Cerkiew Zbawiciela na Berestowie: trzy epoki w jednym murze

Część murów tej cerkwi jest starsza niż Moskwa: wciąż tkwi w nich mur świątyni staroruskiej — jej dawny narteks. Nad nim wznoszą się kopuły z XVII–XVIII wieku, obok stoi dzwonnica z XIX. Trzy epoki nie spierają się ze sobą, tylko nawzajem się podtrzymują.

W skrócie

Adres	Kijów, dzielnica Peczersk, przy Ławrze Peczerskiej (poza jej murami)
Zbudowano	koniec XI – początek XII w.; odbudowa 1640–1642; dzwonnica 1813–1814
Typ	pierwotnie trójnawowa, trójabsydowa świątynia krzyżowo-kopułowa; obecnie na planie krzyża, pięciodzielna
Materiał	cegła (plinta), wątek przejściowy od muru mieszanego (opus mixtum) do warstwowego
Status	zabytek o znaczeniu narodowym; część obiektu UNESCO nr 527 (od 2023 r. na Liście dziedzictwa zagrożonego)
Instytucja	Narodowy Kijowsko-Peczerski Rezerwat Historyczno-Kulturowy

Historia

Berestowe było podmiejską rezydencją Włodzimierza Wielkiego — tu zmarł w 1015 roku. Klasztor w tym miejscu po raz pierwszy wzmiankuje latopis pod rokiem 1072. Kiedy dokładnie powstała murowana świątynia, dokumenty nie mówią. Tradycja wiąże ją z panowaniem Włodzimierza Monomacha (1113–1125), ale badacze na podstawie wątku murów i materiałów skłaniają się ku drugiej połowie XI wieku, prawdopodobnie latom 70. Ekspedycja architektoniczno-archeologiczna Narodowej Akademii Nauk Ukrainy pod kierunkiem Hliba Iwakina na początku lat 2000. uzyskała dane przemawiające za wczesną datą.

Cerkiew stała się miejscem pochówku Monomachowiczów. Pochowano tu córkę Monomacha Eufemię (1138, według innych danych 1139), jego syna Jurija Dołgorukiego (1157) i syna Jurija, Gleba Jurjewicza (1171, według innych danych 1173).

W 1240 roku świątynia ucierpiała podczas najazdu Batu-chana; według WEU później osuwisko gruntu zniszczyło jej wschodnią i środkową część, ocalał tylko narteks, mniej więcej do dwóch trzecich wysokości. W 1482 roku ruiny ucierpiały ponownie podczas najazdu chana krymskiego Mengli Gireja i cerkiew leżała w gruzach aż do XVII wieku. W latach 1640–1642 metropolita Piotr Mohyła ją odbudował. Nowa świątynia była mniejsza od dawnej, ale wchłonęła ocalały narteks starej budowli: od wschodu dobudowano do niego trzy wieloboczne absydy, od zachodu — drewniany babiniec. WEU wiąże odbudowę z architektem O. Mancinim; polski badacz P. Krasny nazywa go Ottaviano Mancini. W 1644 roku greccy mistrzowie pokryli wnętrze freskami.

W latach 1813–1814 od zachodu dobudowano dzwonnicę według projektu Andrija Meleńskiego; rzeźbione i tłoczone ozdoby ołtarza wykonał złotnik i srebrnik Fedir Korobka (według ukraińskiej Wikipedii). W latach 1909–1914 Piotr Pokryszkin usunął późny tynk i odsłonił mur staroruski, a na wschód od świątyni odkryto fundamenty utraconej części. W 1970 roku pod malowidłem z XVII wieku odnaleziono XII-wieczny fresk „Cudowny połów ryb”. Ostatnie prace konserwatorskie trwały w latach 2017–2019.

Kronika

Cyfry w nawiasach kwadratowych to numery źródeł z listy na końcu strony. Zapis „według …” oznacza, że fakt potwierdza tylko jedno źródło. Rozdział „Podania” zawiera podania i legendy: zapisano je w źródłach, ale nie ma dla nich potwierdzenia w dokumentach.

Berestowe i książęca świątynia

1. 1015

   15 lipca w podmiejskiej rezydencji Berestowe umiera książę Włodzimierz Światosławowicz. Wieś Berestowe należała do wielkich książąt kijowskich, stał tam ich podmiejski pałac. ^{[4, 14, 19]}

   

2. 1072

   Klasztor Przemienienia Pańskiego na Berestowie po raz pierwszy wzmiankowany w latopisie (anglojęzyczna Wikipedia podaje rok 1073). ^{[2, 6, 14, 1]}

3. 1095

   Chan połowiecki Boniak łupi i pali Berestowe. Według ^[3].

4. Koniec XI – początek XII w.

   Zbudowano murowaną świątynię Zbawiciela. Latopisy nie podają daty: tradycja wiąże budowę z panowaniem Włodzimierza Monomacha (1113–1125), ale badania materiałów i techniki murarskiej pozwalają datować ją na drugą połowę XI w., orientacyjnie na lata 70. ^{[14, 15, 3, 11]}

   

5. 1138

   Pochowana zostaje córka Monomacha Eufemia (w WEU — 1139). Świątynia staje się miejscem pochówku Monomachowiczów. ^{[11, 15, 14]}

6. 1157

   Umiera książę kijowski Jurij Dołgoruki; pochowano go w świątyni Zbawiciela na Berestowie. ^{[11, 14, 15, 3]}

   

7. 1173

   Pochowany zostaje syn Dołgorukiego, Gleb Jurjewicz (w ^[3] — 1171). ^{[11, 14, 3]}

8. 1231

   Ostatnia wzmianka latopisowa o świątyni: ihumen Piotr Spaski jest obecny w soborze Mądrości Bożej w Kijowie na chirotonii rostowskiego biskupa Cyryla. Według ^[11].

Ruina i średniowieczne przebudowy

1. 1240

   Po najeździe mongolsko-tatarskim wskutek osuwiska gruntu zawaliły się wschodnia i środkowa część świątyni; ocalał tylko narteks, mniej więcej do dwóch trzecich wysokości. ^{[14, 15]}

2. XIV–XVI w.

   Cerkiew odbudowywano. Badania z lat 2002–2003 ujawniły nieznaną wcześniej rekonstrukcję z XIV–XVI w. ^{[14, 15]}

3. 1482

   Chan krymski Mengli Girej łupi Kijów; ocalałe resztki świątyni ucierpiały. ^{[14, 15, 1, 2]}

   

Odbudowa Piotra Mohyły i czasy nowsze

1. 1640–1642

   Z inicjatywy metropolity Piotra Mohyły cerkiew odbudowano: do zachowanej części od wschodu dobudowano murowany ołtarz w postaci trzech wielobocznych absyd, od zachodu — drewniany babiniec. Według WEU architektem był O. Mancini; polski badacz P. Krasny również wymienia włoskiego architekta Ottaviana Manciniego. ^{[14, 15, 18]}

   

2. 1644

   Greccy mistrzowie, zaproszeni przez Mohyłę, pokryli wnętrze freskami. W kompozycji „Modlitwa” („Dar Piotra Mohyły”) znajduje się fundatorski portret metropolity z natury, ze świątynią w dłoniach. ^{[14, 15, 7]}

   

   

3. 1713–1714

   Według WEU w miejsce drewnianego babińca zbudowano murowany, a cerkiew stała się krzyżowa, trójkopułowa. Według ^[14].

4. 1751–1752

   Do zachodniej ściany dobudowano kruchtę; cerkiew przybiera wygląd pięciodzielnej, pięciokopułowej świątyni na planie krzyża. ^{[3, 1, 15]}

5. 1813–1814

   Według projektu Andrija Meleńskiego do babińca od zachodu dobudowano dzwonnicę w formach klasycystycznych. ^{[14, 15, 1, 3]}

Jedynowiercy, Pokryszkin i muzeum radzieckie

1. 1889

   Na Lipkach zbudowano cerkiew Aleksandra Newskiego i przeniesiono tam parafię peczerską. Według ^[3].

2. 1897

   Cerkiew przechodzi do wspólnoty jedynowierców (staroobrzędowców). Według ^[3].

3. 1908

   Cerkiew przekazano w posiadanie Ławrze Peczerskiej. Według ^[3].

4. 1909–1914

   Architekt i konserwator Piotr Pokryszkin zdjął późny tynk z pierwotnej części świątyni i odsłonił zarys fundamentów utraconej części wschodniej. Z 3000 rubli przyznanych przez Ławrę wydano około 1700; prace przerwała wojna. ^{[14, 15, 11, 3]}

   

5. 30 października 1914

   Rada Konserwatorska Cesarskiej Komisji Archeologicznej postanawia zasypać wykopaliska. Według ^[11].

6. Styczeń 1918

   Na południowo-wschodnim narożniku fasady pozostał ślad ostrzału artyleryjskiego. Według ^[9].

7. 1926

   Cerkiew włączono do „Wszechukraińskiego Miasteczka Muzealnego” (obecnie Narodowy Kijowsko-Peczerski Rezerwat Historyczno-Kulturowy). Według ^[3] od 1932 r. była dostępna dla zwiedzających jako obiekt muzealny. ^{[14, 15, 3]}

8. 1947

   Podczas obchodów 800-lecia Moskwy w północnym pomieszczeniu świątyni (miejscu pochówku) ustawiono kenotaf w formie sarkofagu księcia Jurija Dołgorukiego. Według ukraińskiej Wikipedii wykonano go z ukraińskiego labradorytu, a architektem był P. Ostapenko. ^{[14, 15, 5]}

9. 1970

   Podczas prac nad malowidłem z XVII w. na zachodniej ścianie narteksu odkryto i wyeksponowano XII-wieczny fresk „Cudowny połów ryb” („Ukazanie się Chrystusa uczniom nad Jeziorem Tyberiadzkim”). ^{[14, 15, 11, 1, 2]}

10. 1989–1990

    Według ^[5] wykopaliska ujawniły 63 pochówki, z nich trzy — w staroruskich łupkowych sarkofagach; pochówku Jurija Dołgorukiego zidentyfikować nie udało się.

Niepodległość, renowacja, wojna

1. 1990

   Świątynię w składzie obiektu „Kijów: sobór Mądrości Bożej i przyległe budynki klasztorne, Ławra Peczerska” (nr 527) wpisano na Listę światowego dziedzictwa UNESCO. ^{[14, 15, 3]}

2. 2001–2004

   Grant Instytutu Konserwacji Getty’ego (2001); w latach 2002–2003 ekspedycja NAN Ukrainy pod kierunkiem Hliba Iwakina potwierdziła wczesną datę założenia i odkryła nieznaną rekonstrukcję z XIV–XVI w.; badania konserwatorskie trwały do 2004 r. ^{[15, 14]}

3. 2012–2014; 2017–2019

   Prace przy zabytku prowadzono w dwóch etapach; wśród wykonanych była hydroizolacja fundamentów. ^[3]

4. Lipiec 2017

   Rozpoczęto renowację. Według ukraińskiej i anglojęzycznej Wikipedii mecenasem był Wiaczesław Moskalewski, który przeznaczył 50 mln hrywien; według Szapiro zamawiającym była organizacja społeczna „Inicjatywa Andrijiwsko-Pejzażna”. ^{[15, 1, 12, 9]}

5. 28 września 2019

   Świątynię otwarto po dwóch latach renowacji; na otwarciu pokazano film dokumentalny. Według Szapiro — „jesienią 2019”. Podczas prac na nekropolii odkryto ponad 420 pochówków z XV–XIX w. ^{[13, 9, 3]}

6. 2023

   15 września Komitet Światowego Dziedzictwa UNESCO wpisał obiekt „Kijów: sobór Mądrości Bożej i przyległe budynki klasztorne, Ławra Peczerska” na Listę światowego dziedzictwa zagrożonego. ^{[17, 20]}

7. 16 kwietnia 2024

   Uroczyste otwarcie cerkwi dla zwiedzających. ^[3]

8. 15 czerwca 2026

   W nocy na 15 czerwca Ławra Peczerska została zaatakowana przez Rosję; świątynia Zbawiciela na Berestowie ucierpiała. 17 czerwca otwarto ją dla zwiedzających, a od 19 czerwca Ławra informowała o pracy w normalnym trybie. Zakresu zniszczeń cerkwi w publikacjach nie opisano. ^{[7, 16]}

Utracone i odtworzone

Architektura

Według anglojęzycznej Wikipedii dawna świątynia była większa od większości kijowskich soborów XII wieku: trójnawowa, trójabsydowa, krzyżowo-kopułowa, z narteksem. Od południa do narteksu przylegała wieża z kręconymi schodami na chór, od północy — baptysterium, pod którym chowano Monomachowiczów. Wszystkie trzy wejścia, według anglojęzycznej Wikipedii, miały wysunięte kruchty ze stromymi dachami w kształcie trójliścia — pierwsze takie rozwiązanie na Rusi.

Mohyła przemienił ruinę w świątynię w duchu ukraińskiego baroku XVII wieku: do ocalałego narteksu od wschodu dobudowano trzy wieloboczne absydy, od zachodu — drewniany babiniec. Obecnie cerkiew ma pięć kopuł: według WEU — ślepych, spłaszczonych, dwukondygnacyjnych, z masywnymi latarniami i złoconymi zwieńczeniami (anglojęzyczna Wikipedia nazywa je gruszkowatymi). Według WEU po przebudowie z lat 1713–1714 świątynia była krzyżowa i trójkopułowa. W latach 1751–1752 do zachodniej ściany dobudowano kruchtę i cerkiew przybrała wygląd typowej pięciodzielnej świątyni na planie krzyża.

Poniżej — dwa elementy świątyni: na zdjęciu i na rysunku. Rysunki pokazują formę, a nie dokładne wymiary.

Pięć kopuł

Kopuły z latarniami i złoconymi zwieńczeniami to spuścizna przebudów z XVII–XVIII wieku. Ich sylwetka sprawia, że niewielka świątynia wyróżnia się na wzgórzu obok Ławry.

Dzwonnica Meleńskiego

Dzwonnica jest dwukondygnacyjna, w duchu klasycyzmu: górna kondygnacja jest cylindryczna, zwieńczona kulistą kopułą z iglicą. Anglojęzyczna Wikipedia uważa, że nie pasuje do reszty świątyni. Można się spierać — ale to właśnie ona pozwala czytać budowlę jak podręcznik: mur staroruski, barok Mohyły, późny klasycyzm.

Kamień i materiał

Mury świątyni są ceglane. Dawną część wzniesiono z plinty w technice, którą WEU nazywa przejściową między murem mieszanym opus mixtum, typowym dla Kijowa XI wieku, a murem warstwowym, który rozpowszechnił się od lat 30. XII wieku. Czerwony kamień pojawia się tam, gdzie zaznaczono fundamenty utraconej części wschodniej. A w 1947 roku, w związku z 800-leciem Moskwy, w północnym pomieszczeniu świątyni (miejscu pochówku) ustawiono kenotaf w formie sarkofagu z labradorytu ku czci Jurija Dołgorukiego.

Pokryszkin, zdejmując tynk, zrobił prostą rzecz: pozwolił ścianie pokazać samą siebie. Wątek muru, jak charakter pisma, zdradza czas lepiej niż jakikolwiek napis. Warto o tym pamiętać także dziś, gdy w świątyni pojawiają się nowe ikonostasy czy posadzki: nowe nie musi przekrzykiwać starego. Inna kijowska świątynia, której dawny rdzeń przetrwał wiele przebudów, to sobór Zaśnięcia Ławry Peczerskiej.

Czy wiesz, że

Podania

Postaci

• Włodzimierz Światosławowicz (Wielki) — książę, zmarł w 1015 r. na Berestowem; przedstawiony na fresku „Modlitwa”. ^{[4, 14, 19]}
• Włodzimierz Monomach — według tradycji fundator murowanej świątyni (1113–1125), która stała się rodzinnym miejscem pochówku Monomachowiczów. ^{[14, 15, 6]}
• Eufemia Włodzimierzówna — córka Monomacha, pochowana w 1138 r. (według WEU — 1139). ^{[11, 14, 15]}
• Jurij Dołgoruki — książę kijowski, zmarł w 1157 r.; pochowany w świątyni; kenotaf z 1947 r. ^{[11, 14, 5]}
• Gleb Jurjewicz — syn Dołgorukiego, pochowany w 1173 r. ^{[11, 14]}
• Piotr Mohyła — metropolita kijowski, odbudował świątynię w latach 1640–1642; przedstawiony na fresku ze świątynią w dłoniach. ^{[14, 15, 7]}
• Ottaviano Mancini — włoski architekt, z którym WEU i P. Krasny wiążą odbudowę Mohyły. ^{[14, 15, 18]}
• Greccy malarze (1644) — imiona nie zachowały się; malowidła wykonano według kanonów athoskich. ^{[14, 15]}
• Andrij Meleński — architekt dzwonnicy z lat 1813–1814. ^{[14, 15, 1]}
• Fedir Korobka — złotnik i srebrnik, autor rzeźbionych i tłoczonych ozdób ołtarza. Według ^[15].
• Piotr Pokryszkin — architekt, archeolog i konserwator, badacz zabytku w latach 1909–1914. ^{[14, 11]}
• Wiktor Charłamow — archeolog, badacz zabytku; wraz z Ju. Asiejewem i W. Wieczerskim przygotował rekonstrukcję jego pierwotnego wyglądu. ^[14]
• Hlib Iwakin — archeolog, kierownik badań w latach 2002–2003. ^{[15, 14]}
• Tetiana Kulyk — architektka; podkreśla, że cerkiew nigdy nie wchodziła w skład Ławry. ^[6]
• Ołeksandr Alfiorow — historyk, który dopuścił obecność trójzębu w murze. ^[8]

Jak cytować