i ikon cerkwi powierzono lwowskiej spółce „Lwiw-Restawracija” (5,9 mln hrn). Według ^[12].

5. 2019

   Departament Architektury Lwowskiej Obwodowej Administracji Państwowej otrzymał międzynarodowe wyróżnienie „Kryształowa Cegła” za restaurację cerkwi. Według ^[8].

6. 2020

   Rozpoczyna się restauracja pięciorzędowego ikonostasu siłami Narodowego Naukowo-Badawczego Centrum Restauracji Ukrainy; w 2022 r. szwajcarska fundacja ALIPH pomogła w zakupie materiałów. ^{[7, 8]}

7. 2022

   Po rozpoczęciu pełnoskalowej wojny prace wstrzymano z powodu braku środków. Według ^[10].

8. Maj 2023

   Prace wznowiono: budżet obwodowy przeznaczył 3 mln hrn; podmurówka, podłoga i schody drugiej kondygnacji, restauracja belek, wymiana gontu na środkowej banie. ^{[9, 10]}

9. Grudzień 2023

   Cerkiew włączono do Międzynarodowego rejestru dóbr kultury objętych wzmocnioną tymczasową ochroną. Według ^[1].

10. 16 października 2024

    Odrestaurowany ikonostas pokazano w Ławrze Peczerskiej w Kijowie na wystawie „Pomoże nam Święty Jerzy, a i Przeczysta Matka wolność wywalczyć!”; po mniej więcej pół roku miał wrócić do Drohobycza. Restauracja trwała cztery lata. ^[7]

11. 23 kwietnia 2025

    Według nagłówka LODA odnowioną cerkiew i ikonostas poświęcono; według TravelsInUA nabożeństwu przewodniczył arcybiskup większy Światosław Szewczuk w dniu św. Jerzego. ^{[7, 13]}

12. Listopad 2025

    Otwarto dotykową miniaturę cerkwi dla zwiedzających z zaburzeniami wzroku. Według ^[19] (słabe źródło).

Utracone i odtworzone

Architektura

Cerkiew składa się z trzech zrębów. Centralny jest kwadratowy i mieści nawę. Od wschodu i zachodu przylegają do niego wielobocznie zakończone zręby prezbiterium i babińca. Nad każdym zrębem wznosi się wierzch z barokową banią, a całość pokryta jest gontem. Nad babińcem znajdują się chór oraz kaplica Wprowadzenia z osobnym wejściem od strony dziedzińca. Według źródeł elementy drewniane łączono drewnianymi kołkami, bez gwoździ.

Poniżej dwa elementy świątyni — na zdjęciu i na rysunku. Rysunki pokazują formę, a nie dokładne wymiary.

Trzy wierzchy z barokowymi banami

Środkowy wierzch jest najwyższy, boczne są niższe — sylwetka schodzi ku ziemi jak górski grzbiet. Gont na bani środkowego wierzchu wymieniono podczas remontu w 2023 roku autentycznymi metodami.

Dzwonnica

Dzwonnica stoi na północny zachód od cerkwi. Jest kwadratowa w rzucie, czterokondygnacyjna, zwieńczona barokową banią. Uważa się ją za jeden z najpiękniejszych zabytków miejscowej architektury XVII wieku.

Polichromie i ikonostas

Wnętrze jest niemal w całości pokryte malowidłami. Źródła wiążą polichromie ze Stefanem Medyckim, który pracował z synami na naturalnych pigmentach. W nawie przedstawiono archaniołów oraz sceny z Apokalipsy i Starego Testamentu; na ścianie południowej — świętych, Akatyst Bogurodzicy i Sąd Ostateczny. Przy chórze jest scena, w której diabeł pędzi do paszczy Lewiatana zakochanych i pijaka: średniowieczne kazanie napisane farbą. Ikonostas jest pięciorzędowy; o tym, jak układają się jego rzędy, mówi artykuł „Rzędy ikonostasu”.

Kamień i materiał

Zrąb powstał głównie z belek jodły białej (ściętej, według dendrochronologii, w latach 1590.), pokrycie stanowi gont. Drewno chroni samo siebie — i ludzie, którzy się nim opiekują. W 2011 roku, gdy nowy gont nad ikonostasem impregnowano roztworem przeciwpożarowym, pracownica muzeum opowiadała, że podczas burzy modli się, by nie uderzył piorun: sucha stara świątynia zapaliłaby się „jak zapałka”.

Na tym polega cicha przewaga kamienia: nie płonie i nie gnije tam, gdzie budynek styka się z ziemią. Dlatego nawet przy drewnianych cerkwiach cokoły, ganki i schody z kamienia nie są ozdobą, lecz przedłużeniem życia świątyni. Ikonostas, który tu malowano naturalnymi pigmentami, dziś bywa także kamienny — pisze o tym dział ikonostasy. Inną karpacką drewnianą świątynią z listy UNESCO jest cerkiew Świętego Ducha w Rohatynie.

Czy wiesz, że

Przekazy

Postaci

• Senko (Semen) Terlecki — kapłan; w 1497 i 1508 r. wspominany w dokumentach, w 1508 r. potwierdzono jego prawa.
• Pawło Terlecki — w 1619 r. przekazał majątek cerkwi bractwu.
• Wasyl Terlecki — kapłan; zapisał cerkiew bractwu (1678 r. według Myłjejewej, grudzień 1680 r. według artykułu dendrochronologicznego).
• Stefan Medycki (Stefan Malarz, Popowicz) — malarz; wykonał ikonostas (1657–1667); według Myłjejewej prawdopodobnie ozdobił też nawę przed 1648 r.
• Hryhorij Teslja — drohobycki budowniczy; według Wikipedii nadał cerkwi ostateczną formę.
• Bojkowscy cieśle z Isaju, Turji, Topilnicy — artel, która przebudowała cerkiew w latach 1657–1667 (według Myłjejewej).
• Józef Winnicki — biskup; w 1682 r. ograniczył prawa braci.
• Hryhorij Proskurka — brat, którego kosztem w 1691 r. polichromowano chór.
• Stefan Kobryń — kapłan; za jego czasów w 1711 r. malowano cerkiew, a w 1718 r. jego kosztem wykonano chorągiew.
• Kostiantyn Łuczak — fundator malowidła kaplicy „Wprowadzenie Marii do świątyni” (napis z 1714 r.).
• Joann Ilečko i Stefan Łunow — mistrzowie remontu z 1825 r.; prowizorowie — Iwan Łobodycz i Ehnatij Łupak.
• Wojciech Dzieduszycki — polski badacz; w 1883 r. wysoko ocenił cerkiew.
• Illarion Swjencicki — autor artykułu o układzie polichromii (1938).
• Łada Myłjejewa — autorka badania „Cerkiew św. Jura w Drohobyczu” (2010).
• Światosław Szewczuk — zwierzchnik UGKK; według TravelsInUA przewodniczył poświęceniu w 2025 r.

Jak cytować