Katedra Świętych Piotra i Pawła w Łucku: jezuicka świątynia przy bramie zamkowej

Pierwszy kamień tej świątyni spoczywa w jej własnych fundamentach. W 1610 roku biskup Paweł Wołucki poświęcił kamień węgielny — i wmurowano go w podstawę nowego kościoła, którego budowę rozpoczęto dopiero sześć lat później.

W skrócie

Historia

Jezuitów do Łucka zaprosił w 1604 roku biskup Marcin Szyszkowski. W 1608 roku szkołę misyjną przekształcono w kolegium, a w 1609 roku król Zygmunt III udzielił przywileju na zakup działki pod kościół i nowe kolegium. Budowano na skraju Zamku Okólnego, przy jego bramie wjazdowej: południowo-zachodni mur stanął na miejscu dawnych drewnianych umocnień i patrzył „w pole”. Strzelnice w fasadach i w piwnicach przypominają, że świątynia miała także przeznaczenie obronne.

Projekt wykonał Włoch Giacomo Briano, który w latach 1616–1620 (według różnych danych — 1616–1619 lub 1617–1621) nadzorował prace. Po nim budowę prowadził Maciej Maik. Sklepienia założono w 1630 roku, a w 1637 ukończono kopułę; dwie wieże i galerie pojawiły się podczas odbudowy w latach 1724–1730. Kościół konsekrował biskup Andrzej Gembicki w 1639 roku (według innych danych — w 1640). Obok powstało kolegium, gdzie według Wikipedii uczyło się od 150 do ponad 300 uczniów.

Pożar z 14 czerwca 1724 roku poważnie uszkodził kościół, a do 1730 roku przebudował go jezuita-architekt Paweł Giżycki: świątynię z obu stron obudowano galeriami, powstały dwie wieże i nabrała klasycystycznego wyglądu. Katedry Świętej Trójcy po pożarze w 1781 roku nie odbudowano, a w 1787 roku stolicę biskupią przeniesiono do dawnego kościoła jezuitów; według „Monitora Wołyńskiego” poświęcił go jako katedrę biskup Jan Kaszkowski. Pożar z 1818 roku wymusił zastąpienie gontowego dachu metalowym, pożar z 1924 roku zniszczył ołtarz główny, a w maju 1944 roku świątynia ucierpiała od bombardowania.

Po wojnie katedrę zlikwidowano, a świątynię zamknięto (w 1946 r., według innych danych — w 1947 lub 1948). W podziemiach przechowywano warzywa, w 1980 roku otwarto muzeum ateizmu (według innych danych — w latach 70.), a później wnętrze przerobiono na ekspozycję „Kosmos”. Pierwsze nabożeństwo po przerwie odbyło się 27 września 1990 roku; katedrą kościół stał się ponownie w 1996 roku, wraz z odnowieniem diecezji łuckiej.

Chronologia

Liczby w nawiasach kwadratowych to numery źródeł z listy na dole strony. Adnotacja „według …” oznacza, że fakt potwierdza tylko jedno źródło. Rozdział „Podania” zawiera podania i legendy: są zapisane w źródłach, ale nie zostały potwierdzone dokumentami.

Epoka I. Wcześniejsza katedra i założenie jezuickiej rezydencji

1. 1427–1428

   Wielki książę Witold wzniósł w Łucku pierwszą drewnianą cerkiew katedralną Świętej Trójcy (według Suspilne — w 1427 r.); łacińskie tablice w katedrze wspominają przeniesienie stolicy biskupiej z Włodzimierza do Łucka w 1428 r. ^{[1, 13, 15]}

2. 1538–1544

   Biskup Jerzy Falczewski zastąpił drewnianą cerkiew Trójcy murowaną (według Suspilne — „prawdopodobnie w 1545 r.”). ^{[5, 13]}

3. 1604

   Biskup łucki Marcin Szyszkowski był inicjatorem i fundatorem kolegium jezuickiego. Tego samego roku otwarto dom misyjny z bezpłatnymi szkołami publicznymi. ^{[1, 20]}

4. 1609

   Król Zygmunt III udzielił przywileju na zakup działki pod kościół i nowe duże kolegium. ^[1]

5. 1610

   Według Fundacji „Dziedzictwo Kulturowe” biskup Paweł Wołucki poświęcił kamień węgielny, który wmurowano w fundament przyszłego kościoła. Wołucki kierował diecezją łucką od 1607 do 1616 r. Ukraińska Wikipedia pisze, że poświęcił on fundamenty już po założeniu w 1616 r. ^{[1, 3, 19]}

6. 16 lipca 1616

   Założono kamień węgielny pod fundamenty kościoła z udziałem jezuity Giacoma Briana. Nadzór Briana przypada na lata 1616–1620 (według Dziedzictwa — 1616–1619). ^{[1, 3, 24]}

7. 1616–1639

   Budowa trwała 23 lata. Świątynię wznoszono na miejscu wieży wjazdowej Zamku Okólnego, aby zastąpiła odcinek muru zamkowego, a główna fasada patrzyła na bramę wjazdową. Plan jest krzyżowo-kopułowy, oparty na greckim krzyżu wpisanym w kwadrat. ^{[1, 23]}

8. 1627

   Nadzór nad budową przejął architekt Maciej Maik (May). Według Wikipedii sklepienia założono w 1630 r., a kopułę ukończono w 1637 r. ^[1]

9. 6 października 1639

   Biskup Andrzej Gembicki konsekrował kościół; katolicy co roku obchodzą tę datę jako uroczystość. W części źródeł konsekrację datowano na 1640 r. ^{[2, 3, 4, 9, 21]}

Epoka II. Kolegium jezuickie i przebudowa

1. 14 czerwca 1724

   Pożar poważnie uszkodził kościół i kolegium. Do 1730 r. trwała odbudowa z udziałem jezuity-architekta Pawła Giżyckiego: świątynię z obu stron obudowano galeriami, powstały dwie wieże i nabrała klasycystycznego wyglądu. ^{[1, 2]}

Epoka III. Stolica biskupia pod obcymi imperiami

1. 1773

   Papież Klemens XIV skasował zakon jezuitów; kompleks przekazano Komisji Edukacji Narodowej. ^{[1, 2]}

2. 1781

   Spłonęła katedra Świętej Trójcy, której nie odbudowano. ^{[1, 5]}

3. 1787

   Stolicę biskupią przeniesiono do dawnego kościoła jezuitów, który otrzymał rangę katedry. Według „Monitora Wołyńskiego” poświęcił go biskup Jan Kaszkowski. ^{[1, 4, 5]}

4. 1795–1798

   Po rozbiorach Polski Wołyń znalazł się w składzie Imperium Rosyjskiego; w 1798 r. połączono diecezje łucką i żytomierską, a biskupem został Kasper Cecyszowski. ^{[1, 2, 15]}

5. 1818

   Pożar; gontowy dach zastąpiono metalowym. Okrągłą tablicę o tych robotach wmurowano w ścianę prezbiterium (według „Monitora Wołyńskiego”). ^[5]

6. 1831

   Zmarł biskup Kasper Cecyszowski; pochowano go w kościele podziemnym, a epitafium umieszczono na filarze górnej świątyni (według „Monitora Wołyńskiego”). ^[5]

7. XIX w.

   W połowie stulecia władze rosyjskie zamykały na Wołyniu klasztory i kościoły katolickie; w Łucku czynna pozostała tylko katedra. Przenoszono tu cenne przedmioty z zamkniętych świątyń, w tym koronowany obraz Matki Bożej Łuckiej z kościoła dominikanów (według Wikipedii). ^[1]

Epoka IV. Okres międzywojenny, wojna i radzieckie zamknięcie

1. 1924

   Pożar zniszczył Wielki Ołtarz wraz z obrazem Świętej Trójcy pędzla Kunitzera; według Wikipedii spłonęła też koronowana ikona Matki Bożej Łuckiej. W następnym roku zbudowano nowy ołtarz. ^{[1, 22]}

2. 14 grudnia 1925

   Odnowiono diecezję łucką, biskupem został Adolf Piotr Szelążek (kierował nią do 1950 r.). ^{[15, 18]}

3. 17 września 1939

   Do Łucka wkroczyła Armia Czerwona; biskup Szelążek mianował Władysława Bukowińskiego proboszczem katedry. ^{[7, 16]}

4. 1940

   Katedrę ogłoszono zabytkiem architektury o znaczeniu państwowym (według „Monitora Wołyńskiego”). ^[5]

5. Noc na 4 stycznia 1945

   Aresztowano biskupa Szelążka i ks. Bukowińskiego. Biskupa zwolniono 15 maja 1946 r., a 17 maja wywieziono do Polski; zmarł 9 lutego 1950 r. ^{[16, 17, 18]}

6. 1946 (według innych danych 1947 lub 1948)

   Władze radzieckie zamknęły katedrę. Budynek użytkowano jako magazyn i warsztaty; w podziemiach przechowywano warzywa (według innych danych — skład węgla). ^{[1, 3, 4, 5, 11, 22]}

7. Grudzień 1980

   W dawnym kościele otwarto Obwodowe Muzeum Ateizmu (według innych danych — 1981 lub lata 70.). W 1982 r. rozebrano Wielki Ołtarz, a na jego miejscu pojawiła się ekspozycja „Kosmos” (według Wikipedii). Muzeum działało do 1992 r. ^{[1, 3, 5, 11, 22]}

Epoka V. Powrót i odrodzenie

1. 27 września 1990

   Odbyło się pierwsze po przerwie nabożeństwo rzymskokatolickie (według Wikipedii). ^[1]

2. 25 czerwca 1991

   Decyzja nr 140 komitetu wykonawczego Wołyńskiej Rady Obwodowej o przekazaniu świątyni wspólnocie rzymskokatolickiej (gcatholic podaje 26 czerwca). Nabożeństwa odbywały się początkowo w bocznej kaplicy, a w głównej nawie nadal działało muzeum. ^{[4, 5, 6, 23]}

3. 18 maja 1996

   Odnowiono diecezję łucką, świątynia ponownie stała się katedrą. ^{[4, 15]}

4. 16 maja 1998

   Biskupa Marcjana Trofimiaka wprowadzono do katedry. ^{[1, 15]}

5. 1999

   Z Niemiec sprowadzono i zamontowano organy z 1953 r., dzieło mistrzów z Osnabrück. ^{[1, 2]}

6. 1 października 2004

   Powołano Muzeum Diecezjalne w Łucku na bazie dzieł zachowanych na emporach katedry; kuratorem został kan. Augustyn Mednis (według Polonika). ^[11]

7. 2014–2018

   Ekspertyza (2014) wykazała zawilgocenie piwnic z powodu braku odprowadzania wody z dachu; w 2017 r. poprowadzono kanalizację deszczową, a w 2018 r. odnowiono posadzkę kaplicy (według Dziedzictwa). ^[3]

8. 2016

   25 czerwca parafia obchodziła 25-lecie zwrotu świątyni, a 9 października — 400-lecie założenia; w uroczystościach uczestniczył nuncjusz Claudio Gugerotti (według innych danych „Monitora” 25-lecie świętowano 29 czerwca). ^{[6, 7]}

9. 24 lipca 2017

   Świątynię i podziemia obejrzała polska delegacja z wiceministrem kultury Jarosławem Sellinem na czele. ^[8]

10. 2020

    5 marca w podziemiach otwarto odnowione ekspozycje; 13 lipca poinformowano o pierwszej wirtualnej wycieczce po łuckich podziemiach w Google Maps. ^{[12, 14]}

11. 2021

    Skanowanie laserowe katedry (około 700 skanów) dla polskiego projektu ochrony dziedzictwa. ^[10]

12. 8 września – 6 października 2024

    Kopię Kodeńskiej ikony Matki Bożej poświęcono 8 września; w rocznicę konsekracji świątyni, 6 października, uroczyście wniesiono ją do katedry. ^[9]

Utracone i odtworzone

Architektura

Fasada ma trzy pionowe osie: środkową nawę z dużą kopułą i dwie boczne wieże. Według polskiej fundacji „Dziedzictwo Kulturowe” szeroką dwuwieżową fasadę zaprojektował Benedetto Molli. Wysokość od posadzki do krzyża nad centralną kopułą wynosi 42,05 m (według ukraińskiej Wikipedii; anglojęzyczna Wikipedia podaje około 42 m, „Monitor Wołyński” — 41 m).

Poniżej — dwa elementy świątyni: na zdjęciu i na rysunku. Rysunki pokazują formę, a nie dokładne wymiary.

Fasada główna z rzeźbami

W dekorze fasady połączono renesans, barok i klasycyzm. Zdobi ją pięć rzeźb: trzy w dolnej kondygnacji i dwie w górnej. Nad głównym wejściem, na balkonie, stoi Matka Boża, po bokach wejść — rzeźby apostołów Piotra i Pawła, wykonane przez różnych autorów. Jedna wieża jest ośmiokątna, druga czworokątna, z arkadą i zegarem. Część strzelnic w fasadach i w piwnicach znalazła się obecnie poniżej poziomu gruntu.

Kopuła

Kopułę ukończono w 1637 roku (według innych danych — w 1638); według „Kronik Lubarta” średnica jej podstawy wynosi 13,37 m. W jabłko kopuły, według tego samego źródła, włożono dokument o ukończeniu budowy.

Kamień i materiał

Materiału murów źródła, które przejrzeliśmy, nie opisują szczegółowo. Wiadomo za to, że w fundamencie spoczywa kamień węgielny z 1610 roku, a piwnice sięgają około 6 metrów w głąb. W podziemiach zachowały się kamienny portal, pochówki i łacińskie napisy. Po pożarze w 1724 roku mury, według „Kronik Lubarta”, wzmocniono „dodatkowymi sektorami”, a po 1818 roku gont na dachu ustąpił metalowi.

Główne zagrożenie dla świątyni stanowi dziś nie ogień, lecz woda. Ekspertyza z 2014 roku wykazała, że piwnice wilgotnieją z powodu braku odprowadzania wody z dachu; w 2017 roku poprowadzono kanalizację deszczową i uszczelniono styki murów z gruntem. Najprostszy detal — rynna — bywa dla kamienia ważniejszy niż jakakolwiek restauracja.

Figury apostołów na fasadzie to powód, by pomyśleć o rzeźbie w architekturze świątynnej. Inna świątynia, w której kopuła rozstrzyga o kompozycji, to cerkiew św. Andrzeja w Kijowie.

Czy wiesz, że

Podania

Postacie

• Marcin Szyszkowski — biskup łucki (1604–1607), inicjator i fundator kolegium jezuickiego (1604). ^{[1, 20]}
• Paweł Wołucki — biskup łucki (1607–1616), według Dziedzictwa poświęcił kamień węgielny w 1610 r.; jego herb w płaskorzeźbie znajduje się w katedrze, a trumnę przeniesiono do kościoła podziemnego. ^{[1, 3, 5, 19]}
• Zygmunt III Waza — król, udzielił przywileju na zakup działki w 1609 r. ^[1]
• Giacomo Briano — jezuita-architekt, autor projektu kościoła (nadzór od 1616 r.). ^{[1, 3, 24]}
• Maciej Maik (May) — architekt, który prowadził prace od 1627 r. ^[1]
• Benedetto Molli — autor projektu kolegium (1646). ^{[1, 3]}
• Andrzej Gembicki — biskup łucki od 1638 r., konsekrował świątynię w 1639 r. ^{[9, 21]}
• Paweł Giżycki — jezuita-architekt, odbudowa po pożarze w 1724 r. ^{[1, 2]}
• Baltazar Tyszka — kanonik, założyciel bractwa miłosierdzia przy kościele (1640). ^[1]
• Jerzy Falczewski — biskup, który w latach 1538–1544 zbudował murowaną katedrę Świętej Trójcy; jego pochówek przeniesiono do podziemi. ^{[5, 13]}
• Kasper Cecyszowski — biskup łucko-żytomierski od 1798 r., zmarł w 1831 r., pochowany w kościele podziemnym. ^{[1, 5]}
• Adolf Piotr Szelążek — biskup łucki (1925–1950); aresztowany w 1945 r., zwolniony w 1946 r. ^{[17, 18]}
• Władysław Bukowiński — proboszcz katedry (1939–1945), błogosławiony (beatyfikacja 11 września 2016 r.). ^{[7, 16]}
• Augustyn Mednis — kanonik (1932–2007), kurator Muzeum Diecezjalnego. ^[11]
• Marcjan Trofimiak — ordynariusz odnowionej diecezji od 1998 r. ^{[1, 15]}
• Witalij Skomarowski — biskup-ordynariusz diecezji łuckiej od 2014 r. ^{[1, 8]}

Jak cytować