Formy krzyża: jak je rozróżniać i co oznaczają

W świątyni są rzeczy, które nie mogą być przypadkowe. Krzyż jest pierwszą z nich. Widzimy go tak często, że przestajemy go dostrzegać: staje się znakiem, który „czyta się” od razu, bez przyglądania. A przecież dwa przecinające się ramiona mogą mieć kilkanaście różnych oblicz, a za każdym stoją stulecia praktyki, gustu, teologii i po prostu ręki mistrza.

Dla zamawiającego krzyż ta różnica nie jest akademicka. Krzyż na kopule, krzyż przy drodze i krzyż na grobie żyją w różnych warunkach i działają inaczej. Pierwszy musi być czytelny z daleka, drugi — wyjść człowiekowi naprzeciw w drodze, trzeci — strzec pamięci. A forma, którą wspólnota odczuwa jako „swoją”, bywa starsza niż jakiekolwiek nasze objaśnienie.

Ten artykuł nie rozstrzyga, czyj krzyż jest bardziej poprawny. Pomaga rozróżniać formy, znać ich nazwy i tradycyjne znaczenia oraz zadać zamawiającemu te pytania, które lepiej postawić, zanim kamień trafi na obrabiarkę.

W skrócie

• Forma krzyża to nie ozdoba, lecz wybór tradycji: w różnych tradycjach i okolicach wykształciły się własne typy.
• Najprostsze rozróżnienie opiera się na liczbie i długości ramion: cztery równe (grecki), cztery z dłuższym dolnym (łaciński), sześć i osiem (z tabliczką i podnóżkiem).
• Ukośny podnóżek krzyża ośmioramiennego ma kilka tradycyjnych interpretacji; są one przekazane, a nie dowiedzione, dlatego poprawnie jest przedstawiać je jako różne głosy tradycji.
• W ukraińskiej tradycji kamieniarskiej osobną warstwę tworzą krzyże rozszerzone (łapowe), nazywane zarówno „kozackimi”, jak i „maltańskimi”, choć „maltański” w wąskim sensie oznacza inną formę.
• Nazwa zależy od źródła, więc w rozmowie z kamieniarzem lepiej pokazać formę na rysunku, niż poprzestać na słowie.
• Przed zamówieniem krzyża kamiennego trzeba ustalić: formę zgodną z tradycją wspólnoty, przeznaczenie, proporcje, grubość ramion, napis i podstawę — i uzgodnić wszystko z kapłanem.

Po co znać formę krzyża?

Forma odpowiada jednocześnie na trzy pytania: do jakiej tradycji należy krzyż, gdzie będzie stał i co mówi.

Tradycja jest pierwsza. Dlatego wymóg „wszystkie mają być takie” tu nie działa. Działa co innego: co było w tej wsi, w tym monasterze, w tej parafii.

Miejsce jest drugie. W badaniu ludowej plastyki memorialnej okolic Stryja przywołano klasyfikację M. Sumcowa, według której krzyże przydrożne dzieli się na „wotywne”, „na krwi” i „ochronne”, czyli postawione dla spełnienia obietnicy, w miejscu tragicznego zdarzenia albo dla ochrony wsi przed klęską żywiołową. Ten sam krzyż na kopule i ten sam na grobie to różne zadania.

Symbolika jest trzecia. Narasta powoli. Krzyż nie od razu stał się głównym znakiem: krzyż czteroramienny jako wyraźny wizerunek, w odróżnieniu od symboli ukrytych, pojawia się w katakumbach św. Lucyny w III wieku, a głównym symbolem chrześcijaństwa stał się później.

Jakie są podstawowe formy krzyża?

Łaciński. Dolne ramię jest dłuższe od pozostałych, górna część słupa wystaje ponad poprzeczkę. To forma szczególnie rozpowszechniona w chrześcijaństwie zachodnim: od niej wywodzi się także plan „krzyża łacińskiego” w architekturze — nawa i przecinający ją transept. W katolickiej plastyce metalowej XVIII–XIX wieku taki krzyż nierzadko kończy się na ramionach gotyckimi czteroliściowymi rozetami (kwadrylobami), czyli podstawa formy jest ta sama, a zakończenia ramion zmieniają jej charakter.

Grecki (równoramienny). Cztery ramiona jednakowej długości. W kompozycji krzyż równoramienny wizualnie skupia się wokół punktu przecięcia.

Ośmioramienny. Pionowy słup, dwie górne belki (krótka u góry — tabliczka, dłuższa pod nią — poprzeczka dla rąk) i ukośna dolna — podnóżek. Tradycyjne objaśnienia: górna belka przedstawia napis Piłata („Jezus Nazarejczyk, Król Żydowski”, J 19,19), skracany po łacinie jako INRI. Dolna — podnóżek, do którego przybito stopy.

Dlaczego podnóżek jest ukośny? Istnieje kilka tradycyjnych wyjaśnień i żadne nie jest jedyne. Według jednego nachylenie symbolizuje cierpienie, „agonię i walkę” Zbawiciela; według innego odsyła do dwóch łotrów: koniec uniesiony wskazuje na skruszonego, opuszczony — na tego, który bluźnił. To różne głosy, warto przedstawiać je obok siebie, a nie wybierać „właściwego”.

Sześcioramienny. W dawnych rękopiśmiennych Ewangeliach i mozaikach spotyka się krzyże sześcio-, siedmio- i ośmioramienne; sześcioramienne z pogrubieniami na końcach znane są także w zachodniej plastyce metalowej. Znaczenie sześciu końców nie zostało utrwalone jednym wyjaśnieniem, dlatego formę rozpoznaje się po liczbie ramion, a znaczenie ustala w tradycji konkretnej wspólnoty.

Patriarszy (dwubelkowy). Pionowy słup z dwiema poprzeczkami, niższa jest dłuższa. Nazywa się go też lotaryńskim: pod tą nazwą znany jest w Europie Zachodniej. Pojawia się na monetach bizantyjskich, m.in. za Justyniana II (705–711). Jedno z przypisywanych mu znaczeń: pierwsza belka — śmierć, druga — zmartwychwstanie; istnieją też inne odczytania (tabliczka, podnóżek, szale sprawiedliwości, dwaj łotrzy).

Krzyż tau. W kształcie litery T, czasem z rozszerzonymi końcami. Nazwę wziął od greckiej litery. Tertulian i Orygenes łączyli znak na czole z Ez 9,4 ze zwyczajem pierwszych chrześcijan kreślenia na czole znaku krzyża. Wiążą się z nim franciszkanie i antonianie.

Krzyż świętego Andrzeja (ukośny). W kształcie litery X. Łączy się go z apostołem Andrzejem według przekazu. Rzymska typologia krzyży znała formę X (crux decussata) jako osobny typ.

Czym jest krzyż „maltański” i krzyż rozszerzony?

Tu jest najwięcej zamieszania terminologicznego i zasługuje ono na osobną uwagę.

Krzyż maltański w wąskim sensie to cztery elementy w kształcie litery „V”, zbiegające się wierzchołkami w środku; związany jest z joannitami. Ale potocznie „maltańskimi” nazywa się często wszystkie krzyże rozszerzające się ku krawędziom, a właśnie je określa termin cross pattée. Hasło encyklopedyczne o krzyżu maltańskim wprost zauważa, że inne krzyże z rozszerzonymi ramionami „często błędnie” nazywa się maltańskimi.

W ukraińskiej tradycji kamieniarskiej ten typ ma własną nazwę i historię. Tarnopolski badacz Wasyl Iłczyszyn, którego słowa przytacza Ukrinform, zauważa w odniesieniu do krzyży z obwodu tarnopolskiego, że ich forma zmieniała się z czasem: ramiona się zaokrąglały, a w epoce kozackiej pojawiły się krzyże „na wzór maltańskich”, które nazywa się też „kozackimi”. W typologii krzyży nagrobnych opracowanej przez Sapożnikowa, Słiusara i Szuwałowa wyodrębniono osobną klasę krzyży „łapowych, czyli korsuńskich”; przez analogię z datowanymi zabytkami proste krzyże łapowe uznaje się tam za najstarsze spośród zbadanych. A jeszcze wcześniej, w 1908 roku, Szyrocki na materiale z Podola wyodrębniał cztery podstawowe rodzaje krzyży nagrobnych: trójramienny, ukośny, prosty oraz sześcio-ośmioramienny; krzyże kozackie XVII–XVIII wieku uważał za osobną grupę.

Jeszcze jeden szczegół dla zamawiającego: na cmentarzu Kujalnickim pod Odessą, powstałym w drugiej połowie XVIII wieku, przeważają krzyże czteroramienne, a greckie i rozszerzone należą do najczęstszych; wszystkie nagrobki wykuto tam z litych bloków wapienia. Te formy nie są wyjątkiem, lecz zwykłym językiem epoki.

Co jeszcze się spotyka: krzyż kwietny, z kołem, z półksiężycem?

Kwietny (rozkwitły). Końce ramion zdobią zakończenia kwiatowe lub liściaste; w heraldyce to cross fleury, krzyż z kwiatami na końcach. Ukraiński przykład z innej dziedziny: w objaśnieniu logo Patriarszej Komisji UKGK ds. ewangelizacji „rozkwitły krzyż dwuramienny” przedstawiono jako „żywy, kwitnący organizm”, symbolizujący Drzewo Życia. To oczywiście współczesne odczytanie konkretnego znaku, ale pokazuje, dokąd prowadzi ta forma: od geometrii do obrazu.

Krzyż z kołem (celtycki). Krzyż łaciński z pierścieniem wokół przecięcia ramion, który powstał w Irlandii i Brytanii we wczesnym średniowieczu. Wyjaśnień pierścienia jest kilka, wśród nich — przejście od krzyży drewnianych, które wymagały podpór, oraz reminiscencja dawniejszych krzyży w kole. Monumentalne kamienne „wysokie krzyże” IX–XII wieku to jeden z najbardziej znanych przykładów krzyża jako architektury.

Krzyż na półksiężycu. Spotyka się formę, w której pod krzyżem znajduje się półksiężyc; jej interpretacje są różne. Na cmentarzu Kujalnickim zdarzają się krzyże z półksiężycem u podstawy.

Co o krzyżach mówią napisy?

Napis to sposób, by dodać krzyżowi słowa. Na górnej tabliczce krzyża ośmioramiennego umieszcza się skrót ІНЦІ (po łacinie INRI) — „Jezus Nazarejczyk, Król Żydowski”, według Ewangelii św. Jana. Skrót ІС ХС oznacza „Jezus Chrystus”, a greckie НИКА (NIKA) — „zwycięża”. Więcej o tym, jak czytać te i inne napisy, — w naszym artykule Napisy na ikonach.

Dla kamienia wynika z tego praktyczna konsekwencja: napis to także rzeźba. Litery wtopione w relief wymagają głębokości i szerokości kreski, a nie tylko ładnego kroju pisma. Badacze odnotowują, że na ludowych nagrobkach zdarzają się błędy w datach i lustrzanie zapisane cyfry, a napisy nie występują wszędzie: na wsi, jak piszą, „po prostu nie było człowieka biegłego w piśmie”. Dziś błąd w napisie to już nie folklor, lecz zepsuty kamień.

Tabela form

Forma	Jak rozpoznać	Gdzie występuje	Co oznacza (według tradycji)
Łaciński	Dolne ramię dłuższe, górna część słupa wystaje ponad poprzeczkę	Tradycja zachodnia; krzyże katolickie; plan świątyni	Ogólny znak chrześcijaństwa; w architekturze — nawa i transept
Grecki	Cztery równe ramiona	Tradycja bizantyjska	Znaczenie nieustalone
Ośmioramienny	Tabliczka, poprzeczka, ukośny podnóżek	Tradycja wschodnia: świątynie, krzyże przydrożne, nagrobne	Tabliczka — napis Piłata; podnóżek — oparcie stóp; nachylenie tłumaczy się różnie
Sześcioramienny	Sześć końców; liczba i układ belek różne	Rękopisy, mozaiki, katolicka plastyka metalowa	Znaczenie nieustalone
Patriarszy	Dwie poprzeczki, niższa dłuższa	Monety bizantyjskie; „lotaryński” na Zachodzie	Śmierć i zmartwychwstanie (jedno z odczytań)
Tau	W kształcie litery T	Franciszkanie, antonianie	Odniesienie do Ez 9,4 (znak na czole)
Świętego Andrzeja	W kształcie litery X	Przekaz o apostole Andrzeju	Łączony z apostołem Andrzejem
Maltański	Cztery elementy w kształcie „V” zbiegające się w środku	Joannici, heraldyka	Osiem narożników różne źródła objaśniają różnie
Rozszerzony („kozacki”)	Ramiona rozszerzają się ku końcom	Ludowe nagrobki; w literaturze opisywany też jako „kozacki”	W literaturze łączony z epoką kozacką; nazwy w źródłach się nie pokrywają
Kwietny	Kwiatowe lub liściaste zakończenia	Heraldyka, współczesna symbolika cerkiewna	Drzewo Życia (we współczesnej interpretacji)
Z kołem (celtycki)	Krzyż łaciński z pierścieniem na przecięciu	Irlandia, Brytania, wysokie krzyże	Kilka wyjaśnień pierścienia, jednego brak
Z półksiężycem	Krzyż nad sierpem księżyca	Cmentarz Kujalnicki	Interpretacje się różnią

Krzyż w kamieniu: co ustalić przed zamówieniem

Kamień nie znosi poprawek, dlatego większość pytań trzeba zamknąć jeszcze przed pierwszym cięciem.

• Tradycja wspólnoty. Jaką formę ma świątynia czy cmentarz, w które krzyż się wpisuje. Forma obca miejscowej tradycji będzie w tym miejscu wyglądać obco.
• Przeznaczenie. Krzyż na kopule, przydrożny, pamiątkowy czy nagrobny ma różne warunki: odległość, z której się go ogląda, obciążenie wiatrem, dotyk człowieka.
• Błogosławieństwo i uzgodnienie. Formę, napis i miejsce należy uzgodnić z kapłanem lub przełożonym przed szkicem, a nie po nim.
• Proporcje. Stosunek długości i szerokości ramion, wysokość nad podstawą. W krzyżach ludowych, ciosanych ręcznie, widać niedokładności geometrii i asymetrię; dziś to już nie tolerancja, lecz wybór.
• Grubość ramion i końców. Rozszerzony koniec, trójliść, zakończenie kwiatowe — to miejsca cienkie. Im bardziej złożony kontur, tym kamień jest bardziej podatny na odprysk; konkretne minimalne przekroje zależą od skały i warunków, dlatego ustala się je na etapie projektu.
• Rodzaj kamienia. Badacze zauważają, że wapień szybko niszczeje od wapna, a pionowo ustawione płyty z muszlowca są mniej podatne na wpływy atmosferyczne. Wybór skały jest częścią decyzji o formie.
• Napis. Tekst, krój pisma, głębokość liter, język. Sprawdzenie pisowni i kanonicznego skrótu — przed rzeźbieniem.
• Podstawa i cokół. Stare krzyże nierzadko wrastają w ziemię i ich podstawę trudno zobaczyć i zbadać. Dlatego cokół, jego formę, wysokość i zagłębienie warto przemyśleć zawczasu.
• Miejsce i orientacja. W którą stronę patrzy krzyż, jak oświetla go słońce, jak cień kładzie się na napisie.

Krzyż jako decyzja

Formę krzyża wybiera się według tradycji, a nie według gustu. W skrócie: najpierw — co to za miejsce i kim jest jego wspólnota, potem — do jakiej linii należy forma, i dopiero wtedy — jak wykonać ją w kamieniu. Właśnie te pytania warto rozstrzygnąć, zanim kamień trafi na obrabiarkę. Takie krzyże projektujemy z myślą o konkretnej świątyni i konkretnym miejscu, w rozmowie z kapłanem od pierwszego szkicu.