Cerkiew Trójcy Świętej nad Bramą: świątynia nad wejściem, której nie zdążono „upiększyć”

Książę, który został mnichem, według przekazu przez kilka lat pełnił w monasterze służbę furtiana. Świątynia, którą tradycja przypisuje temu księciu, także stoi na bramie — i od dziewięciu stuleci rozstrzyga, kto i jak wchodzi do Ławry.

W skrócie

Adres	Kijów, ul. Ławrska, Ławra Peczerska, nad Świętą Bramą
Zbudowana	według tradycji 1106–1108; barokowa przebudowa po 1698–1701
Malowidła	lata 30. XVIII w.; napis „1734” za ikonostasem jest, według analizy chemiczno-technologicznej, współczesny malowidłom
Typ	cerkiew nadbramna; czterofilarowa, trzynawowa, z apsydami ukrytymi w grubości murów
Materiał	mur z XII w. z późniejszymi warstwami; tynk, malowidła olejne
Status	w składzie Narodowego Rezerwatu Kijowsko-Pieczerskiego; zespół Ławry wpisano na Listę światowego dziedzictwa UNESCO w 1990 roku

Historia

Światosław Dawydowicz, wnuk księcia czernihowskiego Światosława Jarosławicza, w 1106 roku złożył śluby w Monasterze Peczerskim i przyjął imię Mikołaj. Kijowianom znany jest jako Mikołaj Światosza: według przekazu były książę pracował w kuchni, rąbał drewno i stał przy bramie. Przy obiteli założył szpital przy cerkwi Trójcy Świętej. Samą bramę z cerkwią nad nią, według tradycji, również wzniósł on — w 1106 roku. Stąd ustalone datowanie: lata 1106–1108. Prototypem kamiennej bramy monasteru bywa uważana Złota Brama z cerkwią nad nią (tak, według przekazu w literaturze, sądził Kalnofojski; w sprawdzonych źródłach tego nie potwierdzono). Na planie Górnej Ławry z 1638 roku cerkiew pokazano z dzwonnicą; mnich ławry Atanazy Kalnofojski, według Wiktorii Zajcewej, datuje jej budowę na rok 1106.

Relikwie Światoszy spoczywają w Bliższych Jaskiniach Ławry, a z jego imieniem, według rozpowszechnionej wersji, wiąże się nazwa kijowskiego Światoszyna. Szpital przy cerkwi Trójcy Świętej przeżył swego założyciela o stulecia: w 1631 roku Piotr Mohyła założył przy nim szkołę, którą później połączono z Kijowską Szkołą Bracką, a od 1701 roku połączone szkoły stały się Akademią Kijowską. Przy bramie stał dyżurny furtian: według Radia Swoboda dostojnych gości witał archimandryta z braćmi, a pielgrzymów — furtian, który kropił ich wodą święconą.

To datowanie nie jest tak pewne, jak się wydaje z tabliczek. Historyk architektury Wadym Łukjanczenko zwraca uwagę, że Pateryk Kijowsko-Pieczerski cerkwi Trójcy Świętej nie wspomina. W XIX wieku Mikołaj Zakriewski przypuszczał nawet, że cerkiew wznieśli Olelkowiczowie około 1470 roku. Niewątpliwe jest co innego: w latach 50. XVII wieku Paweł z Aleppo opisał nad bramą wysoką kamienną wieżę z cerkwią, licznymi oknami i wysokim zwieńczeniem — ponad czterdzieści lat przed pracami Mazepy.

Te prace zmieniły wszystko. W latach 1698–1701 kosztem hetmana Iwana Mazepy Ławrę otoczono murami, a cerkiew stała się częścią Fortecy Peczerskiej. Otrzymała nowe formy architektoniczne i barokowy wystrój, a w XVIII wieku od północy — przedsionek. W 1725 roku pojawił się tu żyrandol na szesnaście świec. W 1734 roku monasterscy mistrzowie pomalowali wnętrze. Na tę datę wskazuje napis za ikonostasem, a analiza chemiczno-technologiczna farb potwierdziła, że napis i malowidła są współczesne.

W XIX wieku malowidła kilkakrotnie myto, pokrywano olejem i odnawiano — napisy odnotowują prace w 1882, 1885 i 1889 roku. Według anglojęzycznej Wikipedii w latach 1957–1958 konserwatorzy odtworzyli utracony wystrój i pozłocili kopułę (w artykule Zajcewej wspomniano tylko o badaniu malarstwa w 1958 roku). W 1979 roku rozpoczęła się wielka restauracja malarstwa ściennego, która trwała do 1990 roku. Do utrwalenia tynku stosowano wówczas żywicę PCW. Później zarzucano jej toksyczność rozpuszczalnika, hydrofobowość, która zamykała wilgoć, i ciemnienie warstwy malarskiej — restauracja także ma swoją historię błędów.

Kronika

Liczby w nawiasach kwadratowych to numery źródeł na liście na dole strony. Zapis „według …” oznacza, że fakt potwierdza tylko jedno źródło. Dział „Podania” zawiera podania i legendy: zapisano je w źródłach, ale nie zostały potwierdzone dokumentami.

Epoka I. Czasy książęce

1. 1073–1078

   Według latopisu monaster ogrodzono drewnianą palisadą. Według W. Łukjanczenki. ^[3]

2. 1096

   Według latopisu Połowcy (Boniak) wyrąbali bramę monasteru. Łukjanczenko uważa, że dwanaście lat później, około 1108 r., w ich miejscu stanęła kamienna wieża przejazdowa z cerkwią. Według Łukjanczenki. ^[3]

3. 17 lutego 1106

   Czernihowski książę Światosław Dawydowicz, prawnuk Jarosława Mądrego, złożył śluby w Monasterze Peczerskim i otrzymał imię Mikołaj; w tradycji kijowskiej — Światosza. ^{[1, 13]}

4. 1106–1108

   Według tradycji własnym kosztem Światoszy nad bramą monasteru wzniesiono cerkiew Trójcy Świętej (przy niej, według Radia Swoboda, szpital). To ustalone datowanie; według Łukjanczenki (z odwołaniem do M. Tkaczenki) Pateryk Kijowsko-Pieczerski cerkwi Trójcy Świętej nad Bramą nie wspomina i nie łączy jej ze Światoszą. ^{[1, 3, 9, 10]}

5. Druga połowa XII w.

   Według Łukjanczenki drewnianą palisadę zastąpiono kamiennym murem; resztki muru znajdowali W. Bohusewicz (1951) i S. Taranenko (2018). Według Łukjanczenki. ^[3]

6. 1143

   Rok śmierci Światoszy; jego relikwie spoczywają w Bliższych Jaskiniach Ławry. ^{[1, 7, 13]}

7. 1240

   Mongolskie wojsko Batu zdobyło Kijów (6 grudnia, według spzh.eu). Mury monasteru zniszczono i nie odbudowano, a cerkiew nadbramna, według Łukjanczenki, ucierpiała niewiele; według Wikipedii i spzh.eu przetrwała. Przyczyny źródła nie wyjaśniają. ^{[3, 9, 10]}

Epoka II. Czasy litewsko-polskie i kozackie

1. Około 1470

   M. Zakriewski (XIX w.) przypuszczał, że cerkiew wznieśli książęta Olelkowicze. To hipoteza bez potwierdzenia. Według Łukjanczenki. ^[3]

2. 1631

   Piotr Mohyła założył przy szpitalu cerkwi Trójcy Świętej szkołę; później połączono ją z Kijowską Szkołą Bracką. Według anglojęzycznej Wikipedii. ^[8]

3. 1638

   Na planie Górnej Ławry z 1638 r. cerkiew pokazano z dzwonnicą. Według Zajcewej mnich ławry A. Kalnofojski datuje jej budowę na rok 1106. ^{[3, 4]}

4. 1653

   Paweł z Aleppo opisał nad bramą „wielką i wysoką kamienną wieżę” z cerkwią; według jego słów (w opowiedzeniu Radia Swoboda) zegar nad bramą o północy silnym biciem obwieszczał zamknięcie wejścia. ^{[1, 3]}

5. 1677

   Sztych odnotowuje małe okienko na pierwszej kondygnacji strony południowej; zachowało się do dziś, zamurowane od zewnątrz. Według Łukjanczenki. ^[3]

Epoka III. Barok czasów Mazepy

1. Około 1694

   Według M. Zakriewskiego ostatniej przebudowy dokonał Mazepa (na podstawie panegiryku wydanego w Wilnie w 1695 r.). Według Łukjanczenki. ^[3]

2. 1698–1701

   Kosztem hetmana Iwana Mazepy Ławrę otoczono murami obronnymi; cerkiew stała się częścią Fortecy Peczerskiej. Radio Swoboda nazywa Mazepę fundatorem pełnej restauracji i wystroju w stylu baroku. ^{[1, 4]}

3. 1701

   Połączone szkoły przy szpitalu i bractwie stały się Akademią Kijowską. Według anglojęzycznej Wikipedii. ^[8]

4. 1725

   W cerkwi pojawił się żyrandol na szesnaście świec. ^{[8, 9]}

5. Lata 30. XVIII w.

   Monasterscy mistrzowie pomalowali cerkiew; Radio Swoboda datuje malowidła na lata 30. XVIII w., Wikipedia — na lata 1730–1740. Napisy „1734” (za ikonostasem i podobny na łuku południowym) są, według analizy chemiczno-technologicznej, współczesne malowidłom. Nazwiska malarzy: A. Hałyk, I. Maksymowicz, F. Pawłowski, A. Ułazowski (tak w ESU) i in. ^{[1, 4, 7, 8, 9]}

6. XVIII w.

   Od północy pojawił się przedsionek; boczne przejścia Świętej Bramy zamurowano. ^{[1, 3]}

Epoka IV. Czasy imperialne

1. 1882, 1885, 1889

   Napisy odnotowują mycie (1882), odnowienie na sklepieniu kopuły (1885) oraz czyszczenie, pokrycie olejem i „restaurację” (1889). Według Zajcewej. ^[4]

2. 1896

   Według Radia Swoboda duchowieństwo ławry uznało malarstwo za „nieprzystojne” i nakazało zeskrobać malowidła; cerkiew Trójcy Świętej tego uniknęła, bo nabożeństwo odbywało się tu raz w roku, na Zielone Świątki, tylko dla starych mnichów. Według Radia Swoboda. ^[1]

3. 1901–1902

   Iwan Iżakiewicz namalował na uskokach murów po lewej i prawej stronie Świętej Bramy kompozycje „Sobór świętych Ojców Bliższych Jaskiń” i „Sobór świętych Ojców Dalszych Jaskiń” (daty — według ukraińskiej Wikipedii; ESU podaje tylko „początek XX w.”). ^{[7, 9]}

4. Początek XX w.

   Południową część pierwszego piętra podzielono ceglanymi przegrodami na trzy pokoje mieszkalne; piec rozebrano po 1995 r. Według Łukjanczenki. ^[3]

Epoka V. Czasy radzieckie i niepodległa Ukraina

1. 1926

   29 września władze ukraińskie uznały dawną Ławrę za rezerwat historyczno-kulturalny i „miasteczko muzealne”. Wiersz dotyczy rezerwatu jako całości. ^[7]

2. 1939

   Centralnemu Muzeum Antyreligijnemu USRR przydzielono dziesięć budynków, sobór Zaśnięcia i cerkiew Trójcy Świętej nad Bramą. ^[7]

3. 3 listopada 1941

   „W niewyjaśnionych okolicznościach” wysadzono sobór Zaśnięcia. Ukraińska Wikipedia nazywa cerkiew Trójcy Świętej jedyną naziemną budowlą Ławry, która zachowała się nieuszkodzona z czasów Rusi Kijowskiej. ^{[7, 9]}

4. 1957–1958

   Według anglojęzycznej Wikipedii konserwatorzy odtworzyli utracony wystrój, pozłocili kopułę i odnowili zewnętrzne malarstwo olejne. Według ^[8]. ^[8]

5. 1979–1990

   Wielka restauracja malarstwa ściennego; kierował A. Marampolski, naukową kierowniczką odcinka była I. Dorofijenko; sprawozdanie datowano na 1991 r. Do utrwalenia tynku stosowano żywicę PCW; później odnotowano jej słabą paroprzepuszczalność i ciemnienie. ^{[4, 6]}

6. 1981–1985

   W 1981 r. cerkiew osiadła: pęknięcia, oderwanie schodów wejściowych; wody gruntowe podniosły się o 1,88 m od 1959 do 1983 r.; jako szkodliwe czynniki wymieniono też wibracje i spaliny ciężkiego transportu. Według Zajcewej. ^[4]

7. 1988

   Część terenu rezerwatu zwrócono Kościołowi. ^[7]

8. 1990

   W dniach 7–12 grudnia 14. sesja Komitetu Światowego Dziedzictwa UNESCO (Banff, Kanada) wpisała zespół architektoniczny Ławry na Listę; na stronie obiektu cerkiew Trójcy Świętej nad Bramą wymieniono wśród głównych zabytków zespołu. ^{[7, 15]}

9. 1995

   Podczas badań ustalono, że przejazd bramy miał początkowo barwę złocisto-ochrową, a potem warstwy farby się zmieniały. Według Łukjanczenki. ^[3]

10. 2017

    Znaleziono rzeźbione zwieńczenie z motywem winnej latorośli (ślady czerwonej i zielonej farby oraz złocenia); pomiary wykazały, że należało do ramy z sześcioma „Sakramentami” na odwrociu dwustronnego ikonostasu. Zwieńczenie planuje się poddać restauracji i, być może, wystawić. ^[5]

11. 2018

    Przy fasadzie północnej odsłonięto fundamenty dzwonnicy z kamienia łamanego, około 2×2 m. Według Łukjanczenki. ^[3]

12. 27 grudnia 2023

    W repozytorium NAKKKiM zamieszczono rozprawę doktorską W. Zajcewej; autoreferat nazywa malowidła cerkwi Trójcy Świętej jedynym w pełni zachowanym przykładem dekoracji malarskiej XVIII w. szkoły kijowskiej. ^[6]

13. 2025–2026

    W marcu 2025 r. na kopule cerkwi Wszystkich Świętych nad Bramą Ekonomiczną spadł krzyż; wspólna misja UNESCO i ICOMOS badała Górną i Dolną Ławrę od cerkwi Trójcy Świętej nad Bramą do Bliższych i Dalszych Jaskiń. W nocy przeciw 24 stycznia 2026 r. rosyjski atak uszkodził wejście do Dalszych Jaskiń i fasadę cerkwi Poczęcia św. Anny; o cerkwi Trójcy Świętej w tych źródłach nie mówi się. ^{[11, 12]}

Utracone i odtworzone

Architektura

Cerkiew stoi na drugiej kondygnacji, nad przejazdem Świętej Bramy, ściśnięta między murami Ławry. Do cerkwi wchodzi się po schodach; w 1981 roku schody wejściowe oderwały się od ściany. Cztery filary dzielą wnętrze na trzy nawy, każda kończy się apsydą. Z zewnątrz apsyd nie widać: ściany są płaskie, a zaokrąglenie ołtarza istnieje tylko wewnątrz, w grubości muru. Okna są wąskie. Na fasadzie południowej przeziera mur staroruski.

Sama brama, według Radia Swoboda, ma około 12 metrów długości i 4 metry wysokości. Z początku miała trzy przejścia: środkowe dla dostojnych gości i boczne dla zwykłych ludzi oraz wynoszenia zmarłych. W XVIII wieku boczne przejścia zamurowano.

Łukjanczenko proponuje śmiałą rekonstrukcję pierwotnego wyglądu. Uważa, że na początku była to trzykondygnacyjna wieża obronna z przejazdem na dole, kondygnacją bojową pośrodku i niewielką jednonawową cerkwią z jedną apsydą na górze. Na razie to hipoteza, a sam autor proponuje sprawdzić ją georadarem, szukając w ścianach gniazd po pierwotnych belkach.

Poniżej dwa elementy świątyni: na zdjęciu i na rysunku. Rysunki pokazują formę, a nie dokładne wymiary.

Kopuła

Barokowa kopuła to warstwa czasów Mazepy i późniejszych odnowień. Podczas restauracji w latach 1957–1958 ją pozłocono. Paweł z Aleppo w XVII wieku widział już nad bramą wysokie zwieńczenie, a Kalnofojski w 1638 roku — bęben z kopułą, ale dokładnej formy źródła nie przekazują.

Święta Brama i fasada nad nią

Dolna kondygnacja to przejazd, górna — świątynia. Fasady pokrywa barokowe malarstwo, a po bokach bramy na murach są malowidła z początku XX wieku. Przez Świętą Bramę nie przejeżdżano konno — nawet książęta i metropolici, według Radia Swoboda; jazda konna była zabroniona, tu szło się pieszo.

Niuanse, które łatwo przeoczyć

Świątynia, którą uratowało rzadkie nabożeństwo. Pod koniec XIX wieku, w tym w 1896 roku, malowidła z XVIII wieku w świątyniach Ławry zbijano lub przemalowywano. Cerkiew Trójcy Świętej, według Radia Swoboda, uniknęła tego, bo służono tu tylko raz w roku, na Zielone Świątki, dla starszych mnichów, a władze monasteru prawie tu nie zaglądały. Badaczka Wiktoria Zajcewa nazywa jej wnętrze jedynym w pełni zachowanym zespołem malarstwa XVIII wieku szkoły kijowskiej.

Starszyzna kozacka na Soborze Powszechnym. Największa kompozycja to „Pierwszy Sobór Powszechny” na ścianie zachodniej. Autor Radia Swoboda rozpoznaje wśród sprawiedliwych hetmana Iwana Skoropadskiego, Pawło Połubotka, Semena Sawicza i Jakiwa Łyzohuba. Zwraca też uwagę na sprawiedliwe w barwnych różanych wiankach: według Pawła z Aleppo takie wianki lubiły nosić w Kijowie córki ubogich ojców.

Malowidło pod malowidłem. Podczas restauracji tylko na sklepieniach pod warstwami olejnymi odkryto około 100 m² dawniejszego malowidła klejowego, które badaczka wiąże z XVII wiekiem. Czyli historia malarska cerkwi jest dłuższa niż data 1734 na ścianie.

Ikonostas o dwóch obliczach. Ikonostas jest dwustronny: odwrocie, zwrócone ku ołtarzowi, także ozdabiano, a na nim było sześć płócien z „Sakramentami”. W 2017 roku w cerkwi znaleziono ażurowe rzeźbione zwieńczenie z motywem winnej latorośli, czerwone i zielone, ze śladami złocenia. Jego miejsce ustalono, przykładając je do ramy „Sakramentów”.

Posadzka z legendą — podanie. Przewodnicy opowiadają, że posadzkę świątyni „dla zbawienia duszy” ofiarował fabrykant Demidow; autor Radia Swoboda przypomina, że pełną restaurację i wystrój w stylu baroku sfinansował Mazepa. Dokumentalnego potwierdzenia tej historii w źródłach nie znaleźliśmy. Radio Swoboda wspomina, że posadzkę Demidowa, która od XVIII wieku leżała w jednej ze świątyń Dolnej Ławry, później usunięto i zastąpiono tureckimi płytkami, bo dawne żeliwne płyty wymagały systematycznego przecierania olejem. Czego szukać oczami — malowideł na ścianach i sklepieniach oraz dwustronnego ikonostasu.

Ziemia pod bramą się porusza. W 1981 roku cerkiew osiadła: pojawiły się pęknięcia, oderwały się schody wejściowe. Według konserwatorów poziom wód gruntowych od 1959 do 1983 roku podniósł się o 1,88 metra, a malarstwo cierpi też od wibracji ciężkiego transportu.

Galeria zdjęć

Kamień i materiał

Pod barokowym tynkiem leży mur z XII wieku, który najlepiej przeziera na fasadzie południowej. Ściany niosą całą historię budowli: zamurowane boczne przejścia bramy, ślady stropów, otwory okienne, które kiedyś oświetlały apsydę z zewnątrz, a teraz znalazły się wewnątrz. Łukjanczenko uważa, że wschodnia nisza-apsyda była kiedyś pełnoprawną apsydą.

Malowidła wykonano na tynku, w technice mieszanej: starsza warstwa jest klejowa, późniejsza — olejna. Posadzka to osobny temat: opowieści o żeliwnych płytach w źródłach dotyczą „demidowskiej” posadzki w świątyni Dolnej Ławry, a nie potwierdzonego pokrycia cerkwi Trójcy Świętej.

Najciekawsza tu nie jest materia, lecz cierpliwość wobec niej. Cerkwi przez trzysta lat nie przebudowywano od fundamentów, a jedynie odnawiano, i dlatego zachowała to, co zwykle ginie pierwsze. W kamieniarstwie obowiązuje ta sama zasada: powierzchni, którą można poddać restauracji, nie warto spieszyć się wymieniać. O dwustronnych przegrodach ołtarzowych — w artykule czym jest ikonostas, o lanej i kamiennej posadzce świątyni — w dziale schody i posadzki. Obok w Ławrze stoi sobór Zaśnięcia, a za murami — cerkiew Zbawiciela na Berestowie.

Czy wiesz, że

Podania

Postaci

• Światosław Dawydowicz (Mikołaj Światosza) — książę czernihowski (według ESU — także łucki), od 1106 r. mnich peczerski, według tradycji fundator cerkwi; relikwie w Bliższych Jaskiniach.
• Boniak — chan połowiecki, który w 1096 r. wyrąbał bramę monasteru (według ^[3]).
• Teodozjusz Pieczerski — ihumen, wspomniany w scenie latopisowej z furtianem.
• Paweł z Aleppo — podróżnik, autor opisu bramy z cerkwią (1653).
• Atanazy Kalnofojski — mnich ławry, według Zajcewej datuje budowę cerkwi na rok 1106.
• Piotr Mohyła — według anglojęzycznej Wikipedii w 1631 r. założył szkołę przy szpitalu.
• Iwan Mazepa — hetman, którego kosztem w latach 1698–1701 otoczono Ławrę murami.
• Mikołaj Zakriewski — historyk XIX w., który przypuszczał budowę przez Olelkowiczów około 1470 r. i przebudowę przez Mazepę około 1694 r.
• A. Hałyk, I. Maksymowicz, F. Pawłowski, A. Ułazowski — malarze XVIII w. (według ESU i anglojęzycznej Wikipedii).
• Iwan Skoropadski, Pawło Połubotok, Semen Sawicz, Jakiw Łyzohub — starszyzna kozacka, którą Radio Swoboda rozpoznaje wśród przedstawionych na „Pierwszym Soborze Powszechnym”.
• Iwan Iżakiewicz — artysta, który na początku XX w. namalował kompozycje na uskokach murów przy Świętej Bramie.
• Fedir Ernst — historyk sztuki, którego charakterystykę malowideł („soczysta barwa, przemyślana plakatowość”) przytacza Radio Swoboda.
• Ołeksij Marampolski, Iryna Dorofijenko — kierownicy restauracji w latach 1979–1990.
• Wiktoria Zajcewa — badaczka restauracji malowideł (artykuł 2020, rozprawa 2023).
• Wadym Łukjanczenko — historyk architektury, autor rekonstrukcji pierwotnego wyglądu.
• Jarosław Łytwynenko — pracownik rezerwatu, autor publikacji o znalezisku zwieńczenia.

Jak cytować