Sobór Zaśnięcia Matki Bożej Ławry Kijowsko-Peczerskiej: świątynia budowana trzy razy

Ten sobór budowano trzy razy: mnisi w XI wieku, barok w XVIII i konserwatorzy pod koniec XX. Między drugim a trzecim razem były ruiny, które stały niemal sześćdziesiąt lat.

W skrócie

Historia

Sobór założono w 1073 roku z inicjatywy świętego Teodozjusza Peczerskiego, ze środków księcia Światosława Jarosławicza; w 1077 roku (według innych danych — w 1078) główne prace murarskie ukończono. Pateryk Kijowsko-Peczerski opowiada, że budowniczowie przybyli z Konstantynopola. Według pateryka i badaczy sobór stał się wzorem dla innych świątyń książęcych.

Potem przyszły trzęsienie ziemi w 1230 roku, pogrom w 1240 i najazd w 1482. Już od XVII wieku sobór nabierał cech barokowych: dodawano kopuły i dekor. Po wielkim pożarze w 1718 roku odbudowano go w formie barokowej — według źródeł do 1729 roku (według innych danych — do 1731). Takim właśnie go zapamiętano.

3 listopada 1941 roku, w czasie okupacji niemieckiej, sobór wysadzono; okoliczności ESU nazywa niewyjaśnionymi. Historycy przedstawiają kilka wersji: radzieccy dywersanci, władze okupacyjne albo zaminowanie przez oddziały radzieckie i wysadzenie przez Niemców. Szczegółowo — w kronologii poniżej. Ze świątyni zostały ruiny: przetrwały fragmenty wschodniej ściany, część chrzcielni, ołtarz św. Jana Teologa i dwa filary z XI wieku. 9 grudnia 1995 roku Prezydent podpisał dekret „O środkach w sprawie odtworzenia wybitnych zabytków historii i kultury”, na którego liście znalazł się także sobór. Prace trwały w latach 1998–2000, a 24 sierpnia 2000 roku sobór poświęcono.

W nocy na 15 czerwca 2026 roku, podczas zmasowanego ataku, rosyjski dron uderzeniowy trafił w część prezbiterialną soboru — kaplicę boczną św. Szczepana — i na dachu wybuchł pożar. Powierzchnię pożaru w doniesieniach podaje się na od 700 do 800 m². Relikwie, dawne ikony i relikwiarz św. Szczepana zdążono ewakuować; oceny uszkodzeń wnętrza w pierwszych doniesieniach się różnią. Ratownicy wykonali prace awaryjne na dachu; pełna odbudowa, według oceny dyrekcji rezerwatu, może potrwać około dwóch lat.

Kronologia

Liczby w nawiasach kwadratowych to numery źródeł z listy na dole strony. Dopisek „według …” oznacza, że fakt potwierdza tylko jedno źródło. Dział „Podania” zawiera podania i legendy: zapisano je w źródłach, ale nie potwierdzono dokumentami.

Epoka książęca

1. 1051

   Święty Antoni osiedlił się w jaskini na wzgórzu nad Dnieprem; tak powstała wspólnota monastyczna, z której wyrosła Ławra Kijowsko-Peczerska. ^{[4, 19]}

2. 1073

   15 sierpnia, w święto Zaśnięcia, z inicjatywy ihumena Teodozjusza założono murowaną Wielką Cerkiew. Środki przekazał książę Światosław Jarosławicz; według podania z pateryka sam zaczął kopać rów pod fundamenty. Wysokość darowizny w źródłach się różni: 100 hrywien złota (według pateryka, w ujęciu J. Kabańca) lub 1000 hrywien (strona rezerwatu). Po śmierci Teodozjusza (1074) budowa trwała za ihumena Stefana. ^{[1, 2, 4, 6]}

3. 1077

   Główne prace murarskie ukończono. J. Kabaniec na podstawie latopisów uważa za najdokładniejszą datę 11 lipca 1077 r.; strona rezerwatu podaje lipiec 1077 r., WUE — lata 1075–1078. ^{[1, 4, 6]}

   

4. 1089

   Po ponad dziesięciu latach bez poświęcenia sobór wykończono i poświęcono. Poświęcenia dokonał metropolita Jan wraz z biskupami, w obecności księcia Wsiewołoda Jarosławicza. J. Kabaniec tłumaczy zwłokę walką polityczną wokół klasztoru, a nie brakiem środków. Dokładny dzień — 14 sierpnia — podaje M. Żarkich. ^{[1, 4, 5, 6]}

   

5. 1091

   Relikwie świętego Teodozjusza przeniesiono z jaskini do soboru. ^{[1, 5]}

6. 1109

   W kaplicy przybudowanej do soboru pochowano księżną Eufraksję Wsiewołodówną. ^{[5, 9]}

7. 1230

   3 maja trzęsienie ziemi spowodowało duże pęknięcia w ścianach soboru. Czy usunięto je do 1240 r., nie wiadomo. ^{[1, 5]}

8. 1240

   Podczas najazdu mongolskiego sobór uszkodzono. Relikwie Teodozjusza, według pateryka, ukryto „pod spodem”; miejsca ich dotąd nie ustalono (według „Antykwara”). ^{[1, 5, 9]}

9. Koniec XIV w.

   W soborze chowano książąt litewskich, w tym Włodzimierza Olgierdowicza; pochówki trwały tu do XVIII w. ^{[5, 9]}

   

Epoka litewska i polska

1. 1416, 1482

   Sobór ucierpiał podczas najazdów: w 1416 r. — chana Edygeja, w 1482 r. — chana krymskiego Mengli-Gireja. ^{[10, 11]}

2. 1470

   Książę kijowski Semen Olelkowicz sfinansował gruntowny remont soboru. ^{[1, 5]}

3. 1530

   W soborze pochowano hetmana wielkiego litewskiego, księcia Konstantego Ostrogskiego (w części źródeł — 1533 r.). W 1579 r. jego syn Wasyl-Konstanty postawił nad grobem marmurowy renesansowy nagrobek. ^{[5, 9]}

Ukraiński barok

1. 1630–1640-te

   Za metropolity Piotra Mohyły sobór odnowiono; stał się wielokopułowy. Mohyłę (†1647) pochowano w soborze. ^{[5, 11, 22]}

2. 1654

   Paweł z Aleppo, który towarzyszył patriarsze antiocheńskiemu, zapisał, że sobór miał dziewięć kopuł. ^{[5, 11]}

   

   

3. Koniec lat 1690.

   Remont i wykończenie ze środków hetmana Iwana Mazepy; sobór nabiera cech barokowych. ^{[10, 30]}

   

4. 1718

   W nocy z 21 na 22 kwietnia wielki pożar w Ławrze Górnej zniszczył wystrój soboru, bibliotekę i archiwum; mury ocalały. Przyczyn pożaru w dokumentach nie ustalono. ^{[1, 5, 10]}

5. 1722–1729

   Odbudowa w formie barokowej według projektu architekta F. Wasyljewa pod kierunkiem mistrza I. Kałandina; sobór otrzymał siedem kopuł w kształcie gruszki. Według M. Żarkicha prace trwały do 1731 r. ^{[1, 5]}

   

6. 1729

   Wnętrze pomalowali mistrzowie ławrowskiej pracowni ikonopisarskiej pod kierunkiem Stefana Łubeńskiego. ^{[1, 10]}

7. 1767–1769

   Fasady zwieńczono frontonami ze sztukaterią na świeżym tynku; pracowali Stepan Kownir i Josyf Biłynski. ^{[1, 10]}

8. 1796

   W soborze pochowano feldmarszałka Piotra Rumiancewa-Zadunajskiego. ^{[4, 5]}

9. 1893–1896

   Malowidła z XVIII w. zbito i zastąpiono akademickim malarstwem według programu zatwierdzonego przez cesarza Aleksandra III 14 maja 1894 r. W tym samym czasie, w cyklu remontów 1880–1901, rozebrano górne kondygnacje barokowego ikonostasu. ^{[1, 5, 24]}

   

   

Zamknięcie i ruina

1. 1922

   Podczas kampanii zajmowania kosztowności cerkiewnych skonfiskowano wielką liczbę wyrobów z metali szlachetnych, w tym srebrną ryzę z ikony Zaśnięcia. ^{[5, 23]}

2. 1926

   Uchwałą WUCWK i RKL USRR z 29 września Ławrę przekształcono w rezerwat — Wszechukraińskie Miasteczko Muzealne; sobór wszedł w jego skład. Według ESU. ^[3]

3. 1929

   Klasztor ostatecznie zamknięto; sobór zaczęto wykorzystywać jako muzeum. W 1939 r., według ESU, przekazano go Centralnemu Muzeum Antyreligijnemu USRR. ^{[1, 3, 5]}

4. 1941

   Pod soborem umieszczono materiał wybuchowy. Według Encyclopedia of Ukraine — podczas odwrotu Armii Czerwonej 16–17 września, według WUE — radzieckie służby specjalne w sierpniu. J. Kabaniec nie przyjmuje wersji o radzieckim zaminowaniu. ^{[1, 2, 7]}

5. 1941

   3 listopada, w czasie okupacji niemieckiej, wybuch zniszczył sobór. Przetrwały fragmenty wschodniej ściany, część chrzcielni, ołtarz św. Jana Teologa i dwa filary z XI w. ESU pisze, że sobór wysadzono „w niewyjaśnionych okolicznościach”. ^{[3, 4, 8]}

6. 1941 (wersje)

   Odpowiedzialność za wybuch historycy oceniają różnie. Historiografia radziecka obwiniała niemieckich okupantów; część publikacji — radzieckich dywersantów. J. Kabaniec (2011) uważa udział władz nazistowskich za udowodniony. S. Kot (2011) pisze o odpowiedzialności obu reżimów: miny założyły radzieckie oddziały specjalne, a uruchomili je Niemcy. Dyskusja trwa. ^{[5, 7, 8, 13, 28, 29]}

7. 1941–1943

   Okupanci wywieźli z soboru srebrne Carskie Wrota, około 120 srebrnych ryz, trzy srebrne sarkofagi i kosztowne oprawy ksiąg. ^{[3, 4]}

8. 1945–1971

   Ruiny oczyszczono (1945–1947), zbadano i zakonserwowano (1962–1963 i później). Badania prowadził architekt Mykoła Chołostenko. ^{[1, 5, 26, 27]}

   

Odbudowa

1. 1981, 1986

   W 1981 r. podjęto decyzję o odbudowie; w 1986 r. zatwierdzono projekt odtworzenia soboru w stanie z drugiej połowy XVIII w. ^{[1, 5]}

2. 1995

   9 grudnia Prezydent Leonid Kuczma podpisał dekret „O środkach w sprawie odtworzenia wybitnych zabytków historii i kultury”, na podstawie którego odbudowywano Sobór Zaśnięcia i Sobór św. Michała o Złotych Kopułach. Strona rezerwatu podaje datę 9 listopada. ^{[10, 31]}

3. 1998

   Rozpoczęto murowanie ścian; 21 listopada położono pierwszą cegłę (według WUE — Prezydent L. Kuczma). ^{[1, 2, 5]}

   

4. 2000

   24 sierpnia, w Dzień Niepodległości, odbudowany sobór poświęcił metropolita kijowski Włodzimierz. WUE podaje datę 28 sierpnia — święto Zaśnięcia. W tym samym roku zaczęto wykańczać wnętrze, przede wszystkim odtwarzać ikonostas. ^{[1, 2, 4, 5, 10]}

Czasy najnowsze

1. 2023

   5 stycznia Ministerstwo Kultury oświadczyło o zakończeniu przekazania Soboru Zaśnięcia i Cerkwi Refektarzowej przez UCP (PM) do użytkowania państwa. ^{[13, 14]}

2. 2023

   7 stycznia w soborze odbyła się pierwsza liturgia bożonarodzeniowa Prawosławnej Cerkwi Ukrainy; kazanie po niej wygłosił metropolita Epifaniusz. ^{[14, 15]}

3. 2023

   28 sierpnia w Ławrze otwarto wystawę z okazji 950-lecia założenia soboru „I stanęła Cerkiew Wielka na wzgórzach peczerskich”. ^[17]

4. 2023

   15 września Komitet Światowego Dziedzictwa UNESCO na sesji w Rijadzie wpisał obiekt „Kijów: Sobór Mądrości Bożej i związane z nim zabudowania klasztorne, Ławra Peczerska” na Listę światowego dziedzictwa zagrożonego. ^[16]

5. 2026

   W nocy na 15 czerwca, podczas zmasowanego ataku na Kijów, rosyjski dron uderzeniowy trafił w część prezbiterialną kaplicy bocznej św. Szczepana; na dachu wybuchł pożar. Mnisi, muzealnicy i policjanci ewakuowali ikony, relikwiarz św. Szczepana, srebra i ryciny z XVI–XVIII w. SBU zidentyfikowała dron jako „Geran-2”. ^{[1, 18, 19]}

6. 2026

   24 czerwca Państwowa Służba Ratownicza poinformowała o zakończeniu awaryjnych prac konserwacyjnych uszkodzonego dachu. ^[20]

7. 2026

   14 lipca ministra kultury Tetiana Bereżna określiła potrzeby na konserwację — 26 mln hrywien — i wyznaczyła cel zakończenia jej przed zimą. Dyrektor generalny rezerwatu Maksym Ostapenko szacuje straty na ponad 500 mln hrywien, a odbudowę — na około dwa lata. ^{[18, 21]}

Utracone i odtworzone

Architektura

Dawny sobór, według większości rekonstrukcji, miał jedną kopułę na sześciu filarach krzyżowych i trzy nawy. Przebudowa barokowa dodała kopuły, frontony i sztukaterię — i właśnie tę formę z XVIII wieku odtworzono pod koniec XX. Wysokość odbudowanego soboru z krzyżem wynosi 51,7 m.

Rysunki pokazują formę, a nie dokładne wymiary.

Kopuły

Złocone kopuły w kształcie gruszki to główny znak rozpoznawczy ukraińskiego baroku. Na złocenie kopuł, krzyży i ripid podczas odbudowy zużyto ponad 8,5 kg złota.

Fasada: sztukateria i malowidła

Na fasadach jest 186 malowanych kompozycji i 362 sztukatorskie rozety z główkami aniołów na bębnach i gzymsach. Plastyka ściany działa tu jak ornament: cień gzymsu waży nie mniej niż kolor.

Ikonostas

Ikonostas odtworzono jako pięciorzędowy, z lipy, złocony. Ma 21 m wysokości i 25 m szerokości. O tym, jak zbudowane są rzędy takiej ściany ikon — w artykule „Rzędy ikonostasu”, a o cechach typu ukraińskiego — w artykule „Ukraiński ikonostas”.

Kamień i materiał

Dawne mury, według opisów badaczy, wznoszono z cienkiej bizantyjskiej cegły — plinty — i z grubo obrobionego kamienia. Odtwarzając sobór, konserwatorzy nie sięgnęli po współczesną cegłę: plintę wykonano dawną technologią, w Kijowie i Iwano-Frankiwsku. Mury mają grubość od 120 do 170 centymetrów.

Fragmentów dawnych ścian, które przetrwały wybuch, nie rozebrano, lecz wkomponowano je w nowy mur. Sobór odtworzony pod koniec XX wieku dosłownie stoi więc na kamieniu i cegle z XI.

Kamień w takiej świątyni najczęściej jest tam, gdzie się go nie zauważa: pod stopami, w schodach i cokole, które jako pierwsze przyjmują wilgoć i obciążenie. O takiej pracy — w dziale schody i posadzki z kamienia.

Czy wiesz, że

Podania

Postacie

• Antoni Peczerski — założyciel jaskiniowej wspólnoty monastycznej (1051).
• Teodozjusz Peczerski — ihumen, inicjator budowy soboru; jego relikwie przeniesiono do soboru w 1091 r.
• Światosław Jarosławicz — wielki książę kijowski, fundator soboru.
• Stefan — ihumen, za którego trwała budowa.
• Szymon (Symon) — waryski dostojnik; według pateryka dał pas-miarę soboru.
• Jan — metropolita kijowski, poświęcił sobór w 1089 r.
• Semen Olelkowicz — książę kijowski, odnowiciel soboru w 1470 r.
• Konstanty i Wasyl-Konstanty Ostrogscy — ojciec pochowany w soborze; syn postawił mu nagrobek w 1579 r.
• Piotr Mohyła — metropolita, odnowiciel soboru, pochowany w nim.
• Iwan Mazepa — hetman, fundator remontu z końca lat 1690.
• Fedir Wasyljew, Iwan Kałandin — autor projektu i mistrz barokowej odbudowy po 1718 r.
• Stefan Łubeński — kierownik malowania z 1729 r.
• Stepan Kownir, Josyf Biłynski — budowniczy i rzeźbiarz frontonów z lat 1767–1769.
• Mykoła Chołostenko — architekt-badacz ruin.
• Jewhen Kabaniec, Serhij Kot — historycy, autorzy badań o okolicznościach wysadzenia w 1941 r.
• Metropolita Włodzimierz (Sabodan) — poświęcił odbudowany sobór w 2000 r.
• Maksym Ostapenko — dyrektor generalny rezerwatu w latach 2023–2026.

Jak cytować