Cerkiew św. Mikołaja w Żydyczynie: data na tympanonie i dwa napisy na jabłku

Nad zachodnim wejściem cerkwi w Żydyczynie widnieje data — 1723. Ale kula pod krzyżem na kopule, zdjęta w 1982 roku, miała dwa napisy i dwie daty. Dzieli je 129 lat i pytanie, na które do dziś nie ma odpowiedzi: czy tę świątynię odbudowano, czy wzniesiono od nowa?

W skrócie

Adres	wieś Żydyczyn nad rzeką Styr, rejon łucki, obwód wołyński
Pierwsza wzmianka	1227, Latopis hipacki (monaster)
Zbudowana	1723 (według napisu na portalu); fundator — chełmski biskup Józef Lewicki
Typ	trzynawowa czterofilarowa bazylika z półkolistą absydą; styl — barok
Zespół	cerkiew, dzwonnica bramna, dom biskupa (pałac), pozostałości wału
Status	zabytek architektury o znaczeniu narodowym

Historia w prostych słowach

Krótka opowieść na 7 minut. Pełna chronologia ze wszystkimi datami, sporami i źródłami znajduje się niżej, w rozdziale „Chronologia”.

Modlitwa silniejsza od korzyści (XIII wiek)

Żydyczyn leży kilka kilometrów od Łucka, nad brzegiem Styru. Do zapisanej historii trafia jednym wierszem latopisu. W 1227 roku książę Daniel Romanowicz przyjechał tu, aby „pokłonić się i pomodlić świętemu Mikołajowi”. Łuckiem władał wtedy inny książę, Jarosław Ingwarowicz, a bojarzy radzili Danielowi, by wykorzystał okazję: pojmał rywala i zajął miasto. Daniel odmówił — przyjechał się modlić, a nie walczyć.

Tak Żydyczyn wszedł do historii jako miejsce, gdzie modlitwa okazała się silniejsza od korzyści. Sam klasztor wywodzi swój początek jeszcze od roku 975, ale to jego własna tradycja: dokumentu, który by to potwierdzał, nie ma.

Bogaty klasztor i pierwszy pożar (XV–XVI wiek)

W XV–XVI wieku klasztor należał do najbogatszych na Wołyniu. Miał wsie, lasy, stawy z młynami i drzewa bartne, z których pozyskiwano miód. Spis z 1583 roku wymienia go wśród najzamożniejszych prawosławnych klasztorów regionu.

Bogactwo przyciągało nie tylko pielgrzymów. W 1496 roku klasztor spalili Tatarzy. Odbudować pomogli mu książęta Ostrogscy, a w 1507 roku król Zygmunt I oddał klasztor księciu Konstantemu Ostrogskiemu z prawem samodzielnego mianowania archimandryty (przełożonego wielkiego klasztoru).

Potem zaczęły się spory o klasztor. W 1584 roku starosta łucki z oddziałem zbrojnych siłą wypędził archimandrytę Borzobohatego. Rok później klasztor zajął biskup lwowski Gedeon Bałaban i zastał go prawie pustego: mieszkał tu jeden kapłan, a drewniana cerkiew stała ograbiona, z zapadniętym dachem.

Między dwiema cerkwiami (1596–1668)

W 1596 roku w Brześciu część biskupów prawosławnych zgodziła się na unię — związek z Rzymem, w którym Cerkiew zachowywała swój obrządek, ale uznawała władzę papieża. Bałaban unii nie przyjął. Następnego lata słudzy jego rywala napadli nocą na klasztor i go zdewastowali. Dwa tygodnie później Bałaban odzyskał klasztor siłą.

W 1608 roku klasztor przeszedł w ręce bazylianów — greckokatolickiego zakonu. Przez prawie dwieście lat mieszkali tu biskupi, którzy byli jednocześnie archimandrytami Żydyczyna. W latach 40. XVII wieku mnich Jakub Susza napisał tu książkę „Feniks” — o cudach Chełmskiej ikony Matki Bożej.

Epoka kozacka znów wszystko przewróciła. W 1655 roku, według polskiego opisu z końca XIX wieku, Kozacy zajęli klasztor i uczynili go prawosławnym. Ale już w 1668 roku klasztor wrócił do bazylianów.

Góra, kopuła i zagadka dwóch dat (1719–1795)

Klasztor, który widzimy dziś, pochodzi z XVIII wieku. Nowy archimandryta, biskup Józef Lewicki, według badań O. Łesyk-Bondaruk przeniósł klasztor z rzecznej niecki na wysokie wzgórze naprzeciwko. Stanęły tu murowana cerkiew św. Mikołaja, dzwonnica nadbramna i dwupiętrowy dom biskupa. Nad wejściem do cerkwi do dziś widać datę — 1723.

Ale świątynia skrywa zagadkę. W 1982 roku podczas remontu zdjęto z kopuły jabłko — metalową kulę pod krzyżem. Znaleziono na nim dwa napisy: że świątynię zakładał Gedeon Bałaban w 1594 roku i że wzniósł ją Józef Lewicki w 1723 roku. Barokowa cerkiew mogła więc wyrosnąć na starych murach — ale mogła też stanąć w nowym miejscu. Odpowiedzi nadal nie ma.

Cerkiew zbudowano jako bazylikę: długą salę podzieloną rzędami filarów na trzy części — nawy. Styl to barok, z miękkimi łukami frontonu nad wejściem i sklepieniami na arkadach.

W październiku 1788 roku zebrali się tu na tydzień przełożeni wszystkich klasztorów bazyliańskich prowincji litewskiej. Takie zgromadzenia nazywano kapitułą: rozstrzygano na nich sprawy gospodarcze i szkolne oraz wybierano nowe władze. Żydyczyn był wówczas jednym z głównych ośrodków zakonu.

Zamknięcie (1828–1914)

Po rozbiorach Polski Wołyń znalazł się w Imperium Rosyjskim, które nie tolerowało unii. W 1828 roku klasztor bazylianów zamknięto, a świątynia stała się prawosławną cerkwią parafialną. To właśnie ją uratowało: cerkiew pozostała ludziom potrzebna. W 1839 roku klasztor ostatecznie zlikwidowano, część budynków rozebrano, a cegłę, jak mówią, wywieziono do Kiwerców na budowę dworca.

Dom biskupa przez dziesięciolecia stał bez remontu. W 1894 roku przekazano go wraz z dwoma ogrodami Ławrze Poczajowskiej. Ogród przynosił setki rubli rocznie — za te pieniądze odnawiano pałac. W pałacu poświęcono cerkiew domową.

Wojny, szkoła i cisza (1914–2002)

I wojna światowa przeszła przez sam Żydyczyn. W świątyni stali austriaccy żołnierze, a ołtarz, według wspomnień ówczesnego kapłana, służył im za sypialnię. W dniach 30–31 sierpnia 1915 roku koło wsi toczyły się walki. Austriackie gazety tej jesieni drukowały nazwiska chłopców z Górnej Austrii, którzy zginęli „pod Żydyczynem” — wśród nich dwóch braci z jednego gospodarstwa.

W latach 20.–30., gdy Wołyń należał do Polski, w pałacu działał przytułek dla sierot i osób z niepełnosprawnościami, w którym uczono po ukraińsku. Mieszkał tu biskup Polikarp (Sikorski) i działała komisja, która tłumaczyła Pismo Święte na język ukraiński.

W czasach radzieckich cerkiew pozostała parafialna, a w pałacu od 1947 do 1990 roku działała wiejska szkoła. Kryptę — podziemną grobowiec pod świątynią — zapomniano; według różnych opisów ją zasypano albo zabetonowano. W 1954 roku ściany cerkwi otynkowano, a napis „1723” nad wejściem wykonano na nowo.

Odrodzenie (2003 — dziś)

23 lipca 2003 roku klasztor reaktywowano. Pierwsi mnisi zamieszkali w na wpół zrujnowanym pałacu i zaczęli go restaurować. Z czasem wokół powstały skity — małe osady mnisze w rodzaju przysiółka — oraz nowe świątynie.

Pod koniec 2019 roku podczas wymiany posadzki w cerkwi św. Mikołaja świder zapadł się w pustkę. Tak odkryto kryptę z pochówkami w kilku warstwach. Mnisi przez dwa tygodnie wywozili stamtąd śmieci, a od 24 lutego 2022 roku krypta stała się schronem dla ponad dwudziestu mieszkańców wsi.

W 2024 roku cerkiew, dzwonnicę i dom metropolity wpisano do Państwowego Rejestru Nieruchomych Zabytków. Archeolodzy badają pochówki pod posadzką, a sam klasztor przyjmuje wycieczki, odprawia nabożeństwa i pomaga wojskowym. Prawie 800 lat po księciu Danielu ludzie nadal przyjeżdżają tu, by pomodlić się do świętego Mikołaja.

Słowniczek

Słowo	Co oznacza
Archimandryta	przełożony dużego, ważnego klasztoru
Unia (1596)	związek części Cerkwi prawosławnej z Rzymem: obrządek pozostał wschodni, a władzę papieża uznawano
Bazylianie	greckokatolicki zakon mniszy, nazwany na cześć świętego Bazylego Wielkiego
Kapituła	zgromadzenie przełożonych klasztorów zakonu
Bazylika	świątynia-sala, podzielona rzędami filarów na kilka podłużnych części (naw)
Barok	styl XVII–XVIII wieku: łuki, faliste fronty, bogate zdobienia
Jabłko	metalowa kula pod krzyżem na kopule; często wkładano do niej zapisy o budowie
Krypta	podziemny grobowiec pod świątynią
Skit	niewielka osada mnisza oddzielona od głównego klasztoru

Kronika

Liczby w nawiasach kwadratowych to numery źródeł w wykazie na dole strony. Adnotacja „według …” oznacza, że fakt potwierdza tylko jedno źródło. Rozdział „Podania” zawiera podania i legendy: zapisano je w źródłach, lecz nie potwierdzają ich dokumenty.

Dawny Żydyczyn

1. VIII–IX w.

   Na podgrodziu przy monasterze (wykop z 2009 r., 0,7 km na południowy wschód od klasztoru) w jamie gospodarczej nr 1 znaleziono lepioną ceramikę typu Łuka-Rajkowiecka; autorzy wykopalisk określają jamę jako wczesnosłowiańską. ^{[52, 53]} X–XI w. — Według Wiktora Bajuka podgrodzie powstało już w okresie lateńskim, a jego rozkwit przypadł na X–XI wiek; w wykopie odkryto warstwy kultury pomorskiej, czasów staroruskich i późnego średniowiecza. Osada należała do północnych przedmieść dawnego Łuczeska. ^{[52, 53]}

2. X–XIII w.

   W pobliżu znane są grodzisko Skudelnyczi (około 1,68 ha) i wzgórze Świętego Ducha z dawnym czworokątnym grodziskiem; znaleziono materiały z XI–XII w. Status grodziska źródła podają różnie (znaczenia lokalnego lub krajowego), a Żydyczyn w literaturze naukowej nazywa się zespołem osadniczym staroruskiego miasta. ^{[53, 76, 86]} Strona eparchii nazywa mieszkańców Skudelniczów garncarzami pracującymi „na zamówienie dworu książęcego”; archeologicznie chodzi o znaki garncarskie na dnach naczyń. Według Zhydychyn Center na wzgórzu Świętego Ducha już w X w. stał pierwszy zespół monasterski „z palisadą”; dokumentów na to nie przytoczono. ^{[53, 69, 80]}

3. XII w.

   Wykop z 2008 r. (56 m², prawy brzeg Styru, 0,6 km od grodziska): domostwa z XII–XIII w., dna z piętnem w kształcie krzyża, a także owalna budowla z piecem i skupiskiem dysz. ^[53] Według reportażu „Młodej Ukrainy” monasterem opiekował się książę Mikołaj Światosza — prawnuk Jarosława Mądrego, syn czernihowskiego księcia Dawida Światosławowicza, który zrzekł się tronu i przyjął postrzyżyny. Strona eparchii odnosi tę opiekę do XIV–XV w.; tytuł w źródłach waha się między „księciem łuckim” a „księciem czernihowskim”. ^{[69, 96]}

4. XIII w.

   Encyklopedie odnoszą pierwsze wiadomości o monasterze nad Styrem do XIII wieku; przewodnik z 1929 r. mówi, że „istniał już w XIII w.”. ^{[11, 61, 62]}

5. 975 (według tradycji klasztoru)

   Strona monasteru i szereg publikacji wiodą dzieje klasztoru od 975 r.: kroniki bazyliańskie miałyby wspominać archimandrytę Anekta, który podarował cerkwi Ewangelię. Dokumentu pierwotnego nie ma. ^{[70, 97, 98]}

6. 1227

   Latopis hipacki: Daniel Romanowicz jedzie do Żydyczyna, by „kłaniać się i modlić świętemu Mikołajowi”. Jarosław Ingwarowicz, który siedział w Łucku, wzywał Daniela do siebie; według przekazu latopisu w przekładzie L. Machnowca bojarzy radzili pojmać Jarosława, lecz Daniel odmówił, bo przybył tu się modlić, i pojechał do Włodzimierza. To pierwsza pisemna wzmianka o Żydyczynie; ikony latopis nie wymienia. ^{[1, 2, 69]} Według Encyklopedii Współczesnej Ukrainy było wówczas w monasterze około 80 mnichów, a przełożonym był Anak; to imię podaje tylko ESU. Tradycja klasztoru wymienia jako pierwszego przełożonego Anekta; żadnego z tych imion nie potwierdza dokument pierwotny. ^{[61, 70]} Autor eseju w „Monitorze Wołyńskim” uważa, że była tu wówczas raczej pustelnia niż monaster; to jego ocena. Polski szkic z 1898 r. pisze, że kroniki wspominają Żydyczyn i cerkiew św. Mikołaja już w 1227 r., powołując się na „Zbornik letopisej” I, s. 176. ^{[7, 99]}

   

7. 1236

   Szereg publikacji pisze, że Daniel „odwiedził to miejsce po raz drugi”, lecz nie podaje odsyłaczy do źródła. ^{[65, 100]} XIII w. (sporne) — Wersje ustne i publicystyczne opowiadają o napadzie, w którym zginęła większość braci; mówi się o około 80 lub ponad 100 mnichach, a napastnikami mają być „Tatarzy-Mongołowie”. Dokumentów nie przytoczono, rok w różnych materiałach także jest różny (XIII lub XV w.). ^{[101, 102]}

8. 1240–1340

   Żydyczyn ujęto w korpusie grodów południowo-zachodniej Rusi z tego okresu w rozprawie M. Kamińskiej (Kraków, 2020, s. 1158–1161). ^[54]

9. Przed 1335

   Encyklopedia historii Ukrainy pisze, że „uważa się”, iż już przed 1335 r. przełożeni monasteru nosili godność archimandryty; strona klasztoru odnosi status archimandrii do XIV w. Dokumentu nie wskazano. ^{[59, 64, 70]}

10. XIV w.

    Produkcja żelaza na podgrodziu: w budowli 2 znaleziono 4 całe dysze i 27 fragmentów, datowanych według ceramiki na XIV w.; związek tej produkcji z czasami księcia Lubarta to interpretacja autorów. Budowlę 1 datowano na XII–XIII w., więc są to dwie różne budowle, a nie dwa datowania jednej. ^{[51, 53]}

11. Koniec XIV – początek XVII w.

    Żydzi mieszkali we wsi Żydyczyn ponad 200 lat: według pinkasu synagogi łuckiej, przytoczonego w 1938 r. w „Roczniku Wołyńskim”, osiedlili się 7 km od miasta „za czasów Witolda”, a nazwę wsi wywodzono „od słowa Żyd”. Między osadą a Krasnem znajdował się wspólny cmentarz żydowsko-karaimski (dziś brak śladów), a także żydowska świętość, „o której nic bliższego nie wiemy”. ^[10]

12. Ok. 1392–1430 (według ikona.ua)

    Żydyczyn — miasteczko handlowe „za czasów Witolda”: dwa jarmarki rocznie, taryfy celne znacznie niższe niż w Łucku; monaster prosperuje (bartnictwo, rybołówstwo, łowy bobrowe, stawy z młynami). Ani odsyłaczy, ani dokładnej daty strona nie podaje (według jednego źródła). ^[103] Koniec XIV – początek XV w. — Strona klasztoru wspomina „cud ikony św. Mikołaja w Łukomlu”; Encyklopedia historii Ukrainy pisze, że mikołajską świętość z Żydyczyna przeniesiono do Łukomla (dziś obwód witebski). ^{[64, 70]}

13. 1429

    W Łucku odbył się zjazd monarchów; według strony eparchii część uczestników gościł Żydyczyn (według jednego źródła). ^[69] 1431 / XVI w. — W monasterze przechowywano pomianik księcia Fiodora Lubartowicza († 1431): według eparchii „zapewne księgę ołtarzową, do której wpisywano akty darowizny”. W sprawie sądowej o wieś Ochmatków w XVI w. archimandryta Warsonofiusz położył ten pomianik na stole jako dowód. ^{[69, 103]}

14. XV w.

    Publikacje bez odsyłaczy do dokumentów podają około 100 mnichów, status „ławry” i znaczną bibliotekę; według ikona.ua około 1454 r. do archimandrii należało 16 wsi. ^{[103, 104]} Do 1480 — Polski rocznik „Rocznik Wołyński” (1938) nazywa monaster „założony przed 1480 r.”. Źródłem tego sformułowania jest artykuł N. Pietrowa w „Wołynskije jeparchialnyje wiedomosti” z 1867 r. (nr 2–8), w którym Żydyczyn figuruje na liście nieistniejących monasterów prawosławnych z adnotacją „zał. przed 1480 r.” (według jednego źródła). ^[10]

15. 1491

    Według strony klasztoru w rękopiśmiennej Ewangelii monaster nazwano ławrą; Ewangelia z zapisem „Archimandrycie ławry żydyczyńskiej” znajduje się w archiwum moskiewskim. Związek tego zapisu z rokiem 1491 nie został udowodniony, a twierdzenie „najstarsza ławra” nie zostało zweryfikowane. ^{[70, 85, 98]}

16. 1496 (wariant 1495)

    Monaster spalono: według ESU i portalu „Ridna Krajina” — Tatarzy, według eparchii wołyńskiej i strony klasztoru — Tatarzy krymscy, synowie chana Mengli Gireja; wielu mieszkańców uprowadzono w niewolę. ESU podaje rok 1496; strona klasztoru pisze „w 1496 roku (według niektórych danych — 1495)”. ^{[61, 69, 70, 105]} 1496 — Polski druk z 1898 r.: Mengli Girej „zniszczył miasteczko z okolicznymi wsiami, cerkiew z klasztorem spalił, lud pognał w jasyr”; przypis odsyła do „Skarbca Daniłowiczów” II, s. 244 — tego samego źródła, co u Cynkałowskiego, więc nie jest to niezależne potwierdzenie. ^[7] 1497 — W „Roczniku Wołyńskim” (1939) w urwanym fragmencie powiedziano, że Tatarzy „zniszczyli Żydyczyn”, a dalej mowa o roku 1497 i Krzemieńcu; z urywka nie wynika, kto i kiedy dokładnie zniszczył wieś. ^[12]

    

17. Po 1496

    Monaster odnowiono przy poparciu książąt i miejscowej szlachty prawosławnej; ESU wymienia książąt Ostrogskich. ^{[61, 69]}

Pod berłem króla i Ostrogskich

1. 1500

   Książę Parfeniusz Włodzimierzowicz przekazał archimandrycie Arseniuszowi część wsi Achmatów ze stawem, młynem, łąkami i polami; w zamian prosił o wpisanie do monasterskiego pomianika. Inne źródło pod tym samym rokiem wymienia archimandrytę Józafata i potwierdzenie praw do wsi Sołtysy, Wasylki i Buremiec. ^{[47, 50]} 1502 — Król Aleksander wydał przywilej na te same wsie (Sołtysy, Wasylki, Buremiec) (według jednego źródła). ^[50]

2. 1507

   Zygmunt I na prośbę Konstantego Ostrogskiego oddał mu monaster w dożywotnie użytkowanie z prawem mianowania archimandryty. ^{[47, 106]}

3. 1517

   Według strony klasztoru murowaną cerkiew zbudowano kosztem Konstantego Ostrogskiego; Encyklopedia historii Ukrainy pisze zaś, że do początku XVIII w. wszystkie budowle były drewniane, a Rudecki opisuje w 1585 r. murowaną cerkiew obok drewnianej. ^{[47, 64, 70]}

4. 1533

   Z Żydyczyna zebrano pobór: 16 dymów, 11 ogrodów, 9 komorników, 12 rzemieślników, 2 bojarów (według Jabłonowskiego) (według jednego źródła). ^[100]

5. 1536

   Archimandryta Warsonofiusz uczestniczy w sprzedaży wójtostwa Bonia (według jednego źródła). ^[47] 1541 — Zygmunt potwierdził prawo do Sołtys (kopalnie rudy, drzewa bartne, wykopy) (według jednego źródła). ^[50] 1545 — Archimandryta był obecny przy lustracji zamku łuckiego; monaster utrzymywał jedną z gródek zamku. ^{[47, 50]}

6. 1552

   Strona klasztoru pisze, że monaster utrzymywał Basztę Archimandrycką zamku łuckiego; jest to inna data niż 1545 (według jednego źródła). ^[70] XVI w. — Jarmarki w Żydyczynie odbywały się dwa razy w roku; według eparchii Iwan Wyszeński w „Liście do księcia Ostrogskiego” „ostro potępia” jarmark w pobliżu znamienitej świątyni (według jednego źródła). ^[69]

7. 1555

   Biskup Teodozy Hulewicz zapisał monasterowi 5 kop groszy litewskich (według jednego źródła). ^[49] 1563 — „Według niektórych twierdzeń” Żydyczyn miał prawo magdeburskie; potwierdzenia w źródłach nie przytoczono (według jednego źródła). ^[100]

8. 1569

   Archimandryta Jona (Joan) Borzobohaty zapisał, by pochowano go w klasztorze (testament z 13.12.1569); jego daty i szczegóły władania monasterem źródła podają różnie. ^{[47, 49, 64]} 1570 — Obronę majątków powierzono staroście Romanowi Sanguszce; Żydyczyn nazwano „wsią duchowną” województwa wołyńskiego; rejestr poborowy odnotowuje 108 całych służb, 3 karczmy, 3 młyny wodne. ^{[50, 66, 100]} 1578 — Sporządzono inwentarz majątków (według jednego źródła). ^[50]

9. 1580

   Król Stefan Batory odebrał monaster Borzobohatemu i przekazał biskupowi Teofanowi Grekowi; spór trwał (według jednego źródła). ^[47] 1583 — Według spisu z 1583 r. Żydyczyn należał do najbogatszych monasterów prawosławnych Wołynia (obok Derman i Dorohobuża), z dobrami w powiatach łuckim i włodzimierskim (W. Tomkiewicz). ^[9]

10. 1584

    Starosta łucki Aleksander Proński z kompanią żołnierzy wyparł Borzobohatego z monasteru; z klasztoru wyrzucono kości pochowanych tam jego syna i synowej. ^[47] 1584–1597 — W „Roczniku Wołyńskim” (1934) czytamy: „Archimandryta Zydyczyński Bałaban tegoż Illę z tychże Dóbr wygnał” (spór Bałabana z Illą o majątki); tom 5–6 wspomina „jego walki o klasztor żydyczyński”. Roku w fragmentach OCR nie widać. ^{[13, 14]}

11. 1585–1586

    Klasztor zajął Gedeon Bałaban; w 1586 r. Zygmunt III usankcjonował to przywilejem. Monaster zastano w stanie zaniedbania: mieszkał tam tylko kapłan Fiodor, a drewniana cerkiew, stojąca obok murowanej, była ograbiona i miała zapadnięty dach. ^[47]

    

12. 1594

    Według napisu na jabłku pod kopułą, zdjętym w 1982 r., właśnie w tym roku świątynię zakładał biskup lwowski Gedeon Bałaban. ^{[69, 107]} 1595 — ESU wspomina udział mieszkańców w powstaniu Nalewajki (według jednego źródła). ^[65]

13. XVI–XVII w.

    Gospodarka majątków archimandrii opierała się na bartnictwie, rybołówstwie, smole, węglu drzewnym, rudzie żelaza i „łowach bobrowych” nad Styrem; obok rozwijały się handel i rzemiosło (według jednego źródła). ^[69]

Unia i spory

1. 1596

   Po synodzie brzeskim, na którym Bałaban stanął po stronie przeciwników unii, 8 października ogłoszono anatemę przeciw niemu i jego bratankowi Grzegorzowi; kierowanie monasterem pozwolono Aleksandrowi Siemaszce. Z czasem klasztor stał się greckokatolicki, lecz rok przejścia źródła podają różnie. ^{[47, 100, 108]} Po 1596 — Polski szkic z 1898 r.: monaster „jeden z pierwszych” przystąpił do unii i został podniesiony do godności opactwa; przełożonym był archimandryta oo. bazylianów; opat — „wysoki dostojnik na Wołyniu” z „rozległymi dobrami”. Roku w szkicu nie podano. ^[7] Koniec XVI – początek XVII w. — Według strony eparchii z powodu unii archimandria stała się ogniskiem walki; Bałaban mianował przełożonym bratanka Grzegorza-Gedeona, a biskup łucki Cyryl Terlecki chciał zarządzać „złotym jabłkiem” (tak nazywano klasztor); podczas jednego najazdu użyto artylerii, a Grzegorz-Gedeon pięć dób był oblężony pod kopułą. Źródła nie zawsze odróżniają biskupa Gedeona od jego bratanka (według jednego źródła). ^[69]

2. 1597

   W nocy na 21 sierpnia słudzy Siemaszki napadli na monaster i go zdewastowali; skarga Bałabana nosi datę 28 sierpnia 1597 r.; po dwóch tygodniach Bałaban siłą odzyskał klasztor. Siemaszko zmarł w 1597 lub 1598 r. ^{[15, 47]}

3. 1603–1611

   W 1603 r. zniesiono banicję Bałabana; w latach 1606–1611 toczyła się sprawa z J. Charlińskim; w 1607 r. Trybunał Lubelski orzekł banicję wieczystą W. Świszczowskiemu (według jednego źródła). ^[47]

4. 1607

   W maju zmarł Cyryl Terlecki. Według Encyclopedia of Ukraine Gedeon Bałaban zmarł 10 lutego 1607 r. we Lwowie; inne źródła podają około 1618 r., a artykuł o Szybińskim — grudzień 1620 r. ^{[16, 47, 48, 63]} 1608 — Według ESU monaster przeszedł pod zarząd bazylianów; według Encyclopedia of Ukraine od tego czasu do 1826 r. mieściła się tu rezydencja unickich biskupów łucko-ostrogskich, którzy byli zarazem archimandrytami. Datę przejścia w różnych materiałach podano różnie: 1608, około 1617, 1618, „ostatecznie” 1638. ^{[61, 62, 64, 100, 106]}

5. 1615

   11 lutego Iwan Bohowityn sporządził testament o pochówku w monasterze. ^[49]

6. 1618–1626

   Daty objęcia archimandrii przez Józefa Bakowieckiego-Mokosija źródła podają różnie: rok 1618 (według „Ukrainy Inkognity”), 1619, a także „przystąpił 18.09.1626”. Horin podkreśla, że H. Bakowiecki (mostowniczy) i K. Mokosij Bakowiecki to różne osoby. ^{[48, 109]} 1620 — Bałaban oddał Boholuby w dzierżawę J. Czerniewskiemu, Załucze — B. Daszkiewiczowi; spadkobiercy Daniel, Dymitr i Marcin Bałabanowie rościli sobie prawa do rzeczy monasterskich. ^[48]

7. 1621

   Archimandrytą mianowano Nikodema (Mokosija) Szybińskiego: 25 maja woźny wprowadził go w posiadanie, 27 maja sporządzono rejestr mienia. ^[48] W czerwcu Szybiński zlikwidował prawosławną wspólnotę żeńską przy cerkwi Świętego Ducha w Żydyczynie: wypędzono ją wraz z mieniem (skarga mnichów-mniszek z 14 czerwca). ^[48] 1621–1623 — Nikodem pożyczał od mostowniczego H. Bakowieckiego: 500 zł (12.06.1621), 800 zł (15.09.1621), 800 zł (23.09.1622); dług w 1623 r. spłacono; Krzysztof Mokosij Bakowiecki był pełnomocnikiem monasteru w sądzie. ^[48]

   

8. 1624

   Testament Marusi Bohowitynówny o pochówku w monasterze. ^[49]

9. 1625

   11 września metropolita Rutski wystąpił z protestacją, a 24 października sąd metropolitalny pozbawił Szybińskiego archimandrii i sanu duchownego; zawierane przez niego dzierżawy uznano za niezgodne z prawem. ^[48]

10. 1626

    22 lipca monaster opieczętowano i przekazano Izaakowi Wiczyńskiemu; 12 września Szybińskiego pojmano w Brześciu z rozkazu biskupa Jeremiasza Poczapowskiego i przez ponad sześć lat był pod strażą w Wilnie. W latach 1626–1632 wspierał go Rafał Korsak. ^{[48, 50]}

    

11. 1628–1629

    Archimandryta Józef (Mokosij-Bakowiecki) odzyskiwał bezprawnie oddane majątki: 14 lipca 1628 r. zawarł ugodę z księciem Aleksandrem Zasławskim w sprawie Sołtys, Wasylek, Didowicz i Sapotowicz, a w 1629 r. uzyskał w Trybunale Lubelskim banicję spadkobierców księcia. ^{[48, 50]} 1629–1742 — Zachowała się sprawa monasteru ze współwłaścicielami Kulczyna (CDIAK, f. 2071, op. 1, spr. 250). ^[36]

12. Lata 30. XVII w.

    W majątkach monasterskich naliczono 291 dworów (według Baranowicza) (według jednego źródła). ^[47]

13. 1632

    Według „Punktów uspokojenia” Władysława IV unicki biskup Jeremiasz Poczapowski ustąpił z katedry prawosławnemu, ale „wolno mu dożywotnio zachować” monaster żydyczyński (W. Tomkiewicz; rok — z kontekstu elekcji). ^[9]

14. 1636–1640

    Według anglojęzycznej Wikipedii w 1636 r. zniesiono eparchię łucko-ostrogską, a następnie zarządzał nią archimandryta żydyczyński; Rafał Korsak figuruje jako archimandryta w latach 1637–1640. Inne źródła datują go na lata 1638 i 1639. ^[68] 1638 — Król Władysław IV nadał opatowi dwa coroczne jarmarki i cotygodniowy targ (ESU); Encyklopedia historii Ukrainy odnosi zaś do roku 1638 ostateczne utrwalenie unii i status stałej rezydencji łuckich biskupów unickich. ^{[64, 65]} 1639 — Rafał Korsak wszczął pozew o ziemie monasteru. ^[50]

15. 1644–1645

    Jakub Susza pisze w Żydyczynie „Fenix” o cudach ikony chełmskiej (około 700 cudów); strona eparchii dodaje, że w czasach wojennych ikona ukrywała się w murach monasteru. Natanael (1644) i Mikołaj (1645) Łozowieccy figurują jako archimandryci. ^{[50, 69, 108, 110]}

Epoka kozacka i powrót

1. 1648

   Według gazety „Wołyńska eparchia” latem oddział Kołodki wyzwolił Klewań, Łuck i Żydyczyn. Dokładny dzień nie został ustalony. ^[60] 1649 — Koniec roku: sejm zatwierdza ugodę zborowską; prawosławnym przyznano eparchię chełmską i szereg świętości wołyńskich, w tym „klasztor Żydyczyński”. ^[9]

2. 1650

   Chłopi pobili Polaków pod Żydyczynem (Tysza); archimandrytę Makosieja (Deńsko) sądzono za napad na Krzemieniec, król zwrócił monaster Neonilowi (Łozowickiemu); monaster na krótko przeszedł do prawosławnych. ^{[60, 65, 100]}

3. 1654

   2 stycznia zjazd szlachecki we Włodzimierzu żąda zwrotu wsi archimandryty. ^[60] 1655 — Kozacy, według polskiego szkicu z 1898 r., „zawładnęli klasztorem żydyczyńskim, przekształcając go na wschodni, schizmatycki” (przypis do Orgelbranda, t. XXVIII, s. 1116). To trzecia data (po 1649 i 1650) w dziejach przejścia do prawosławnych, dlatego nie sprowadzamy ich do jednego wydarzenia (według jednego źródła). ^[7]

   

4. 1659

   Ikona chełmska przez pewien czas przechowywana była w podziemiach monasteru (strona klasztoru); Encyklopedia historii Ukrainy mówi tylko „XVII w.”. ^{[64, 70]} 1662 — Według podania Jerzy Chmielnicki mieszkał w Żydyczynie pod imieniem mnicha Gedeona; Encyklopedia historii Ukrainy uważa tę opowieść za legendarną. ^{[64, 100]}

5. 1668

   Monaster znów staje się bazyliański: „już w 1668 r. klasztor zwrócono bazylianom”. ^[7] XVII w. — Cerkiew Świętego Ducha wspominają dokumenty z XVII w.; według legendy zapomniano o niej później, bo „niedaleko wyrosła nowa, kamienna świątynia”. ^{[69, 111]}

6. 1676

   Jakub Susza — archimandryta (według Suszczuka i Majdańca). ^[50]

7. Koniec XVII w.

   Bazylianie mieli do 50 monasterów w dwóch prowincjach (ruskiej i litewskiej); na Wołyniu — opactwa żydyczyńskie, poczajowskie, dermańskie, dorohobuskie i mielecki (według Batiuszkowa). ^[7]

Epoka baroku i bazylianie

1. 1703

   Niektóre reportaże i opisy datują zespół na „1703 – XIX w.”; potwierdzenia w napisach nie ma. ^{[110, 112]}

2. 1719–1723

   Według tez O. Lesyk-Bondaruk (WNU) Józef Lewicki, „nowo mianowany archimandryta”, przeniósł klasztor z doliny rzecznej na wysokie wzgórze naprzeciwko i wzniósł nowy zespół w stylu baroku: cerkiew, dzwonnicę, dom biskupów i archimandrytów, seminarium, cele i zabudowania gospodarcze za murowanym ogrodzeniem. Są to tezy bez odsyłacza do dokumentu, dlatego podajemy to jako wersję. ^[58] Lata 20. XVIII w. — Encyklopedia historii Ukrainy: dwupiętrowy dom biskupi z konsystorzem, apartamentami biskupa i celami; później seminarium i dwukondygnacyjna dzwonnica. ^[64]

3. 1723

   Data w sztukatorskim napisie na tympanonie portalu zachodniego. Według ESU w tym roku cerkiew i pałac metropolitów wzniósł chełmski biskup Józef Lewicki; według „Istorycznej Wołyni” i eparchii wołyńskiej odbudował on świątynię założoną w 1594 r.; strona klasztoru opisuje trzynawową barokową bazylikę. Przewodnik z 1929 r. datuje cerkiew na rok 1726. Czy cerkiew przebudowano, czy wzniesiono na nowo, źródła nie rozstrzygają. ^{[11, 61, 62, 69, 70, 107]} Na jabłku pod kopułą były dwa napisy: o założeniu świątyni w 1594 r. przez biskupa lwowskiego Gedeona Bałabana i o założeniu w 1723 r. przez biskupa chełmskiego Józefa Lewickiego; strona eparchii pisze, że „długo za datę narodzin uważano rok 1723”. ^{[69, 107]}

   

4. XVIII w.

   Pałac metropolitów: ESU i Zhydychyn Center datują go na 1723 r.; Zhydychyn Center precyzuje, że stoi „na miejscu monasterskiej świetlicy z XVI w.”, a Zruchno.Travel podaje „koniec XVIII w.”. ^{[61, 77, 113]} Wielka dzwonnica bramna: Zhydychyn Center i Encyklopedia historii Ukrainy nazywają ją dwukondygnacyjną (dolna kondygnacja — brama); oględziny z 2024 r. opisują ją jako trzykondygnacyjną. ^{[64, 75, 92]} Według ikona.ua klasztor ogrodzono wysokim murem i posadzono wokół morwy (według jednego źródła). ^[103]

   

5. 1736–1750

   Monaster procesował się z łuckimi trynitarzami. ^[50] 1739 — Zgłoszenie do łuckiego sądu miejskiego o naruszeniu granic i wyrębie lasu (CDIAK, f. 2071, op. 1, spr. 265). ^[37]

6. 1740

   Majątki monasterskie obejmowały m.in. Żydyczyn, Boholuby, Nieboszczkę, Nieżel, Rokinie, Didowicze, Sapotowicze, Klepaczów, Jeziorko, Omelaniki i Podhajce (według jednego źródła). ^[50] 1745 — Monaster włączono do litewskiej prowincji bazyliańskiej. ^{[57, 100]}

7. 1774–1778

   Ignacy Wołodźko i Teodozy Rostocki — archimandryci; w 1778 r. dekret królewski w sprawie Zmijewskiego z opatem Wołodźką. „Index nominum” (1928) potwierdza imię: „Żydyczyn, abbas v. Wołodźko Ignatius”. ^{[19, 50]} 1775 — Według reportażu namalowano ikonę św. Mikołaja, która znajduje się dziś w świątyni; jest podobna do utraconej. Zhydychyn Center pisze, że dawnego obrazu „z XIII w.” nie zachowano, a obecny pochodzi z XVIII w. ^{[81, 96]} 1778 — Zachowano zbiór dokumentów o granicach posiadłości monasteru (CDIAK, f. 2071, op. 1, spr. 25). ^[35]

8. 1782–1811

   „Archeion” (1935): „Od 1782 opat żydyczyński, od 1805 sufr. łucki z tyt. bpa ostrogskiego” (imienia w urywku nie widać; zmarł w 1811); „Kalendarzyk Polityczny” z 1809 r. wspomina opata żydyczyńskiego w kapitule biskupstwa ostrogskiego. ^{[18, 20]}

9. 6–15 października 1788

   W opackim klasztorze w Żydyczynie odbyła się kapituła prowincji litewskiej zakonu bazyliańskiego; przewodniczył jej protoarchimandryta, opat żydyczyński Porfiriusz Skarbek-Ważyński, protektor kolegium włodzimierskiego. Niektóre teksty nazywają ją „generalną”, lecz zapis pierwotny mówi o kapitule prowincjalnej. ^[5] 1788 — Porządek obrad kapituły: liczne sprawy organizacyjne i gospodarcze, w tym szkolnictwo; wybrano nowe władze prowincji. ^[5]

   

10. 1789

    17 stycznia generał bazylianów napisał do prowincjała list datowany w Żydyczynie. ^[4] 1791–1792 — W Sołtysach działała rudnia (kowal Grzegorz Kozłowski) (według jednego źródła). ^[50]

11. 1793

    Archimandryta Benedykt Bakowiecki (według jednego źródła). ^[50]

Imperium, kasata i Poczajów

1. 1795

   Drymba pisze o ukazie w sprawie likwidacji scentralizowanych władz bazyliańskich, po którym w ciągu trzech lat klasztor oddano rzymskim katolikom; „Konkurent” pisze, że Katarzyna II kazała zamknąć monaster. Encyklopedia historii Ukrainy tego ukazu nie wspomina. ^{[106, 108]}

2. 1797–1798

   W monasterze osiedlili się mnisi trapiści: rok 1797 podaje Cynkałowski, 1798 — strona klasztoru; „Przegląd Kościelny” (1892) pisze, że Żydyczyn „był stolicą trapistów w Polsce”. ^{[21, 57, 70, 100]}

3. 1798–1799

   Opis z 1798 r. (O. Birjulina, 2007): Sołtysy — 7 dworów i 42 osoby, Didowicze — 13 dworów i 79 osób; wizytacja z 1799 r. odnotowuje w Didowiczach 7 chat i 2 karczmy — są to zapewne różne typy źródeł. ^{[50, 58]}

4. Początek XIX w.

   W posiadłościach monasteru naliczono 1,6 tys. poddanych (według jednego źródła). ^[64]

5. 1802–1835

   Opactwo żydyczyńskie — największy kościelny właściciel ziemski parafii: wsie Żydyczyn, Bohoiuby (w skanie OCR; możliwe, że Boholuby), Jeziorko, Klepaczów, Nieboszczka, Rokinie, Sapohów, Żabka; osada Liplanki; cztery smolarnie (żydyczyńska, klepaczowska, stepecka, żeleżnicka). ^[8]

6. 1826

   Zakończył się okres, gdy w monasterze mieściła się rezydencja biskupów unickich; według strony eparchii na mocy ukazu carskiego archimandrię zniesiono, ale życie klasztoru trwało „do początku lat 40. XIX w.”. ^{[62, 69, 70]}

7. Sierpień 1827

   Jan Damaskin Krasowski, nazwany w „Kuryerze Litewskim” „arcybiskupem najpierw połockim, potem łuckim greckounickim”, zmarł w Żydyczynie, „w jego rezydencji”; dzień śmierci w skanie jest nieczytelny (OCR podaje „9.5”); zostawił znaczny majątek. ^[6]

8. 16 września 1827

   Ogłoszenie „Dano w Żydyczynie” za podpisem „biskupa sufragana łuckiego unickiego Cyryla Serocińskiego”: spadkobiercy zmarłego mają się stawić z dokumentami. Numer gazety datowany jest 28 września 1827 r. według starego stylu. ^[6]

   

9. 1828

   Według „Wołynskije jeparchialnyje wiedomosti” z 1894 r. (nr 29) zamknięto monaster bazyliański, świątynia stała się prawosławna, a budynki przekazano resortowi duchownemu; Encyklopedia historii Ukrainy również pisze o zamknięciu w 1828 r. i cerkwi parafialnej. ^{[3, 64]}

10. 1828–1833

    Według „Istorycznej Wołyni” podczas likwidacji monasteru unickiego świątynię przekazano gminie, stała się parafialna, co uchroniło ją od zniszczenia (według jednego źródła). ^[107]

11. 1829

    Według „Ukrainy Inkognity” monaster przekazano rzymskim katolikom (według jednego źródła). ^[109]

12. 1832

    Kasata: polski przewodnik z 1929 r. i polska Wikipedia datują likwidację na rok 1832, a budynki, według Wikipedii, ponownie przejęli mnisi prawosławni. ^{[11, 67]}

13. 1839

    Monaster zamknięto i częściowo rozebrano; nabożeństwa odbywały się już tylko w cerkwi św. Mikołaja. Przyczynę źródła podają różnie: Encyclopedia of Ukraine — rozkaz Mikołaja I, „Konkurent” i ESU — skutek ograniczeń wobec bazylianów w Imperium Rosyjskim, materiał turystyczny — ograniczenia za Katarzyny II. ^{[61, 62, 99, 101, 106]}

    

14. 1845

    Według ikona.ua monaster „ostatecznie zamknięto” w 1845 r.; cerkiew św. Mikołaja działała, jej kapłanami byli Klemens Oleniczy, Roman i Fiodor Cybulscy (według jednego źródła). ^[103]

15. XIX w.

    Cegłę z rozebranych budynków monasterskich wywieziono do Kiwerc: „Konkurent”, „Ridna Krajina” i autor „Monitora Wołyńskiego” wiążą to z budową dworca; miejscowa opowieść mówi o rozebranej „małej szkole” (dawnym seminarium) obok monasteru. To podanie bez dokumentu. ^{[99, 105, 106, 114]}

16. 1847

    Księgi metrykalne Żydów powiatu łuckiego, obejmujące Łuck, Kiwerce, Bakiw, Żydyczyn i Wyszeńki (DAWO, f. 96, op. 1, spr. 7 i 8). ^{[38, 39]}

17. 1865

    Według „Wołynskije jeparchialnyje wiedomosti” z 1894 r. dom biskupi wymagał remontu kapitalnego już w 1865 r. ^[3]

18. 1871–1872

    Kapłan Roman Cybulski otworzył w Żydyczynie jednoklasową szkołę ludową; w następnym roku uczyło się w niej 56 chłopców (według jednego źródła). ^[103]

19. 1872

    Synod postanowił przekazać dwupiętrowy kamienny dom biskupi duchowieństwu parafialnemu, lecz z braku środków (kosztorys — do 15 000 rubli) decyzji nie wykonano. ^[3]

20. 1875

    Sporządzono spis rodzin chłopskich wsi Żydyczyn (DAWO, f. 3, op. 1, spr. 10). ^[40]

21. Koniec XIX w.

    Według Cynkałowskiego Żydyczyn — miasteczko gminy Rożyszcze: 86 domów, 687 mieszkańców, cerkiew, szkoła, dwa jarmarki rocznie. ^{[57, 100]}

22. 1893

    Archiwum monasteru trafiło do Wołyńskiego Cerkiewno-Archeologicznego Składu Starożytności. ^[115]

23. 1894

    9 września ukaz Synodu nr 3975 przekazał budynki i dwa sady Ławrze Poczajowskiej: rezydencję arcybiskupią z cerkwią domową; dzierżawa sadów — 275 rubli rocznie. Archimandryta Filaret odnowił sad, arcybiskup Modest remontuje pałac. ^{[3, 116]}

    

24. 1894–1898

    Prowadzona jest księga metrykalna cerkwi św. Mikołaja wsi Żydyczyn powiatu łuckiego (DAWO, f. 35, op. 9, spr. 56). ^[41]

25. 1895

    Plon z sadu przyniósł 500 rubli; środki te przeznaczono na odnowę pałacu (według jednego źródła). ^[116]

26. 1897

    Arcybiskup Modest poświęcił cerkiew domową wileńskich męczenników Antoniego, Jana i Eustachego (strona klasztoru); strona eparchii pisze jedynie, że stało się to „cztery lata” po 1894 r., czyli w 1898. Bezpieczne sformułowanie — „lata 90. XIX w.”. ^{[69, 70, 73]}

27. 1899–1905

    Aleksander Malewicz publikuje w „Wołynskije jeparchialnyje wiedomosti” serię „Dawnaja Żydyczynskaja archimandrija na Wołyni”: według adnotacji datę założenia określa się jako 1480, 1333–1370 lub 1227, a „Żydyczyn istniał już w 975 r.” (o wsi, nie o monasterze). Samego tekstu serii nie widzieliśmy. ^{[10, 88]}

28. 1902–1908

    Sad wydzierżawiono Izerowi Wostiurze za 400 rubli rocznie, od 1908 r. — za 830 rubli. ^[116]

29. 1909

    Kapłanem cerkwi św. Mikołaja został Fiodor Cybulski, syn Romana, rodowity żydyczynianin; jednoklasową szkołę przekształcono w jednoklasową szkołę ludową (według jednego źródła). ^[103]

30. 1911

    Spis: 734 mieszkańców, szkoła jednoklasowa, towarzystwo kredytowe, monaster (według jednego źródła). ^[100]

31. 21 kwietnia 1912

    Czeska gazeta „Čech” cytuje rosyjski memoriał o zniesieniu diecezji łuckiej: sufragan (ksiądz Sieroczyński) „ma tysiąc rubli rocznej pensji z dochodów monasteru żydyczyńskiego”. Daty samego memoriału nie podano. ^[34]

32. 1913

    Restauracja, polichromie i wystrój cerkwi. ^[109]

Wojna

1. 1914

   Podczas I wojny światowej w zespole mieścił się sztab 11. Pułku Izjumskiego (tak w źródle: „cesarza Henryka Pruskiego”; zapewne chodzi o pułk księcia Henryka Pruskiego — tytuł w źródle jest nieścisły), później — sierociniec. Według „Istorycznej Wołyni” w tych latach ucierpiały ikony z XVIII w. ^{[69, 101, 107, 114]}

2. 1914–1918

   Według Drymby w świątyni stacjonowali wojskowi austriaccy: ołtarz służył za sypialnię, a chorągwie wykorzystywano na onuce (świadectwo kapłana F. Cybulskiego). Zdjęcia wnętrza i wsi z lat 1917–1918 znalazła T. Jaćeńko. ^{[108, 112]} Cudowną ikonę św. Mikołaja, według doniesień, ewakuowano do Żytomierza i stamtąd zaginęła. ^{[108, 110]}

   

3. 30–31 sierpnia 1915

   Walki pod Żydyczynem (Zydyczyn): piechurzy austro-węgierscy z Górnej Austrii (Salzkammergut, Innviertel); gazety austriackie z listopada 1915 – lutego 1916 r. informowały o poległych „bei Zydyczyn”. Pułk nie we wszystkich doniesieniach jest wymieniony (o IR 59 zob. niżej). Rok w niektórych fragmentach OCR odczytano jako 1914 lub 1916. ^{[28, 29, 30, 31, 33]}

   

4. Jesień 1915 – styczeń 1916

   „Neue Warte am Inn” (Braunau) z 21.11.1915 (s. 4) donosi: bracia Johann i Matthias Ederowie z St. Konrad, synowie z gospodarstwa Hochleiten, służyli w k.u.k. Infanterieregiment Nr. 59 i obaj polegli 31.08.1915 „bei einem Gefechte in Zydyczyn in Rußland”. Numer z 30.01.1916 (s. 4) donosi, że Franz Stadler z Fraunsdorf (parafia Ohlsdorf), syn rolnika, poległ 30.08.1915 „bei Zydyczyn” w 28. roku życia; pułku w wierszu nie wskazano. ^{[28, 30]} „Neue Warte am Inn” (12.12.1915) i „Salzkammergut-Zeitung” (05.12.1915) donoszą o śmierci 31.08.1915 „bei Zydyczyn” Karla Thannera z Gschwandt. ^{[29, 31]} Strona „Salzkammergut-Zeitung”, datowana w ANNO na 14.11.1915, zawiera podobny zapis o braciach Ederach, lecz w OCR pułk to „Nr. 69”, a rok „1916”, i wspomniano na niej wydarzenia z 1916 r.; zatem data tego numeru jest wątpliwa i nie opieramy się na nim. ^[32]

5. 1915–1916

   Według „Innviertler Volkszeitung” (25.02.1916) Karl Schernhammer z Altheim, lat 20, dostał kulę w głowę 30 sierpnia „na północ od Łucka, pod Żydyczynem” i „następnego dnia” został pochowany w Żydyczynie; rok w OCR odczytano jako 1914, z kontekstu chodzi najprawdopodobniej o 1915 (ocena). ^[33] Fotografowie austriaccy Kriegspressequartier uwiecznili pozycje nad Styrem, zaporę drogową, drzewo przy drodze Łuck–Żydyczyn i cerkiew w Żydyczynie (czy jest to cerkiew monasterska, wymaga sprawdzenia). ^{[42, 43, 45, 46]}

   

   

6. 1916

   Zdjęcie „Pozycja piechoty na bagnie i jeźdźcy konni pod Żydyczynem”; data zapisu w archiwum (01.01.1916) jest najprawdopodobniej umowna. ^[44]

   

   

7. Grudzień 1917

   Według noty w „Istorii mist i sił URSR” we wsi ustanowiono władzę radziecką (według jednego źródła). ^[100]

Okres polski i II wojna światowa

1. 1921

   W pałacu działa przytułek dla inwalidów i sierot z nauczaniem w języku ukraińskim (świadek — senatorka Ołena Lewczanowska); strona eparchii nazywa go jedynym zakładem opiekuńczym na Wołyniu z wykładowym językiem ukraińskim. „Głos Wołyński” (12.11.1921) wspomina „ochrony w Żydyczynie i Rożyszczach”. ^{[26, 69, 108, 117]}

2. 3–10 października 1921

   Zjazd duchowieństwa i świeckich w Poczajowie: pierwszy punkt uchwały — odnowić łucką katedrę biskupią, na której utrzymanie miały iść dochody z majątków dawnej archimandrii żydyczyńskiej. ^[59]

3. 1925

   „Życie Wołynia”: 24 maja wspomniano „ochronkę” w Żydyczynie (działacz Jan Bondaruk); 30 sierpnia — ankietę wśród „ludności ruskiej w Żydyczynie” o nabożeństwach w języku ruskim. ^{[24, 25]}

4. 1929

   „Ilustrowany przewodnik po Wołyniu” nazywa monaster „najbogatszym na Wołyniu” (10 wsi), datuje cerkiew na rok 1726 i kasatę na rok 1832; „Wołyński Dziennik Wojewódzki” (1929, nr 12, poz. 155) odnotowuje „dzwonnicę dawnego kościoła bazyliańskiego” w stylu „pseudo-gotyk”. ^{[11, 17]}

5. 1930

   „Samorząd” (7 września) wspomina sejmikowe „schronisko” w Żydyczynie (według jednego źródła). ^[27]

6. 1933

   „Biuletyn Polsko-Ukraiński” (9 lipca) pisze o sporze wokół majątku Żydyczyn pod Łuckiem (według jednego źródła). ^[23]

7. 1934

   „Biuletyn Polsko-Ukraiński” (19 sierpnia): łucki Polikarp w Żydyczynie w celu ostatecznej weryfikacji ukraińskiego (przekładu) (według jednego źródła). ^[22]

8. Początek lat 30. – 1936

   Rezydencja Polikarpa (Sikorskiego); komisja przekładu Pisma Świętego na język ukraiński pracowała w Żydyczynie: strona klasztoru podaje rok 1935, eparchia — 1936, inne materiały — „lata 30.”. ^{[61, 64, 69, 70]}

9. 1938

   Wiosną działa nadrejon OUN nr 6 „Żydyczyn”; na przełom 1938 i 1939 r. przypadają aresztowania. ^{[100, 114]}

10. 1939

    Z cerkwi zdjęto dzwony (według słów miejscowej mieszkanki, zapisanych przez gazetę rejonową); w latach wojny zespół wykorzystywano jako przytułek dla dzieci, utrzymywany przez miejscowych mieszkańców. Strona Łuck Turyzm pisze, że świątynia ani razu nie była zamknięta. ^{[69, 93, 101, 114]}

11. 1941–1944

    Okupacja niemiecka; według wspomnienia w 1942 r. pocisk trafił w cerkiew i nie przebił ściany. ^{[100, 114]}

12. Okres radziecki

    O krypcie pod świątynią zapomniano: według różnych tekstów ją zasypano, zniszczono lub zabetonowano; górne pochówki zostały naruszone. Przypisać tego określonemu wyznaniu źródła nie pozwalają. ^{[70, 118, 119]}

Lata radzieckie

1. 1947

   Dzwony, według słów miejscowej mieszkanki, powieszono z powrotem. ^[114] W pałacu zaczęła działać szkoła wiejska (do 1990 r.). ^{[69, 99]}

2. 1954

   Remont cerkwi: otynkowano ściany, pomalowano boazerie; odnowiono sztukatorski napis „RB 1723” na portalu (według jednego źródła). ^[107]

   

3. 6 września 1979

   Uchwała Rady Ministrów USRR nr 442 włącza „Dzwonnicę XVIII w.” do wykazu zabytków urbanistyki i architektury objętych ochroną. ^[95]

4. 1982

   Podczas remontu z kopuły zdjęto jabłko pod kopułą z dwoma napisami: o założeniu świątyni w 1594 r. przez biskupa Gedeona Bałabana i w 1723 r. przez biskupa Józefa Lewickiego. ^{[69, 107]}

5. 1990

   Szkoła przeniosła się, a pałac znów podupadł. ^{[69, 99]}

Odrodzenie

1. 1999

   Państwowy rejestr zabytków nieruchomych (projekt), „Pamiatky Ukrajiny” 1999, nr 2–3: dzwonnica XVIII w. ^[95]

2. Początek lat 2000.

   Restaurację pałacu rozpoczął Kościół Prawosławny Ukrainy Patriarchatu Kijowskiego (UPC KP); autor „Monitora Wołyńskiego” widział wówczas „paradoks”: pałac należał do KP, a cerkiew i dzwonnica — do Patriarchatu Moskiewskiego (MP), i wyznania rozdzielało ogrodzenie. ^[99]

3. 2003

   23 lipca Święty Synod Patriarchatu Kijowskiego wznowił działalność monasteru; pierwszym namiestnikiem został hieromnich Marek (Lewkiw). Pierwsi mnisi — Marek, Hiob, Mikołaj i Światopełk. ^{[69, 85, 105, 117]} W pałacu założono korpus kelijny monasteru z cerkwią domową św. Mikołaja Światoszy; poświęcenie cerkwi domowej — 19 lutego 2005 r., to inne wydarzenie. ^{[70, 77]}

4. 24 listopada 2005

   Bracia po raz pierwszy odprawili nowy rymowany akatyst do Matki Bożej Chełmskiej w języku ukraińskim. ^[69]

5. 2007

   Konstanty (Marczenko) przeniósł się do klasztoru w maju; ukazał się zbiór „Żydyczyn przez wieki”, z. 3, oraz książka I. Majdaniec i H. Marczuk „Postaci archimandrii żydyczyńskiej”; z. 1 „Czytań Mikołajowskich” datowano na 2007 r. ^{[56, 58, 120]}

6. 2008

   Marka przeniesiono do Kijowa; namiestnikiem został Konstanty (Marczenko). ^[102]

7. 14 października 2010

   Poświęcono skit Świętego Ducha (Pokrowa, arcybiskup Michał UPC KP). Strona eparchii pisze, że skit „wzniesiono w 2011” — jest to rozbieżność dat. ^{[69, 72, 121]}

   

8. 2011

   Założono skit „Źródło Życiodajne” między Żydyczynem a Liplanami; 14 października poświęcono krzyż i miejsce odbudowy soboru Zmartwychwstania. ^{[60, 69, 79]}

9. 2003–2015

   Trwała restauracja; wzniesiono piekarnię. ^[69]

10. 2012–2023

    Budowa świątyni Zmartwychwstania (dolna świątynia — Zaśnięcia); prace wznowiono wiosną 2023 r. ^{[71, 122]}

11. 2014

    Na grodzisku Skudelnyczi odkryto piec garncarski (ponad 2 m, XIV–XV w.); założono dolne ściany świątyni Zmartwychwstania. ^{[76, 120]}

12. 2015

    Żeński skit Świętych Piotra i Pawła w Liplanach: w październiku poświęcono miejsce, w grudniu — drewnianą świątynię. ^{[72, 83]}

13. 2016

    Klasztorowi przywrócono status archimandrii; mieszka w nim około 15 mnichów. 23 maja archimandryta Konstanty poświęcił CNAP w Żydyczynie. ^{[59, 85, 89]}

14. 2017

    22 maja odsłonięto płaskorzeźbę króla Daniela (na 790-lecie pierwszej wzmianki); 3 września — Jerozolimska jutrznia; 11 grudnia poświęcono dzwonnicę i dzwony; w grudniu — Małą dzwonnicę nad studnią. ^{[74, 90, 123]}

15. 21 lutego 2018

    Prezentacja projektu „Żydyczyńska ławra – zapomniana historia”; obecni byli m.in. rektorzy WPBA i ŁNTU oraz przewodniczący żydyczyńskiej OTH. ^{[84, 124]}

16. Luty 2019

    Wspólnota cerkwi św. Mikołaja przeszła do Prawosławnego Kościoła Ukrainy; polska Wikipedia pisze „od 2018”. ^{[67, 106, 125, 126]}

17. 23 lutego 2019

    Około 3:30 w nocy przy cerkwi św. Mikołaja doszło do strzelaniny; policja wszczęła postępowanie karne z art. 129 KK (groźba zabójstwa). Szczegółów i ocen stron nie podajemy. ^{[127, 128, 129]}

18. 25 sierpnia 2019

    Przy monasterze otwarto centrum informacji turystycznej „Zhydychyn Center”; inicjator — przełożony Konstanty Marczenko, zainwestowano około 300 tys. hrywien. ^{[91, 101]}

19. 26 grudnia 2019 – 15 lutego 2020

    Podczas urządzania posadzki w świątyni św. Mikołaja wiertło wpadło w pustkę; odkryto podziemną kryptę z pochówkami na kilku poziomach. Sprzątanie podziemi trwało dwa tygodnie i wywieziono kilka ton śmieci; dla zwiedzających kryptę otwarto przed Ofiarowaniem Pańskim 2020 r. ^{[114, 118, 119]}

20. 18 lutego 2020

    „Suspilne” poinformowało o znalezisku; krajoznawca Petro Tronewicz przypomniał o podobnych kryptach w Myłcach i Iwanówce. ^[119]

21. 2020

    Według „Monitora Wołyńskiego” w monasterze żyje dziesięciu mnichów, trwa restauracja pałacu, odnowiono Skit Świętego Ducha. Przez trzy miesiące lockdownu bracia rozwozili medyków. ^{[99, 130]}

    

22. 6 listopada 2020

    Bracia chcą odnowić drewnianą kaplicę cmentarną. ^[131]

23. 2021

    Około 55 wycieczek, ponad 1100 zwiedzających. ^[132]

24. 29 marca 2021

    Narada w Zhydychyn Center w sprawie prac archeologicznych na fundamentach dawnego korpusu kelijnego przy wjeździe do klasztoru. ^[87]

25. 2022

    Od 24 lutego krypta stała się schronem dla ponad 20 mieszkańców; w Wielkiej dzwonnicy otwarto centrum „Isychia”. Georadar wykrył pod wzgórzem pustki i pozostałości budowli. ^{[75, 101, 133, 134]}

26. 2023

    23 lipca obchodzono 20-lecie odrodzenia; w kwietniu projekt zwyciężył w European Heritage Days; 10 września odbyła się mobilna wystawa „Wielka historia starożytnego Żydyczyna”; otwarto dzwonnicę-memoriał Świętych Piotra i Pawła; przy monasterze utworzono ochotniczą straż pożarną. ^{[88, 117, 134, 135, 136]} H. Ochrimenko i S. Łokajczuk opublikowali wstępną informację o staroruskim Żydyczynie i monasterze św. Mikołaja (zbiór „Pamiatky kniażoji doby”, Łuck, s. 17–26). ^[55]

27. 19 kwietnia 2024

    Zespół zabytków monasteru św. Mikołaja (cerkiew, dzwonnica, dom metropolity) wpisano do Państwowego rejestru zabytków nieruchomych zarządzeniem Ministerstwa Kultury nr 295; wówczas też wykryto grodzisko żydyczyńskie z warstwą kulturową z XI–XIII w. (według jednego źródła). ^[92]

28. 23 grudnia 2024

    Poświęcono nowy kamienny ołtarz (prestoł). ^[137]

29. 2024–2025

    Archeolodzy z Instytutu Ukrainoznawstwa im. I. Krypiakewycza, Uniwersytetu Użhorodzkiego i Politechniki Lwowskiej w ramach projektu „Między Wschodem a Zachodem” badają zabytki pogrzebowe z XI–XVIII w.: pod posadzką sali modlitewnej cztery krypty, a pod ołtarzem jeszcze jedno pomieszczenie. ^[138]

30. 16 lipca 2025

    Wira Hupało i Iryna Łucyk zakończyły fachowy opis znalezisk. ^[139]

31. 8–9 maja 2025

    Metropolita Epifaniusz po raz pierwszy przewodniczył liturgii w klasztorze; obchodzono „1050-lecie” liczone od 975 r. — według własnej tradycji monasteru. ^[140]

32. 2025

    Otwarto nadrzeczną przestrzeń ekokulturalną „PryStań”; 18 sierpnia w monasterze działa „punkt niezłomności” z charytatywnymi jarmarkami na rzecz wojskowych. ^{[141, 142]}

    

33. 21 czerwca 2026

    Monaster — jedyny przedstawiciel Ukrainy w programie europejskim (Peer-Learning Visit w Rotterdamie). ^[143]

Utracone i odtworzone

Architektura

Cerkiew to trzynawowa czterofilarowa bazylika z półkolistą absydą, wejście — od zachodu. Tak opisują ją zarówno „Istoryczna Wołyń”, jak i Wikipedia. Od strony południowej dobudowano dwukondygnacyjną bryłę. Styl — barok.

Poniżej dwa elementy świątyni omówione dokładniej.

Portal z przyczółkiem odcinkowym

Główne wejście ujęto w portal z przyczółkiem odcinkowym — łukowym, bez ostrego kąta trójkąta. Na tympanonie znajduje się sztukatorski napis z datą i sztukatorski herb. Przyczółek odcinkowy to w baroku ulubiony zabieg: zamyka kompozycję miękkim łukiem i nie wchodzi w spór z półkolistymi arkadami wewnątrz. Pamiętajmy tylko, że obecny napis „RB 1723” to odtworzenie z 1954 roku.

Sklepienia na gurtach

Nawy przekryto sklepieniami krzyżowymi na gurtach. Gurt to żebro przerzucone między filarami w poprzek nawy: dzieli przestrzeń na przęsła i przejmuje część obciążenia sklepienia. Cztery filary, na których spoczywają łuki, wyznaczają „czterofilarowy” układ bazyliki. Okna nawy głównej są prostokątne, z trójkątnymi nadokiennikami — niewielkimi gzymsami-daszkami nad otworami.

Dzwonnica bramna

Dzwonnica nad wjazdem jest dwukondygnacyjna: dolna kondygnacja stanowi paradną bramę monasteru, górna — właściwą dzwonnicę. Wikipedia nazywa ją charakterystycznym zabytkiem ukraińskiego baroku początku XVIII wieku, który w odróżnieniu od wielu podobnych nie uległ późniejszym przebudowom. Uchwała z 1979 roku, która wpisała dzwonnicę na listę zabytków, datuje ją na XVIII wiek. W pobliżu zachowały się pozostałości wału obronnego, który otaczał monaster.

Ikonostas i ikony

Ikonostas cerkwi pochodzi z 1862 roku, a carskie wrota są starsze, z początku XVIII wieku. „Istoryczna Wołyń” opisuje ich rzeźbienia: łodygę akantu, rozety, kolumienkę z mitrą i krzyżem. Ikony ikonostasu namalował w 1941 roku malarz Steciuk według szkiców Iwana Iżakewycza. W świątyni znajdują się barokowe ołtarze przyścienne z początku XVIII wieku — wielokondygnacyjne rzeźbione ścianki dekoracyjne — oraz dwie ikony z XVII wieku w tradycji kijowskiej: „Chrystus Pantokrator” i „Matka Boska Hodegetria”, ta ostatnia w srebrnej pozłacanej oprawie z herbem zamawiającego.

Encyklopedia Współczesnej Ukrainy wspomina wśród świętości ikonę św. Mikołaja z XV wieku i rząd apostolski z XVII wieku.

Dom biskupi

Obok cerkwi stoi dom biskupi — w Wikipedii „pałac metropolitów”, w uchwale z 1979 roku — „dom metropolity” z 1723 roku. Po zamknięciu monasteru stał na wpół zrujnowany; później, według Wikipedii, go odnowiono i urządzono w nim cerkiew domową. Cerkiew, dzwonnica i pałac razem tworzą zespół z XVIII wieku, w którym zachowały się wszystkie trzy główne bryły.

Kamień i materiał

Źródła opisują cerkiew jako murowaną, lecz materiału ścian nie precyzują. Wiadomo, że później, w 1954 roku, ją otynkowano. Zatem obecna powierzchnia to warstwa XX wieku na murze XVIII-wiecznym (lub, być może, starszym).

Co warto zobaczyć

• Portal zachodni z przyczółkiem odcinkowym, herbem i datą.
• Dzwonnicę bramną — bramę i dzwonnicę w jednej budowli.
• Carskie wrota z początku XVIII wieku z akantem i rozetami.
• Dom biskupi (pałac metropolitów) obok cerkwi.
• Pozostałości wału przy dzwonnicy.

Z Żydyczyna do Łucka jest kilka kilometrów; razem z cerkwią Pokrowy i soborem Trójcy Świętej tworzy dobry szlak po wołyńskim baroku i tym, co go poprzedzało. A cztery filary bazyliki to okazja, by przypomnieć, jak w świątyni działają kolumny i pilastry.

Czy wiesz, że

Podania

Postaci

• Daniel Romanowicz (Halicki) — książę, który w 1227 r. przybył do Żydyczyna, by pomodlić się świętemu Mikołajowi; płaskorzeźbę w parku Króla Daniela odsłonięto w 2017 r.
• Mikołaj Światosza — książę łucki, według podania opiekun klasztoru; tytuł i czas opieki źródła podają różnie.
• Fiodor Lubartowicz — książę († 1431), którego pomianik przechowywano w monasterze.
• Mengli Girej i jego synowie — chan krymski i jego synowie, wiązani z napadem w 1496 r.
• Parfeniusz Włodzimierzowicz — książę, w 1500 r. przekazał archimandrycie Arseniuszowi część wsi Achmatów.
• Konstanty Ostrogski — otrzymał monaster w dożywotnie użytkowanie od Zygmunta I (1507) z prawem mianowania archimandryty.
• Teodozy Hulewicz — biskup połowy XVI w.; w 1555 r. zapisał monasterowi środki.
• Jona (Joan) Borzobohaty(-Krasieński) — archimandryta, którego w 1584 r. wypędzono z klasztoru; lata jego władania źródła podają różnie.
• Gedeon Bałaban — biskup lwowski; według napisu na jabłku pod kopułą w 1594 r. zakładał świątynię; strona eparchii odróżnia go od bratanka Grzegorza-Gedeona, który był przełożonym.
• Cyryl Terlecki — biskup łucki, zwolennik unii, rywal Bałabana; † 1607.
• Aleksander Siemaszko — szlachcic, starosta łucki; w 1596 r. przekazano mu zarząd monasterem; † 1597 lub 1598.
• Aleksander Proński — starosta łucki, który w 1584 r. wyparł Borzobohatego z monasteru.
• Piotr Rutski — unicki metropolita kijowski, który w 1625 r. pozbawił Szybińskiego archimandrii.
• Jeremiasz Poczapowski — unicki biskup łucki; w 1626 r. kazał pojmać Szybińskiego, w 1632 r. dożywotnio zachował monaster żydyczyński.
• Iwan Bohowityn i Marusza Bohowitynówna — szlachta, która zapisała, by pochowano ją w monasterze (1615, 1624); według hipotezy badaczy ich pochówki mogą znajdować się w krypcie.
• Aleksander Zasławski — książę, z którym w 1628 r. archimandryta Józef zawarł ugodę o zwrocie majątków.
• Jakub Susza — archimandryta, później biskup chełmski; w Żydyczynie pisał „Fenix” o cudach ikony chełmskiej.
• Józef Lewicki — biskup chełmski; według ESU wzniósł cerkiew i pałac metropolitów w 1723 r., według „Istorycznej Wołyni” odbudował świątynię.
• Porfiriusz Skarbek-Ważyński — opat żydyczyński i protoarchimandryta, który przewodniczył kapitule w 1788 r.
• Jan Damaskin Krasowski — unicki władyka łucki, który zmarł w Żydyczynie w sierpniu 1827 r.
• Cyryl Serociński — unicki sufragan łucki, który 16 września 1827 r. podpisał w Żydyczynie ogłoszenie o spadku po Krasowskim.
• Modest (Strelbicki) — arcybiskup żytomierski i wołyński; w latach 90. XIX w. opiekował się pałacem i poświęcił cerkiew domową wileńskich męczenników.
• Roman i Fiodor Cybulscy — kapłani cerkwi św. Mikołaja; Roman w 1871 r. otworzył szkołę, Fiodor od 1909 r. był kapłanem i świadczył o stanie świątyni w latach wojny.
• Aleksander Malewicz — autor serii „Dawnaja Żydyczynskaja archimandrija na Wołyni” (WEW, 1899–1905).
• Ołena Lewczanowska — senatorka, świadek przytułku z 1921 r. z nauczaniem w języku ukraińskim.
• Polikarp (Sikorski) — miał rezydencję w Żydyczynie na początku lat 30.; tu pracowała komisja przekładu Pisma Świętego.
• Marek (Lewkiw) — pierwszy namiestnik odrodzonego klasztoru (2003–2008), później arcybiskup.
• Konstanty (Marczenko) — przełożony monasteru od 2008 r., archimandryta; inicjator Zhydychyn Center i oczyszczenia krypty.
• Irajda Majdaniec — krajoznawczyni, autorka noty historycznej o archimandrii żydyczyńskiej (2016) i współautorka prac o majątkach i postaciach archimandrii.
• Wiktor Bajuk i Ołeksandr Złotohorski — archeolodzy, którzy badali podgrodzie i dysze (2008–2010).
• Wira Hupało i Iryna Łucyk — badaczki Instytutu Ukrainoznawstwa im. I. Krypiakewycza, opracowujące znaleziska z krypt.
• Archimandryci i przełożeni przed unią (do 1596–1608) — Anekt (975, legendarny); Anak (1227; imię tylko w ESU); Arseniusz (1500); Józafat (1500 lub 1502); Warsonofiusz (1536); Jona Borzobohaty (1569–1580 lub 1582; wypędzony w 1584); Teofan Grek (1580, biskup); Gedeon Bałaban (1585–1607; o datach życia zob. „Co mówią różne źródła”); Grzegorz-Gedeon Bałaban (bratanek; lat nie podano); Aleksander Siemaszko (zarządca 1596–1597); Teodozy (Rudnicki) — imię z kategorii Wikipedii, lata nieznane. Konstanty Ostrogski (1507) archimandrytą nie był — władał monasterem „prawem dożywocia”.
• Archimandryci linii unickiej (1608–1828) — Józef (Mokosij-)Bakowiecki (mianowany w 1618 lub 1619; 1628–1629; † ok. 1655); Nikodem (Mokosij) Szybiński (1621–1626); Antoni Sielawa (1622 lub 1623–1624; później arcybiskup połocki); Izaak Wiczyński (kanonik, namiestnik 1621; 22.07.1626 przyjął klucze); Jeremiasz Poczapowski (od 1632 miał zarządzać monasterem); Rafał Korsak (1637–1640 według anglojęzycznej Wikipedii; 1638 i 1639 według innych); Natanael Łozowiecki (1644); Mikołaj Łozowiecki (1645); Jakub Susza (1644; administrator 1649–1652; 1676); Augustyn (Aleksander) Łodzięta (1655–1691; † czerwiec 1691 w Żydyczynie); Filip Wołkowicz (1730); Ignacy Wołodźko (1774–1778); Teodozy Rostocki (1774–1778); opat nieznany (1782–1811); Porfiriusz Skarbek-Ważyński (1788); Benedykt Bakowiecki (1793); Florian Korsak i Jona II (daty nieznane); Grzegorz Kochanowicz (biskup łucko-ostrogski 1807–1814, † 1814 w Żydyczynie); Jan Damaskin Krasowski (biskup łucki od 1826; † 1827). Lata Łodzięty, Wołkowicza, Sieławy i Kochanowicza — według ukraińskiej Wikipedii.
• Linia prawosławna XVII w. — Aleksander Atanazy Puzyna (prawosławny biskup łucki i ostrogski 1633–1647 lub 1650, archimandryta żydyczyński do 1638; † 25.12.1650, według polskiej Wikipedii); Makosiej (Deńsko) (1649–1650); Neonil (Łozowicki) (1650; nie utożsamiamy z Łozowieckimi).
• Po 1828 — Filaret (1894, archimandryta Ławry Poczajowskiej, który odnowił sad); Modest (Strelbicki) (1894–1897, arcybiskup); Józef Siemaszko (XIX w., tu przyjął święcenia); Polikarp (Sikorski) (początek lat 30. – 1936).
• Odrodzony klasztor (od 2003) — Konstanty (pustelnik w ruinach, do 2003); Marek (Lewkiw) (wrzesień 2003 – listopad 2008); Konstanty (Marczenko) (od 2008, archimandryta); Nikodem (Smiły) (2016, dziekan); Hiob (Boguch) (przełożony Skitu Świętego Ducha od 2010); Eulalia (Stadniuk) (ihumenia Skitu Świętych Piotra i Pawła od 2020); Sylwester (Hromyk) (hieromnich, 2021).

Co mówią różne źródła

Jak cytować