Sobór Trójcy Świętej w Samarze: dziewięć kopuł z drewna

Ten sobór złożono z drewna tak, że kopuły wyrastają jedna zza drugiej jak piętrowy płomień. Sobór Trójcy Świętej w Samarze to jedyna zachowana na Ukrainie drewniana świątynia dziewięciokopułowa, a jej kopułę centralną najczęściej określa się jako 65-metrową (choć dane o wysokości w źródłach się rozchodzą).

W skrócie

Historia

Budowę rozpoczęto w 1775 roku, kilka dni przed zburzeniem Siczy Zaporoskiej, a 13 maja 1778 roku sobór poświęcono (Wikipedia podaje daty 1772–1781). Zbudował go mistrz ludowy Jakym Pohribniak — w publikacjach nazywa się go samoukiem. Za fundatorów świątyni uważa się Kozaków siczowych, w tym Antona Hołowatego. Według przekazu budowano bez jednego gwoździa.

Sobór remontowano w 1830 roku, a w latach 1887–1888 przebudowano „w dawnym stylu” ze zmianami, pod kierunkiem konserwatora Ołeksija Pachuczego; potem obok wzniesiono dzwonnicę. W czasach radzieckich świątynię wykorzystywano jako magazyn. Ołeś Honczar uczynił ją obrazem swojej powieści „Sobór”.

Na początku lat 2010. stan soboru stał się awaryjny: drewniany fundament przegnił, trzy z dziewięciu kopuł odchyliły się od osi o ponad metr. Restaurację rozpoczęto w sierpniu 2012 roku; w 2013 odnowiono pierwsze trzy kopuły, zastępując pokrycie żelazne miedzianym. W 2024 roku miasto Nowomoskowsk przemianowano na Samar, a w 2025 sąd zobowiązał do zarejestrowania prawa własności państwa do soboru i dzwonnicy.

Architektura

Dziewięć kopuł rozmieszczono symetrycznie: najwyższa — pośrodku, cztery niższe — według stron świata, cztery kolejne, najniższe — między nimi. Skądkolwiek się patrzy, widać osiem kopuł: dziewiąta zawsze schowa się za innymi. W ten sposób drewniana budowla zyskuje schodkową, piramidalną formę, znaną z kozackich świątyń, ale doprowadzoną tu do największej skali.

Rysunki pokazują formę, a nie dokładne wymiary.

Kopuła centralna

Wysokość kopuły centralnej źródła podają różnie: Wikipedia i Władza sądownicza Ukrainy — około 65 metrów, przewodnik „Azbuka pałomnika” — 35 metrów. Sobór nazywany jest najwyższą drewnianą cerkwią Ukrainy.

Kopuły-satelity

Osiem bocznych kopuł to nie powtórzenia głównej, lecz jej echo w mniejszej skali. To one najbardziej ucierpiały wskutek osiadania podstawy: trzy kopuły odchyliły się od osi o ponad metr.

Trzy ołtarze

W soborze są trzy ołtarze (prestoły): Świętej Trójcy, apostołów Piotra i Pawła oraz Trzech Świętych Hierarchów. Trzy wezwania pod jednym dachem — trzy miejsca, w których sprawuje się liturgię. O tym, z jakich materiałów wykonuje się ołtarz i dlaczego — w artykule „Z czego robi się ołtarz”.

Kamień i materiał

Kamienia tu raczej brak. Sobór złożono z drewna, a nawet fundament był pierwotnie drewniany. To właśnie on pierwszy nie wytrzymał próby czasu: według duchownych z lat 2010. przegniły fundament nie mógł już utrzymać konstrukcji i kopuły zaczęły się przechylać. Konserwatorzy wymieniali awaryjne części ścian i zabezpieczali drewno przed gniciem i grzybem.

W tym chyba tkwi główna lekcja dla każdego, kto buduje świątynię: ściana może być z dowolnego materiału, ale tam, gdzie styka się z ziemią, wodą i stopami ludzi, potrzebny jest materiał, który nie gnije. Dlatego nawet przy drewnianych cerkwiach kamienne cokoły, ganki i schody to nie ukłon w stronę mody, lecz przedłużenie życia budynku. Schody i posadzki z kamienia projektujemy pod konkretną świątynię.