Cerkiew św. Mikołaja w Czerniowcach: „pijany” sobór o krzywych oknach

Cztery bębny wokół kopuły centralnej zdają się przechylać i skręcać. Jedno ze źródeł wyjaśnia to po prostu: same bębny są proste, a „pijane” są w nich tylko okna.

W skrócie

Historia

W okresie międzywojennym Bukowina Północna należała do Królestwa Rumunii, a Czerniowce budowano jako miasto, które miało mówić z Bukaresztem tym samym językiem architektury. W 1927 roku Metropolia Bukowińska zaczęła wznosić przy ul. Ruskiej nowy sobór św. Mikołaja. Za wzór wybrano sobór Zaśnięcia w Curtea de Argeș — świątynię z lat 1512–1517 ufundowaną przez hospodara Neagoe Basaraba, która później stała się miejscem pochówku królów Rumunii. Sam pierwowzór przeszedł już wtedy kilka remontów i dużą przebudowę w latach 1875–1885, po której ponownie go konsekrowano w 1886 roku. Czerniowieccy budowniczowie brali więc za wzór nie średniowieczną ruinę, lecz świątynię świeżo odnowioną przez XIX-wiecznych konserwatorów.

Praca szła wolniej, niż zakładano. Według portalu turystycznego Karpaty.rocks i „Telegrafu” z powodu trudności finansowych budowa stała około dziesięciu lat. Pierwotny projekt opracowali Walter Stübchen-Küchner, Josef Letner i Virgil Ionescu; w 1937 roku go zrewidowano, a do zmian włączyli się Radyżewski, ten sam Ionescu i główny architekt metropolii Ołeksandr Iwanow. Główne prace wykonała miejscowa firma „Granit”. Dzwony po raz pierwszy odezwały się 2 listopada 1938 roku, a 6 grudnia 1939 roku, w dzień św. Mikołaja według nowego stylu, świątynię konsekrowano.

Data konsekracji okazała się granicą epok. Pół roku później, latem 1940 roku, Bukowinę Północną zajął Związek Radziecki. Sobór, dopiero co ukończony jako symbol rumuńskiej Bukowiny, znalazł się w państwie, które świątynie przeważnie zamykało. Ale tej nie zamknęło. Według Karpaty.rocks i portalu turystycznego Czerniowiec cerkiew św. Mikołaja była jedną z nielicznych świątyń miasta, w których nabożeństwa trwały przez wszystkie radzieckie dziesięciolecia; St. Nicholas Center nazywa ją nawet jedyną taką. Portal turystyczny Czerniowiec podsumowuje skutek: wnętrze z pierwszej połowy XX wieku przetrwało niemal bez zmian.

Najnowsza historia też nie obyła się bez zwrotów. 16 lutego 2025 roku w Czerniowcach głosowano nad przejściem trzech największych parafii z UKP PM do Prawosławnej Cerkwi Ukrainy. Parafianie cerkwi św. Mikołaja 23 lutego zagłosowali za pozostaniem w UKP, ale według stanu na 26 lutego 2025 roku, jak podało Suspilne na podstawie rejestrów, organizację religijną świątyni już przerejestrowano do PCU.

Architektura

Sobór wzniesiono w rumuńskim stylu narodowym okresu międzywojennego; „Telegraf” nazywa go neorumuńskim, portal turystyczny Czerniowiec — neoromańskim. Plan to krzyż z wielobocznymi absydami. Nad środkiem wznosi się kopuła główna, wokół niej cztery mniejsze bębny. Główne wejście umieszczono od strony ul. Ruskiej, a przed nim otwarty przedsionek z arkadą na kolumnach; ta sama arkada powtarza się we wnętrzu. Portal turystyczny Czerniowiec określa kolumny wejścia i półkolumny przy oknach jako romańskie w duchu. Dach pokryto dachówką z wzorem narodowego ornamentu.

Bębny pomalowano na niebiesko i usiano złotymi gwiazdami. Według St. Nicholas Center w rzeczywistości są proste: złudzenie skręcenia tworzą ukośnie osadzone okna. Inne dostępne źródła tego nie wyjaśniają i piszą po prostu o „skręconych” kopułach, dlatego to wyjaśnienie należy traktować jako wersję jednego źródła. W Curtea de Argeș, według Wikipedii, okienka bębnów są pochylone pod kątem 70 stopni, a dwie mniejsze kopuły także zdają się skręcać i przechylać.

Poniżej — dwa elementy świątyni: na zdjęciu i na rysunku. Rysunki pokazują formę, a nie dokładne wymiary.

„Skręcone” bębny

Cztery bębny otaczają kopułę centralną i, jak pisze portal turystyczny Czerniowiec, jakby się ku niej pochylają. Jeśli wierzyć wyjaśnieniu St. Nicholas Center, oko odczytuje ukośną linię okien jako obrót całej bryły. Rysunek pokazuje właśnie ten schemat: prosty walec i ukośnie wyznaczone otwory.

Przedsionek z arkadą

Otwarta arkada na kolumnach stoi przed głównym wejściem od ul. Ruskiej i powtarza się we wnętrzu świątyni. Tworzy pauzę między miejskim chodnikiem a przestrzenią modlitwy: kilka kroków w cieniu kolumn, zanim przekroczy się próg.

Szczegóły, które łatwo przeoczyć

Ołtarz, który nie chciał patrzeć na północ. Według „Telegrafu” projektanci chcieli, by główne wejście wychodziło na ul. Ruską. Przy zwykłym układzie ołtarz byłby wtedy zwrócony na północ, co jest sprzeczne z kanonem. Znaleziono nietypowe rozwiązanie: wejście pozostawiono od ulicy, a ołtarz mimo to zorientowano na wschód.

Legenda, która przyjechała z Rumunii. W Czerniowcach opowiada się podanie: mury świątyni co noc się waliły, budowniczemu przyśniło się, że potrzebna jest ofiara, i w murze miano zamurować żonę starszego majstra, która pierwsza przyniosła obiad. Potem, jak mówią, skręciły się kopuły. To podanie, i do tego zapożyczone: ta sama legenda o mistrzu Manole od dawna wiąże się z soborem w Curtea de Argeș, na co wskazuje też „Telegraf”, powołując się na serwis md-ukraine. Nie ma ona podstaw w dokumentach.

Trzynaście witraży, które przetrwały ateizm. Według Karpaty.rocks w bębnach jest trzynaście witraży artysty Kirowicza, a ramy wykonał Wilhelm Swiderski. Ponieważ świątyni nie zamknięto, witraże ocalały. Zadrzeć głowę pod bębnami — to najlepsze, co można zrobić w tym soborze.

Ikonostas z konkursu. Ikonostas powstał w wyniku konkursu: wygrał malarz Paul Molda, a snycerkę wykonał rzeźbiarz Grigore Dumitrescu-Lovendal. Według „Telegrafu” ikonostas i witraże wykonali mistrzowie z Bukaresztu i Czerniowiec. Rzeźbiony ikonostas zachował się nienaruszony.

Dzwony z Siedmiogrodu. Dwa dzwony o wadze 948 i 592 kilogramów przywieziono z Siedmiogrodu; odlała je firma Friedricha Heniga. Ogrodzenie wykonał Ołeksandr Mańkowski według rysunku Ionescu, a dzwonnicę wzniesiono pod kierunkiem Teodora Ohonowskiego. Przychodząc do świątyni przed nabożeństwem, łatwo sobie wyobrazić, jak te dzwony uderzyły po raz pierwszy w listopadzie 1938 roku — ponad rok przed konsekracją.

Co ocalało oprócz murów. Nieprzerwane nabożeństwa uratowały nie tylko ikonostas i witraże. Według Karpaty.rocks w świątyni zachowały się relikwie świętych męczenników, ikony, przedmioty z brązu, świeczniki; portal turystyczny Czerniowiec wspomina też złocone sprzęty liturgiczne. W mieście, w którym większość świątyń za władzy radzieckiej straciła i funkcję, i wystrój, to rzadki przypadek, gdy wnętrze z lat 30. można zobaczyć nie na archiwalnym zdjęciu, lecz na żywo. Sobór jest otwarty codziennie od 6:00 do 22:00.

Galeria zdjęć

Kamień i materiał

Sobór jest murowany, a jego wyrazistość tworzą nie materiały, lecz geometria: arkada na kolumnach, półkolumny przy oknach, niebieskie bębny ze złotymi gwiazdami i dachówka z ornamentem. W rumuńskim pierwowzorze jest też kamień w dosłownym sensie: według Wikipedii każdy szczyt soboru w Curtea de Argeș wieńczy kamienne zwieńczenie z potrójnym krzyżem — znakiem Trójcy. Czerniowiecka kopia mówi językiem innej epoki: tu główne akcenty stworzono farbą i szkłem witraży.

Wnętrze przetrwało dzięki okoliczności, której nie przewidział żaden projekt: świątyni za władzy radzieckiej nie zamknięto.

Jeśli wyjaśnienie St. Nicholas Center jest trafne, główny „kaprys” budowli osiągnięto najprostszymi środkami. Żeby bęben wydawał się skręcony, nie trzeba giąć ściany: wystarczy obrócić otwory. W kamieniarstwie to rzecz znana. Kąt fazy, rytm spoin, kierunek żyłki w płycie — drobiazgi, które na rysunku zajmują milimetry, a w przestrzeni decydują, czy rzecz stoi spokojnie, czy „płynie”. Takie decyzje warto przemyśleć, zanim kamień trafi na maszynę — zwłaszcza gdy chodzi o kolumny i kapitele.

Jak zbudowana jest przegroda ołtarzowa, którą tu stworzono w drodze konkursu, wyjaśnia artykuł czym jest ikonostas. Inna czerniowiecka świątynia, w której historia Bukowiny zapisana jest w architekturze, to cerkiew Trzech Świętych Hierarchów.