Sobór św. Michała w Monasterze Wydubickim: świątynia na krawędzi urwiska

Mury tej świątyni pamiętają księcia Wsiewołoda, a jej ołtarz długo spierał się z Dnieprem — i raz Dniepr wygrał: wschodnia część soboru razem z murem oporowym runęła do rzeki.

W skrócie

Historia

Monaster Wydubicki założył książę Wsiewołod Jarosławowicz, syn Jarosława Mądrego; przez długi czas klasztor nazywano po prostu Wsiewołodowym. Według podania przytaczanego przez Discover.ua książę ufundował go w wypełnieniu ślubu po wyzdrowieniu z ran odniesionych na polowaniu. Latopis wspomina o założeniu cerkwi św. Michała w monasterze w 1070 roku.

Samo uroczysko ma starszą legendę. Gdy książę Włodzimierz chrzcił Kijów i kazał wrzucić do Dniepru drewniane posągi bożków, nurt, jak głosi podanie, wyniósł Peruna na brzeg poniżej miasta. Według podania, które jako pierwszy zapisał Teodozjusz Safonowicz w latach 60.–70. XVII wieku, posąg „wydybał” (wypłynął) do brzegu właśnie tutaj. Miejsce, gdzie Perun „wydybał”, nazwano Wydybiczami, później Wydubiczami. Inne podanie, przytaczane przez Encyklopedię Współczesnej Ukrainy, głosi, że monaster powstał w miejscu dawniejszego zwierzynieckiego klasztoru jaskiniowego.

Radio Swoboda pisze, że murowaną świątynię budowano prawie dwadzieścia lat w dwóch etapach: najpierw mniejszą cerkiew, gdy Wsiewołod był jeszcze księciem perejasławskim, a po 1077 roku, gdy objął tron kijowski, — przedsionek. Encyklopedia Ukrainy pisze, że świątynię ukończono w 1088 roku; Radio Swoboda, powołując się na latopis, datuje konsekrację na 1089 rok. W 1096 roku sobór spalili Połowcy.

Według Radia Swoboda książęta kijowscy modlili się w świątyni przed wyprawami. To samo medium, opowiadając o soborze, wspomina też książęcy hełm z czasów staroruskich z wizerunkiem archanioła Michała i modlitewnym napisem do niego — niebiańskiego wodza, któremu poświęcono sobór.

Głównym wrogiem świątyni okazali się nie ludzie, lecz rzeka. Sobór stał na tarasie nad dawnym korytem Dniepru; woda podmywała brzeg i świątynia znalazła się na krawędzi urwiska. W latach 1199–1200 nadworny architekt księcia Ruryka Rościsławowicza, Piotr Miłoneg, wzniósł wielki mur oporowy. Latopisarz poświęcił temu wydarzeniu osobną mowę pochwalną — rzadką w średniowieczu uwagę dla budowli inżynierskiej.

Mur przetrwał ponad trzy stulecia, a potem runął do Dniepru razem ze wschodnią częścią świątyni. Encyklopedia Ukrainy datuje to na lata 80. XVI wieku, po powodzi; WUE — na lata 1593–1610. Najpóźniejszą granicę znamy z dokumentu: 14 marca 1610 roku unicki archimandryta Antoni Hrekowycz pisał, że „cerkiew też wydubicka upadła”. W latach 1632–1647 klasztor odnawiano za metropolity Piotra Mohyły; według Encyklopedii Ukrainy utraconą część wschodnią dobudowano wtedy jako dwukondygnacyjną drewnianą; według WUE drewniany ołtarz dobudowano wcześniej, w latach 1610–1612, jeszcze za unitów. Radio Swoboda wspomina, że na przedmiotach podarowanych klasztorowi Mohyła zostawiał napisy z klątwą na tego, kto je ukradnie.

W 1760 roku świątynia mocno ucierpiała w pożarze. Według Radia Swoboda główną pomoc w odbudowie okazali Kozacy zaporoscy, wśród których mnisi zbierali datki na Siczy. W latach 1766–1769 pod kierunkiem M. Jurasowa (według WUE — za sugestiami P. Niedyłki; WUE podaje lata 1766–1779 i ukończenie odbudowy do 1781 roku) część wschodnią odbudowano w murze, a świątynia zyskała barokowy wygląd z jedną kopułą. Wnętrze podzielono na dwie kondygnacje z dwoma ołtarzami bocznymi — Cudu Archanioła Michała i Zwiastowania. Biblioteka monasteru, według badania w „Pracach Kijowskiej Akademii Duchownej”, mieściła się na chórze świątyni.

XX wiek zaczął się od wybuchów. 6 czerwca 1918 roku w pobliskich zwierzynieckich składach prochu wybuchła amunicja; fala uderzeniowa uszkodziła wszystkie budynki monasteru. Daty zamknięcia źródła podają różnie: Radio Swoboda wymienia rok 1921, strona monasteru — 1924, ESU — koniec lat 20., WUE — 1929; badanie w „Pracach Kijowskiej Akademii Duchownej” pokazuje, że w 1928 roku w klasztorze mieszkało 31 osób, a świątynie działały do 1936. Później umieszczono tu Instytut Archeologii. Według RISU właśnie to pomogło zespołowi przetrwać prześladowania. W latach 60.–80. XX wieku (ESU — 1962–1982, WUE — 1969–1982) budowle restaurowano pod kierunkiem architekt R. Bykowej. Życie monastyczne odrodziło się w 1992 roku, a w 1996 (według WUE — w 1997) Gabinet Ministrów przekazał klasztor Ukraińskiej Cerkwi Prawosławnej Patriarchatu Kijowskiego. Hieromnich Michaił opowiadał Radiu Swoboda, że podczas pierwszego nabożeństwa wizerunek Boga Ojca w prezbiterium „odnowił się”, a potem, przy codziennej modlitwie, malowidła stopniowo jaśniały; to podanie wspólnoty i należy je tak traktować.

Na cmentarzu klasztornym spoczywają mecenasi Bohdan i Warwara Chanenkowie, pedagog Kostiantyn Uszynski i generał Jakiw Handziuk. Do świątyni z XI wieku przychodzą więc także ci, którzy szukają grobów ludzi z XIX i XX wieku.

Chronologia

Liczby w nawiasach kwadratowych to numery źródeł na liście na dole strony. Zapis „według …” oznacza, że fakt potwierdza tylko jedno źródło. Dział „Podania” zawiera podania i legendy: zapisano je w źródłach, ale nie zostały potwierdzone dokumentami.

Monaster książęcy

1. 1070

   Latopis pod tym rokiem wspomina o założeniu cerkwi św. Michała w monasterze księcia Wsiewołoda Jarosławowicza, syna Jarosława Mądrego. Dlatego klasztor długo nazywano Wsiewołodowym. ^{[1, 4, 5, 11]}

2. 1070–1073

   Według WUE wzniesiono pierwszą murowaną świątynię: trójnawową, jednokopułową, w technice opus mixtum (rzędy plinty na przemian z kamieniem). Radio Swoboda pisze też o dwóch etapach budowy, która trwała prawie dwadzieścia lat. ^{[3, 4]}

   

3. 1077–1088

   Gdy Wsiewołod w 1077 roku objął tron kijowski, świątynię rozbudowano: według WUE w latach 1080–1088 od zachodu dobudowano narteks z wieżą schodową. ^{[3, 4]}

4. 1088

   Świątynię konsekrowano; według Ulanowskiego konsekrował ją metropolita Jan II. Radio Swoboda, powołując się na latopis, podaje rok 1089. ^{[2, 3, 4, 5]}

5. 1094

   Według strony monasteru przy cerkwi św. Michała pojednali się książęta Światopełk, Włodzimierz Monomach i Rościsław przed wyprawą na Połowców. ^[12]

6. 1096

   Połowcy napadli na Kijów: według ESU spalili sobór, według Encyklopedii Ukrainy — uszkodzili monaster. ^{[1, 2]}

7. 1116

   Ihumen Monasteru Wydubickiego Sylwester ukończył jedną z redakcji „Powieści minionych lat”. ^{[1, 19]}

8. 1169

   Według strony monasteru, podczas wyprawy wojsk Andrzeja Bogolubskiego na Kijów około trzydziestu mnichów, ukrytych w jaskiniach, zostało tam żywcem zasypanych. ^[12]

9. 1199

   10 lipca z polecenia księcia Ruryka Rościsławowicza nadworny budowniczy Piotr Miłoneg zaczął wznosić kamienny mur oporowy na wschód od soboru, aby Dniepr nie podmywał zbocza. ^{[1, 3, 9]}

   

10. 1200

    24 września mur ukończono. Latopisarz poświęcił wydarzeniu mowę pochwalną i nazwał mistrza „artystą”. ^{[1, 9]}

11. 1240

    Najazd mongolski spustoszył monaster. Anonimowy latopisarz Monasteru Wydubickiego z początku XVIII wieku podaje rok 1234 i pisze, że cerkiew stała opustoszała do 1470 roku. ^{[1, 2, 8]}

12. 1250

    Monaster odwiedził książę Daniel Halicki wraz z bratem Wasylkiem. ^{[5, 11]}

13. 1470

    Według anonimowego latopisarza książę Semen Olelkowicz odnowił cerkiew; został w niej pochowany. ^[8]

Zawalenie i powrót

1. lata 80. XVI w. – 1610

   Mur oporowy Miłonega, który stał ponad trzy stulecia, runął do Dniepru razem ze wschodnią częścią soboru. ESU pisze „XVI w.”, Encyklopedia Ukrainy — lata 80. XVI wieku, po powodzi, WUE — lata 1593–1610. 14 marca 1610 roku archimandryta Antoni Hrekowycz donosił już, że „cerkiew ... upadła”. ^{[1, 2, 3, 4, 7, 11]}

   

2. 1596

   Po unii brzeskiej monaster przeszedł w ręce unitów. ^{[3, 7, 12]}

3. 1610–1612

   Do ocalałej części zachodniej dobudowano drewniany ołtarz, aby wznowić nabożeństwa. Encyklopedia Ukrainy wiąże natomiast drewnianą dwukondygnacyjną przybudówkę z metropolitą Piotrem Mohyłą. ^{[2, 3, 7]}

4. 1618

   23–24 lutego Kozacy pojmali archimandrytę Antoniego Hrekowycza i utopili go w przerębli na Dnieprze. ^{[7, 8]}

5. 1635

   Unici ostatecznie opuścili monaster; wrócił on w ręce prawosławnych. Część źródeł podaje rok 1637 — rok rozpoczęcia prac odnowieniowych za Piotra Mohyły. ^{[7, 8, 11, 12, 14]}

Epoka kozacka i barok

1. 1637–1647

   Metropolita Piotr Mohyła odnawiał klasztor i odbudowę kijowskich świętości zaczął właśnie od cerkwi św. Michała. W latach 1637 i 1642 podarował świątyni przedmioty liturgiczne, a w testamencie zostawił 500 złotych na jej utrzymanie. ^{[1, 4, 7]}

   

2. 1696–1701

   Sumptem starodubowskiego pułkownika Mychajły Mykłaszewskiego obok wzniesiono pięciokopułowy sobór św. Jerzego i refektarz z cerkwią Zbawiciela. ^{[1, 11, 14]}

3. 1727–1733

   Sumptem hetmana Danyły Apostoła zbudowano dzwonnicę z cerkwią proroka Daniela. Czwartą kondygnację dodano później (daty w źródłach się różnią: 1812 lub 1827–1831). ^{[11, 14]}

4. 1745

   24 września metropolita Rafał Zaborowski wydał trzem mnichom list przewodni, aby zbierali w Hetmanacie i na Siczy Zaporoskiej datki na cerkiew św. Michała. ^{[4, 17]}

5. 1760

   28 marca pożar zniszczył drewnianą przybudówkę ołtarzową i uszkodził sobór. Najwięcej środków na odbudowę dali Kozacy zaporoscy. ^{[3, 4, 11]}

6. 1766–1769

   Pod kierunkiem M. Jurasowa odbudowano w murze część wschodnią; świątynia zyskała barokowe formy i jedną kopułę. WUE podaje lata 1766–1779, wspomina o sugestiach P. Niedyłki i pisze, że odbudowę ukończono do 1781 roku. ^{[1, 2, 3, 13]}

   

Zamknięcie i restauracja

1. 1918

   6 czerwca na Zwierzyńcu wybuchły składy prochu; uszkodzone zostały wszystkie budynki monasteru, od ran zmarł mnich Patrycy. Cerkiew św. Michała ucierpiała stosunkowo mało, a ze ściany południowej osypał się tynk, odsłaniając dawny wizerunek anioła. ^{[4, 6]}

2. 1919

   Monaster przemianowano na „komunę pracy”. 19 lipca bracia utworzyli Wspólnotę św. Jerzego, aby zachować świątynie. ^{[4, 6]}

3. 1922

   Podczas konfiskaty kosztowności cerkiewnych z soboru św. Jerzego zniknęła srebrna pozłacana szkatuła z cząstkami relikwii. W. Didora nie znalazł dokumentu o jej zajęciu. ^[6]

4. 1928

   Według Didory na 7 lipca w klasztorze mieszkało 31 osób: 8 mnichów w wieku 35–50 lat i 23 starszych niż 50 lat. ^[6]

5. 1929

   Monaster zamknięto (według WUE; Didora — nie wcześniej niż w 1929). Inne źródła podają rok 1921 lub 1924, ESU — koniec lat 20. Świątynie przekazano wspólnocie UAKP; nabożeństwa odbywały się w nich do 1936 roku. ^{[1, 3, 4, 6, 11, 12]}

6. 1936

   Świątynie zamknięto. Według ESU i strony monasteru barokowe ikonostasy cerkwi św. Michała i św. Jerzego spalono na dziedzińcu. Akt z 28 maja 1936 roku natomiast odnotowuje przekazanie mienia cerkwi św. Michała i Zwiastowania wspólnocie z Darnicy, w tym jednorzędowego ikonostasu o wymiarach 5,31 × 3,10 m. ^{[1, 6, 12]}

7. 1968

   26 listopada pożar w cerkwi św. Jerzego zniszczył zbiory książek; Encyklopedia Ukrainy pisze o czterech pożarach w latach 1968–1969. ^{[2, 3]}

8. lata 60.–80. XX w.

   Budowle zespołu restaurowano pod kierunkiem architekt R. Bykowej (ESU — 1962–1982, Encyklopedia Ukrainy — 1967–1982, WUE — 1969–1982). ^{[1, 2, 3]}

9. 1974–1981

   Podczas restauracji w soborze odkryto malowidła freskowe z XI wieku oraz polichromie z XVIII–XIX wieku. ^{[3, 10]}

   

10. 1975–1997

    Budynki monasteru zajmował Instytut Archeologii Akademii Nauk USRR. Według RISU pomogło to zespołowi przetrwać kampanie antyreligijne. ^{[1, 3, 11, 13]}

Odrodzony monaster

1. 1990

   M. Strihar odkrył pod fundamentami cerkwi jaskinię z XI wieku; według WUE kompleks jaskiniowy leży na głębokości 4,5 m. ^{[3, 5]}

2. 1992

   Odrodziło się życie monastyczne; pierwsze nabożeństwo odbyło się w cerkwi św. Michała. ^{[1, 4, 13]}

3. 1996

   Gabinet Ministrów przekazał monaster Ukraińskiej Cerkwi Prawosławnej Patriarchatu Kijowskiego (według WUE — w 1997). ^{[1, 3, 13]}

4. 1998

   Nad wejściem, w łukowej niszy, powstała mozaikowa ikona „Cud św. Michała” (R. Kryczenko, B. Łobanowski). ^{[1, 3]}

5. 2022

   19 września, w dniu wspomnienia Cudu Archanioła Michała w Chonach, liturgii w monasterze przewodniczył metropolita kijowski Epifaniusz. ^[15]

6. 2025

   8 lutego, według danych KMDA, w kondygnacji suterenowej cerkwi św. Michała doszło do zadymienia; ogień ugaszono, nikt nie ucierpiał. ^[18]

Utracone i odtworzone

Architektura

Obecna świątynia to dwie epoki złożone w jeden budynek. Część zachodnia zachowała staroruskie mury z XI wieku; wschodnia jest barokowa, wymurowana w latach 1766–1769 w miejscu tej, która runęła do Dniepru. Świątynię wieńczy jedna kopuła. Źródła mówią o pierwotnym zwieńczeniu niejednoznacznie, dlatego świadomie nie podajemy rekonstrukcji dawnej górnej części.

Sobór jest najstarszą, ale nie jedyną budowlą zespołu. Obok stoją pięciokopułowy sobór św. Jerzego z lat 1696–1701, zbudowany sumptem starodubowskiego pułkownika M. Mykłaszewskiego, refektarz z cerkwią Zbawiciela z tego samego czasu i dzwonnica z lat 1727–1733, zamówiona przez hetmana Danyłę Apostoła; czwartą kondygnację nadbudował w latach 1829–1833 architekt A. Melenski. Na tle barokowych zwieńczeń skromną cerkiew św. Michała łatwo wziąć za drugorzędną, choć jest o sześć stuleci starsza od sąsiadów.

Nad wejściem, w łukowej niszy, w 1998 roku powstała mozaikowa ikona „Cud św. Michała”; jej autorzy to R. Kryczenko i B. Łobanowski. Wewnątrz, według Discover.ua, zachowały się fragmenty malowideł freskowych, mozaiki i graffiti z XI wieku.

Poniżej — dwa elementy świątyni: na zdjęciu i na rysunku. Rysunki pokazują formę, a nie dokładne wymiary.

Kopuła

Jedyna kopuła pojawiła się podczas odbudowy z lat 1766–1769 i stoi nad barokową częścią świątyni. To najbardziej widoczny znak XVIII wieku na staroruskim korpusie budowli.

Wejście z mozaiką

Łukowa nisza nad wejściem z mozaiką „Cud św. Michała” z 1998 roku to najnowsza warstwa świątyni. Za nią — najstarsze mury.

Niuanse, które łatwo przeoczyć

Gniazdo jaskółki w murze. Według Radia Swoboda między główną ścianą świątyni a dobudowaną później zachowało się gniazdo jaskółki. Według tego samego źródła budowniczowie obeszli gniazdo murem z powodu przesądu.

Posadzka-„dywan”. Archeolodzy znaleźli fragmenty dawnej posadzki z ciemnoróżowych płyt łupkowych z wkładkami ze smalty. Historyk Wasyl Ulanowski, cytowany przez Radio Swoboda, opisał ją jako różnobarwny dywan.

Anioł pod tynkiem. Po wybuchu w 1918 roku tynk osypał się, a pod nim ukazała się twarz anioła z dawnego malowidła. Historyk sztuki Fedir Ernst, opisując zniszczenia, zaznaczał, że najstarsza cerkiew monasteru ucierpiała stosunkowo lekko. Wybuch, który uszkodził cały monaster, odsłonił to, co przez stulecia było ukryte.

Ikonostas z dwoma zakończeniami historii. ESU pisze, że w 1936 roku barokowe ikonostasy cerkwi św. Michała i św. Jerzego porąbano i spalono. Autor badania w „Pracach Kijowskiej Akademii Duchownej” wątpi w tę wersję, którą wiąże z pracą T. Kilesso: przytacza akt z 28 maja 1936 roku, opublikowany przez W. Ulanowskiego, o przekazaniu mienia cerkwi św. Michała i Zwiastowania wspólnocie z Darnicy, w tym jednorzędowego drewnianego ikonostasu o wymiarach 5,31 × 3,10 m. Który los jest prawdziwy — pytanie pozostaje otwarte.

Tu pisano latopis. W 1116 roku ihumen Monasteru Wydubickiego Sylwester stworzył jedną z redakcji „Powieści minionych lat”. Teksty, które czytamy jako źródło o Kijowie, częściowo powstały obok tych murów.

Świątynia wciąż na krawędzi. Sobór stoi tuż nad zboczem. W 2010 roku, gdy w pośpiechu dobudowywano w pobliżu estakadę do mostu, radny Kijowa Ołeksandr Bryhynec, według Gazeta.ua, ostrzegał przed groźbą osuwiska i osypania się około 24 metrów kwadratowych malowideł z XI wieku. Dniepr jest daleko, ale zbocze nigdzie nie zniknęło.

Galeria zdjęć

Kamień i materiał

Dawna część soboru to kijowski mur z XI wieku; wschodnia — barokowe mury z XVIII wieku, postawione w miejscu zawalenia. Granicę między nimi widać jako zmianę języka architektury: od powściągliwych płaszczyzn epoki książęcej do plastyki baroku. Osobną warstwą materiałową jest posadzka z płyt z wkładkami ze smalty, z której zostały fragmenty, i mozaika z 1998 roku nad wejściem.

Ale główna budowlana historia Wydubicz nie dotyczy ścian świątyni, lecz muru pod nią. Mur oporowy Miłonega latopisarz uznał za godny mowy pochwalnej. To trafna intuicja: fundament, którego nikt nie widzi, bywa bardziej złożony niż fasada, którą widzą wszyscy. Tak samo jest z kamienną posadzką czy schodami — o ich jakości decydują warstwy pod płytą, na długo przed polerowaniem. Więcej o tym w dziale schody i posadzki.

Niektórzy badacze przypuszczają, że Piotr Miłoneg pracował też w Owruczu, przy budowie cerkwi św. Bazylego. Inna kijowska świątynia pod wezwaniem archanioła to Sobór św. Michała o Złotych Kopułach.

Czy wiesz, że

Podania

Postaci

• Wsiewołod Jarosławowicz — książę, syn Jarosława Mądrego; fundator monasteru i świątyni (1070). ^{[1, 5]}
• Jan II — metropolita kijowski, według Ulanowskiego — konsekrował świątynię. ^[5]
• Sylwester — ihumen, autor redakcji „Powieści minionych lat” z 1116 roku. ^{[1, 19]}
• Ruryk Rościsławowicz — książę, zleceniodawca muru oporowego z lat 1199–1200. ^{[1, 9]}
• Piotr Miłoneg — nadworny budowniczy Ruryka, wykonawca muru. ^{[1, 9]}
• Daniel Halicki — odwiedził monaster w 1250 roku. ^{[5, 11]}
• Semen Olelkowicz — według anonimowego latopisarza odnowił cerkiew w 1470 roku i został w niej pochowany. ^[8]
• Hipacy Pociej, Józef Rutski — unijni metropolici, którzy władali monasterem. ^[7]
• Antoni Hrekowycz — unicki archimandryta, wznowił nabożeństwa w zrujnowanej świątyni; utopiony w 1618 roku. ^{[7, 8]}
• Piotr Mohyła — metropolita, odnawiał świątynię po powrocie monasteru w ręce prawosławnych. ^{[1, 4, 7]}
• Mychajło Mykłaszewski — starodubowski pułkownik, fundator soboru św. Jerzego. ^{[11, 14]}
• Danyło Apostoł — hetman, fundator dzwonnicy. ^{[11, 14]}
• M. Jurasow, P. Niedyłko — budowniczowie barokowej odbudowy z lat 1766–1769. ^{[1, 3]}
• Fedir Ernst — historyk sztuki, opisał skutki wybuchu z 1918 roku. ^[4]
• Raisa Bykowa — architekt restauracji zespołu w latach 60.–80. XX wieku. ^{[1, 3]}
• Wasyl Ulanowski — historyk, badacz wezwania świątyni i wydawca aktu z 1936 roku. ^{[5, 6]}
• Jakiw Handziuk, Bohdan i Warwara Chanenkowie, Kostiantyn Uszynski, Wołodymyr Bec, Mykoła Lelawski — pochowani na terenie monasteru. ^{[1, 14, 16]}

Jak cytować