Sobór Zaśnięcia Matki Bożej we Włodzimierzu: świątynia z cienkiej cegły

Są świątynie, które pamiętają więcej, niż zdążyły opowiedzieć latopisy. Sobór Zaśnięcia Matki Bożej we Włodzimierzu jest jedną z nich: to jedyna zachowana na Wołyniu świątynia z czasów sprzed najazdu mongolskiego (choć mocno przebudowana).

W skrócie

Adres	Włodzimierz, ul. Soborna 25, obwód wołyński
Zbudowany	1156–1160, fundator — książę Mścisław Izjasławowicz
Typ	sześciofilarowa świątynia krzyżowo-kopułowa, jednokopułowa
Materiał	plinta na zaprawie wapiennej, fundamenty z kamienia łamanego i cegły
Status	zabytek architektury o znaczeniu narodowym
Kościół	od 14 stycznia 2026 r. — wspólnota Prawosławnego Kościoła Ukrainy

Historia

Sobór wzniósł książę Mścisław Izjasławowicz; świątynię ukończono w 1160 roku. Latopis ipacki podaje, że w 1170 roku księcia pochowano w świątyni, którą sam zbudował. Na fasadzie są tablice pamiątkowe poświęcone książętom, lecz pochówek w soborze latopisy i encyklopedie potwierdzają tylko dla Mścisława.

Potem przyszła długa seria prób: spustoszenie podczas najazdu mongolskiego w latach 1240–1241 (sobór nie został zburzony, lecz złupiony), napad tatarski i pożar w 1491 roku, pożar w 1683 roku, barokowa przebudowa w XVIII wieku, wykorzystywanie jako magazyn od 1772 roku. W latach 1829–1830 zawaliły się sklepienia i kopuła (daty w źródłach się różnią), a świątynia stała w ruinie.

Odbudowa rozpoczęła się w 1896 roku według projektu architekta Grigorija Kotowa; sobór poświęcono w 1900 roku. Ówczesną restaurację badacze oceniają niejednoznacznie: budowniczowie usunęli późniejsze nawarstwienia i odtworzyli świątynię „w dawnym duchu”, tak jak go wtedy rozumiano.

Kronika

Cyfry w nawiasach kwadratowych to numery źródeł na liście na końcu strony. Adnotacja „według …” oznacza, że fakt potwierdza tylko jedno źródło. Sekcja „Podają” zawiera podania i legendy: zapisano je w źródłach, lecz nie potwierdzono dokumentami.

Epoka książęca

1. 992 (data tradycyjna)

   Według tradycji cerkiewnej wówczas ustanowiono eparchię wołyńską, której pierwszą katedrę wiąże się z Włodzimierzem. Położenie ówczesnej świątyni jest nieznane. Według ukraińskojęzycznej Wikipedii. ^[2]

2. 1156

   Książę Mścisław Izjasławowicz, prawnuk Włodzimierza Monomacha, rozpoczął budowę kamiennej świątyni Zaśnięcia Bogurodzicy we Włodzimierzu. ^{[1, 2, 3, 6, 7, 10]}

3. 1160

   Świątynię pokryto malowidłami i poświęcono; została katedrą eparchii wołyńskiej. ^{[1, 2, 3, 4]}

4. 19 sierpnia 1170

   Zmarł Mścisław Izjasławowicz; latopis podaje, że pochowano go w cerkwi, którą zbudował. ^{[3, 6, 8, 12]}

5. 1240–1241

   Najazd mongolski dotarł do Włodzimierza. Sobór nie został zburzony, lecz złupiony i opuszczony. Data w źródłach się różni: 1240 lub 1241. ^{[2, 4, 5, 8]}

6. 1271

   Zmarł książę Wasylko Romanowicz; według ^[3] pochowano go w soborze. ^{[3, 5]}

7. 1289

   Pochowano księcia Włodzimierza Wasylkowicza. ^{[3, 5]}

8. XIV w.

   Lubart Giedyminowicz dodał do dóbr biskupstwa wieś Suszyce. Według artykułu z „Cerkownego iskusstwa”. ^[3]

Epoka litewsko-polska i unia brzeska

1. 1444

   Świdrygiełło Olgierdowicz potwierdził prawo soboru do wsi; polscy królowie Kazimierz IV i Zygmunt I potwierdzali i poszerzali nadania. Według ^[3]. ^[3]

2. 1491

   Po napadzie tatarskim świątynię uszkodził pożar. Według istvolyn.info. ^[8]

3. Koniec XV w.

   Biskup Wasjan odbudował świątynię. Rezydencja biskupia („zameczek”) ukształtowała się z murami; dom z dzwonnicą datuje się na 1494 r. ^{[2, 10, 18]}

4. 1565–1588

   Biskup chełmski Teodozjusz Łazowski zawładnął katedrą, sobór podupadł; w 1588 r. pod naciskiem Konstantego Wasyla Ostrogskiego obiecał środki na remont. Według ^[3]. ^[3]

5. 1593–1613

   Za biskupa Hipacego Pocieja Franciszek Włoch przebudował sobór w stylu renesansowym, lecz nie dokończył prac. Według ^[3]. ^[3]

6. 1596

   Eparchia włodzimierska przyjęła unię brzeską, sobór stał się unicki. ^{[2, 4, 5]}

7. 1683

   Pożar spustoszył miasto i poważnie uszkodził sobór. ^{[2, 3, 4, 5, 8]}

8. 1711–1728

   Biskup (później metropolita) Lew Kiszka odnawiał świątynię po pożarach. Według ^[3]. ^[3]

9. 1753

   Biskup Teofil Godebski gruntownie przebudował sobór w duchu późnego baroku, co upodobniło go do kościoła. ^{[2, 3, 4, 5]}

10. 1772

    Świątynię przestano użytkować zgodnie z przeznaczeniem: oddano ją na magazyn i podupadała. ^{[2, 5]}

11. 1782

    Podczas próby wykucia przejścia w północno-zachodnim filarze zawalił się filar i część sklepienia. Według ^[3]. ^[3]

Ruina i odrodzenie w Imperium Rosyjskim

1. 1795–1796

   Po rozbiorach Rzeczypospolitej Wołyń Zachodni przypadł Imperium Rosyjskiemu; eparchię unicką zlikwidowano, a sobór zwrócono prawosławnym. Rok przekazania według Wondermondo — 1796. ^{[3, 4]}

2. 1829–1830-te

   Zawaliły się sklepienia i kopuły, sobór stał się ruiną. Daty w źródłach się różnią: 1829 ^{[2, 4]} i pierwsza połowa lat 30. ^[3]. ^{[2, 3, 4]}

3. 1839

   Architekt Weizler opracował projekt odbudowy (około 58 tys. rubli) z zachowaniem nawarstwień; Synod zaproponował rozbiórkę soboru. Badacze XXI w. uważają projekt Weizlera za najpoprawniejszy. ^{[3, 7]}

4. 1886

   Latem rozpoczęto badanie ruin; komisji przewodniczył G. Borowikow, w jej skład wchodził Adrian Prachow. Według ^[3]. ^[3]

5. Grudzień 1887

   We Włodzimierzu otwarto Bractwo Świętego Włodzimierza, które zajmowało się odbudową. Według ukraińskojęzycznej Wikipedii. ^[2]

6. 1890

   Prachow przedstawił projekt odnowy w „grecko-ruskich” formach XII w.; pod koniec roku Cesarska Komisja Archeologiczna go odrzuciła. ^{[2, 3, 7]}

   

7. 1895

   Na polecenie Mikołaja II przyznano pierwsze 30 tys. rubli; w tym samym roku Grigorij Kotow przedstawił projekt. Według ^[3]. ^[3]

8. 1896

   Cesarska Komisja Archeologiczna zatwierdziła projekt Kotowa i latem rozpoczęły się prace. Usunięto wszystkie nawarstwienia z XVI–XVII w. ^{[3, 6, 7, 8]}

9. 17 września 1900

   Poświęcenie odbudowanego soboru. Rekonstrukcja w duchu „pseudobizantyjskim” jest oceniana niejednoznacznie. ^{[2, 3, 8]}

   

XX wiek

1. 1927

   W soborze odmówiono pochowania ukraińskiego polityka Wasyla Komarewycza, co wywołało publiczny skandal. Według ukraińskojęzycznej Wikipedii. ^[2]

2. 1944–2025

   Sobór znajdował się w użytkowaniu Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego. Według ukraińskojęzycznej Wikipedii. ^[2]

3. 1992

   Przy soborze ustawiono krzyż upamiętniający 1000-lecie eparchii wołyńskiej. Według ukraińskojęzycznej Wikipedii. ^[2]

4. 1996

   Sobór stał się katedralnym dla eparchii włodzimiersko-wołyńskiej UKP (PM). ^{[2, 5]}

Czasy najnowsze

1. 11 maja 2010

   Obchodzono 850-lecie soboru. Według ukraińskojęzycznej Wikipedii. ^[2]

2. Kwiecień 2023

   Wołyńska rada obwodowa i włodzimierska rada miejska zakazały działalności UKP (PM) i zarekomendowały wypowiedzenie umów najmu. Według doniesienia Suspilne. ^[9]

3. 1 lipca 2024

   Skończył się okres bezpłatnego użytkowania kompleksu; wspólnota nie przekazała go dobrowolnie. ^{[10, 11]}

4. 12 listopada 2024

   Sąd gospodarczy w Łucku zobowiązał wspólnotę UKP (PM) do zwrotu soboru państwu. Sąd Najwyższy pozostawił skargę kasacyjną bez rozpoznania. ^{[9, 10]}

5. 10 października 2025

   Policja zablokowała wejście, komornicy sporządzili spis mienia. Na własność państwa przeszły sobór (1156), dom z dzwonnicą (1494) oraz mury z bramami (XVII w.). ^{[2, 9, 10, 18]}

6. 14 stycznia 2026

   Sobór przekazano w użytkowanie wspólnocie eparchii włodzimiersko-wołyńskiej PKU na 5 lat. ^{[2, 9]}

7. 31 stycznia 2026

   Metropolita Epifaniusz przewodniczył pierwszemu nabożeństwu PKU w soborze; według doniesienia Suspilne po raz pierwszy w jego murach po ukraińsku. ^[9]

Utracone i odtworzone

Architektura

Sześciofilarowa świątynia krzyżowo-kopułowa z trzema nawami, trzema absydami i jedną kopułą — około 35 metrów długości i ponad 20 szerokości (dane badaczy się różnią). Rzadki przykład architektury sprzed najazdu mongolskiego, który dotrwał do naszych czasów w odbudowanej postaci.

Poniżej — trzy elementy soboru: na zdjęciu i na rysunku. Rysunki pokazują formę, a nie dokładne wymiary.

Bęben i kopuła: światło z góry

Nad środkiem świątyni wznosi się bęben z wąskimi oknami łukowymi, a na nim kopuła z krzyżem. Przez te okna światło pada prosto w przestrzeń pod kopułą i wewnątrz soboru jest to najjaśniejsze miejsce.

Pod gzymsem kopuły biegnie pas zębaty — rząd drobnych występów, które w słońcu dają rytm światła i cienia. Dekor, który widzimy dzisiaj, został w większości odtworzony podczas odbudowy w latach 1896–1900.

Zakomary: fasada powtarzająca sklepienia

Półkoliste zakończenia ścian — zakomary — to nie tylko ozdoba: w krzyżowo-kopułowych świątyniach Rusi zwykle odpowiadają one sklepieniom wewnątrz. Dlatego fasadę można do pewnego stopnia czytać jak przekrój: każde przęsło kończy się własną zakomarą.

Przęsła oddzielają pilastry-lizeny, poziomo fasadę przecinają pasy zębate, a od dołu cały budynek obiega granitowy cokół.

Portal i granitowe schody: kamień tam, gdzie się chodzi

Wejście zachodnie to łuk z ornamentalną obwódką i mozaiką Zaśnięcia w tympanonie. Pod nim półkoliste granitowe stopnie: każdy kolejny jest mniejszy od poprzedniego, więc do drzwi podchodzi się z dowolnej strony.

Granit jest tu na swoim miejscu: wytrzymuje tysiące kroków, mróz i wilgoć. Granitowy cokół kontynuuje tę samą myśl — chroni mur tam, gdzie styka się on z ziemią i wodą. Takie granitowe schody do świątyni projektujemy pod konkretny budynek.

Kamień i cegła

Głównym materiałem soboru jest plinta: cienka i szeroka cegła z czasów Rusi. Układano ją równymi rzędami na zaprawie wapiennej o różowawym odcieniu, a grube spoiny pracują tu na równi z cegłą. Mur z takiej kładki jest jak ciasto francuskie: wytrzymałość daje nie pojedyncza cegła, lecz rytm warstw.

Kamień w soborze jest ukryty, ale to na nim wszystko stoi: fundamenty wykonano z kamienia łamanego wraz z cegłą.

Kamień przy soborze

Na fasadzie — granitowe tablice pamiątkowe poświęcone książętom Mścisławowi i Romanowi. Na dziedzińcu — granitowy krzyż z 1992 roku; o tym, jak rozróżnia się krzyże według formy, piszemy w artykule „Formy krzyża”.

We wnętrzu soboru — pokryta malowidłami przestrzeń pod kopułą oraz ikonostas; jak jest zbudowany, wyjaśniamy w artykule „Czym jest ikonostas”.

Czy wiesz, że

Podają

Postaci

• Mścisław Izjasławowicz (†1170) — książę włodzimierski, fundator soboru, pochowany w nim.
• Wasylko Romanowicz — książę wołyński, pochowany w soborze (†1271).
• Włodzimierz Wasylkowicz — książę wołyński, pochowany w soborze (†1289).
• Świdrygiełło Olgierdowicz — potwierdził prawa soboru do wsi (1444).
• Lubart Giedyminowicz — dodał do dóbr biskupstwa wieś Suszyce.
• Konstanty Wasyl Ostrogski — naciskał na biskupa Łazowskiego, by ten wyremontował świątynię.
• Hipacy Pociej — biskup (1593–1613), uczestnik unii brzeskiej.
• Lew Kiszka — biskup i metropolita, odnawiał sobór w latach 1711–1728.
• Teofil Godebski — biskup, przebudował sobór w 1753.
• Weizler — architekt, autor projektu z 1839 r.
• Adrian Prachow — członek komisji z 1886 r., autor odrzuconego projektu z 1890 r.
• Grigorij Kotow — autor odbudowy w latach 1896–1900.
• Epifaniusz — metropolita PKU, przewodniczył pierwszemu nabożeństwu 31.01.2026.

Jak cytować