Sobór Trójcy Świętej monasteru w Dermaniu: świątynia za murami książąt Ostrogskich
Ukraina Incognita opisuje zamek w Dermaniu jako niewielki, lecz mocny: ze wszystkich stron otaczały go staw, bagno i fosa, a kamienny mur sięgał siedmiu metrów.
W skrócie
| Adres | wieś Dermań Druha, rejon rówieński, obwód rówieński |
| Zbudowano | założona w 1602 r. na miejscu drewnianej cerkwi |
| Przebudowa | 1849 r., wystrój klasycystyczny |
| Typ | jednokopułowa świątynia na planie prostokąta z przedsionkiem, 25 × 17 m |
| Materiał | murowana, tynkowana |
| Status | główna świątynia żeńskiego monasteru Trójcy Świętej; klasztor w obrębie kamiennego muru z wieżą bramną |
Historia w prostych słowach
Krótka opowieść na 4 minuty. Pełna chronologia ze wszystkimi datami, sporami i źródłami znajduje się niżej, w rozdziale „Kronika”.
Monaster na wzgórzach (do 1571)
Derman leży na wzgórzach Grzędy Mizockiej, między Ostrogiem a Dubnem. Pierwszą wzmiankę o wsi datuje się na 1322 rok. Monaster istniał już w 1499 roku: wtedy książę Konstanty Iwanowicz Ostrogski podarował mu rękopiśmienną księgę pouczeń. To pierwsza pewna wzmianka o monasterze.
Kto go założył, nie wiadomo na pewno. Jedni wskazują księcia Wasyla Fedorowicza Ostrogskiego, zwanego Pięknym, inni — Konstantego Ostrogskiego. Dokumentów brak. Książęta nadali monasterowi wsie: Derman, Kunin, Korszów, Mizoczek, Hlińsko, a w 1512 roku także Biłaszów. Wsie dawały żywność, materiały budowlane i ręce do pracy.
W 1571 roku cerkiew Trójcy Świętej była jeszcze niewielka, drewniana, z osobną kaplicą św. Dymitra. W bibliotece przechowywano 40 ksiąg świeckich.
Statut książęcy i drukarnia (1575–1608)
W latach 1575–1576 monasterem zarządzał drukarz Iwan Fedorow, zaproszony przez Wasyla-Konstantego Ostrogskiego. Potem Fedorow przeniósł się do Ostroga.
9 czerwca 1602 roku książę Wasyl-Konstanty nadał monasterowi przywilej. Uczynił z niego monaster wspólnożyjący: mnisi żyli razem. Otwarto szkołę, w której pozwolono uczyć się nawet świeckim. Ihumenem został Izaak Boryskowicz. Tego samego roku na miejscu drewnianej cerkwi zaczęto wznosić nową, murowaną.
Ponadto książę założył w Dermaniu drukarnię. Kierował nią Demian Nalewajko, brat Seweryna Nalewajki. 12 kwietnia 1603 roku zaczęto drukować „Oktoich”, który ukazał się w 1604 roku. Ostatnim znanym wydaniem był „List Meletiusza” z 1605 roku, a tego samego roku drukarnię zwrócono Ostrogowi. Znane są tylko trzy wydania dermańskie. Mnisi tłumaczyli też dzieła teologiczne i uzupełniali bibliotekę.
Melecjusz Smotrycki i unia (1625–1840)
Archimandrytą monasteru był Melecjusz Smotrycki, autor słynnej „Gramatyki słowiańskiej”. Lata jego zarządu źródła podają różnie: 1627–1631 lub 1625–1633. Wkrótce potajemnie przeszedł na stronę unii. Monaster na ponad sto lat przeszedł do bazylianów. Granice tego okresu też się różnią: od 1627 lub 1628 do 1821 lub 1840 roku.
W 1630 roku, po mianowaniu Smotryckiego, wybuchł bunt chłopski, który stłumiono. Smotrycki zmarł w Dermaniu 27 grudnia 1633 roku i został pochowany w cerkwi Trójcy Świętej. Ukraina Inkognita pisze, że w krypcie.
Dla ludzi książki monaster pozostał ważny. Archimandryta Januariusz, który stał na czele monasteru w latach 1713–1729, wpisał do biblioteki łaciński Koran. W 1791 roku naliczono w monasterze ponad 405 tomów.
Pożar i nowe oblicze (1826–1920)
W 1826 roku, a według innych danych 1828, pożar zniszczył prawie wszystkie zabudowania monasteru. Cerkiew Trójcy Świętej odbudowano w duchu klasycyzmu; remont i przebudowę datuje się na 1849 rok. Taki wygląd ma do dziś: jednokopułowa prostokątna świątynia z przedsionkiem. Do wieży bramnej-dzwonnicy dobudowano piąte piętro na dzwony.
Do 1920 roku w monasterze działało seminarium nauczycielskie. W 1918 roku oddział Antona Dowbenki złupił monaster i posiadłość Lubomirskich.
Żeński monaster i zamknięcie (1948–1991)
W 1949 roku, a według innych danych 1948, monaster stał się żeński: przeniesiono tu mniszki z monasteru w Zymnem. W 1960 roku monaster zamknięto. Mniszki przeniesiono do monasteru w Korcu, a w zabudowaniach urządzono szkołę-internat.
W latach osiemdziesiątych XX wieku społeczność wymogła usunięcie z cerkwi magazynów żywności. Ustawiono tablicę pamiątkową Smotryckiemu, a w bramie wjazdowej urządzono muzeum Borysa Tena.
W 1991 roku monaster odrodzono. Dziś jest to żeński monaster Świętej Trójcy. Stoi za kamiennym murem z wieżą bramną. W 1998 roku odrestaurowano dzwonnicę i sobór Trójcy Świętej. W Dermaniu co roku odbywa się święto „Dermańska Lampa”, które ma odrodzić wieś jako ośrodek kulturalny.
Słowniczek
| Słowo | Co oznacza |
|---|---|
| Archimandryta | przełożony dużego monasteru |
| Ihumen | przełożony monasteru |
| Unia | związek części prawosławnych z Rzymem: obrządek wschodni zostaje, lecz uznaje się władzę papieża |
| Bazylianie | grekokatolicki zakon mniszy |
| Lustracja | dawny opis dóbr i majątku sporządzany przez komisję państwową |
| Oktoich | księga liturgiczna z pieśniami na osiem tygodni |
| Klasycyzm | styl XVIII i początku XIX wieku: proste formy, kolumny, symetria |
| Monaster wspólnożyjący | taki, w którym mnisi żyją razem i mają wszystko wspólne |
| Wieża bramna | wieża nad bramą |
Kronika
Liczby w nawiasach kwadratowych to numery źródeł na liście na dole strony. Zapis „według danych …” oznacza, że fakt potwierdza tylko jedno źródło. Rozdział „Podania” zawiera podania i legendy: są zapisane w źródłach, ale nie mają potwierdzenia w dokumentach.
Monaster Ostrogskich
- XV w.
Fundatorem monasteru nazywa się księcia Wasyla Fiodorowicza Ostrogskiego (Pięknego): tak pisze Encyklopedia Współczesnej Ukrainy, powołuje się na to także Iłarion (Ohijenko). Encyklopedia Ukrainy wskazuje jako fundatora Konstantego Ostrogskiego. Dokumentów o fundatorze i dokładnym czasie nie ma. [1, 2, 12, 17, 23]
- 1499
Konstanty Iwanowicz Ostrogski podarował monasterowi rękopiśmienną księgę — pouczenia patriarchy Kaliksta. To pierwsza pewna wzmianka o klasztorze; w kilku opracowaniach rok 1499 podaje się jako rok założenia. [1, 7, 17]
- 1507
Konstanty Iwanowicz wraz z żoną Tatianą i synem Ilją przekazał dary do cerkwi Świętej Trójcy: pozłacany kielich, dyskos, krzyż, Ewangelię, dziesięć mineji na pergaminie. Ihumenem był wtedy Gerazym, według Bendiuka. [7]

1507: dary książęce dla cerkwi (rekonstrukcja umowna). Ilustracja: IKONASTONE - 1512
Monaster otrzymał jeszcze jedną wieś — Białaszów. Wcześniej książęta Ostrogscy nadali Dermań, Kunin, Korszów, Mizoczek i Hlinsk. [4]
- 1571
Lustracja starostwa ostrogskiego opisuje cerkiew Świętej Trójcy jako niewielką drewnianą; obok z boku — niewielka drewniana kaplica św. Dymitra, osobno — dzwonnica z dużym dzwonem. W bibliotece było 40 ksiąg świeckich. [3, 9]

Rok 1571: drewniany monaster według lustracji. Ilustracja: IKONASTONE - 1575–1576
Drukarz Iwan Fedorow, zaproszony przez Wasyla-Konstantego Ostrogskiego, był zarządcą monasteru. Iłarion (Ohijenko) przypuszczał, że mógł tu zacząć dzieło nowej drukarni, ale potem przeniósł się do Ostroga. [1, 6]
- 1591–1601
Monasterem kierował archimandryta Giennadiusz (rok 1590 to rok mianowania), według Mycki. [6]
- 1599
W Dermaniu przetłumaczono z greckiego zbiór aforyzmów „Pszczoła”; imię tłumacza się nie zachowało, badacze przypuszczają Cypriana. [6, 18]
Reguła, szkoła i drukarnia
- 9 czerwca 1602
Przywilej księcia Wasyla-Konstantego Ostrogskiego uczynił z monasteru ośrodek życia wspólnego i nauki; pozwolono uczyć się także świeckim. Ihumenem dermańskim mianowano Izaaka Boryskowicza (według Mycki wracał wtedy ze Wschodu i zabrał się do reorganizacji klasztoru). [3, 6]
- 1602
Od tego roku, według W. Wujcyka, zaczęło się murowanie cerkwi Świętej Trójcy; zabytki.in.ua pisze, że murowaną cerkiew założono w 1602 r. na miejscu drewnianej. Zapis w księdze wspominkowej mówi, że książę „cerkiew i dzwonnicę murował”. [3, 5, 24]

Rok 1602: początek murowania cerkwi Świętej Trójcy. Ilustracja: IKONASTONE - 12 kwietnia 1603
Rozpoczął się druk „Oktoicha” w drukarni dermańskiej; część wyposażenia przewieziono z Ostroga. Drukarnią kierował kapłan Demian Nalewajko. [6, 23]
- 2 grudnia 1603
Zmarł Aleksander, syn Wasyla-Konstantego Ostrogskiego. Na jego śmierć wyszedł „Lament domu książąt Ostrogskich” (według Łopackiej — około stycznia–lutego 1604 r., przed pogrzebem 23 lutego 1604 r.). [3, 6]

Początek XVII w.: wieża bramna. Ilustracja: IKONASTONE - 1604
Do wieży wjazdowej dobudowano oficynę z piwnicą, w której — według badaczy — mieściła się drukarnia. W Dermaniu i Białaszowie spis naliczył 276 dymów. [3, 4]

Rok 1604: drukarnia pod oficyną wieży bramnej. Ilustracja: IKONASTONE - 12 września 1604
Wyszedł „Oktoich”. [3, 6]
- 6 lutego 1605
Wyszedł „List Meletiusza” (Pigasa) do Hipacego Pocieja — ostatnie znane wydanie dermańskie. W tym samym roku drukarnię zwrócono do Ostroga. [2, 3, 6]
- Luty 1608
Książę wydał prezentę Izajaszowi Bałabanowi z poleceniem „dokończyć budowę muru i wszystko doprowadzić do porządku”. Źródło mówi właśnie o murze. [3, 6]
- 1625
W czerwcu archimandryta Józef Kurcewicz z częścią dermańczyków wyjechał do Rosji, według Mycki. [6]
Smotrycki i lata unijne
- 1627
Meletiusz Smotrycki stanął na czele monasteru (według Mycki — od czerwca 1627 r.). Lata przełożeństwa podaje się różnie: 1627–1631 (Encyklopedia Ukrainy), 1625–1633 (angielska Wikipedia). Wkrótce potajemnie przeszedł na stronę unii. [2, 6, 16]
- 1628
Według Encyklopedii Ukrainy początek okresu unijnego (bazyliańskiego); koniec — 1840 r. Encyklopedia Współczesnej Ukrainy: 1627–1821; angielska Wikipedia: 1821 r. [2, 16, 23]
- 1630
Wystąpienie chłopów, które wybuchło po mianowaniu Smotryckiego, stłumiono; przywódców powieszono, resztę ukarano. Według Mycki. [6]
- 27 grudnia 1633
W Dermaniu zmarł Meletiusz Smotrycki. Według Radia Swoboda pochowano go w cerkwi Świętej Trójcy; Ukraina Incognita pisze o krypcie cerkwi Trójcy Świętej. [6, 19, 25]

Rok 1633: cela archimandryty. Ilustracja: IKONASTONE - 1634
W liście metropolity Józefa Rutskiego wspomniano mury wokół monasteru, „dawno” wzniesione przez książąt Ostrogskich. [5]
- 1713–1729
Archimandrytą był Januariusz (Ohurcewicz); wpisał do klasztornej biblioteki łaciński Koran. [8]
- 18 kwietnia 1791
Podczas mianowania archimandryty Juliana (Petrowicza) sporządzono inwentarz: ponad 405 tomów (inny badacz podaje co najmniej 346). W 1786 r. w archimandrii mieszkało dziewięciu mnichów. [8]
- 1789 i 1810
Dermań podzielono na część klasztorną i pańską; w 1810 r. w części pańskiej zbudowano odrębną wiejską cerkiew Trójcy Świętej — to inna cerkiew, nie sobór. Według Ukrainy Incognita. [25]
Czasy imperialne i międzywojenne
- 1821 / 1840
Koniec okresu unijnego: 1821 (angielska Wikipedia, ESU) lub 1840 (Encyklopedia Ukrainy). [2, 16, 23]
- 1826 (według innych danych — 1828)
Pożar zniszczył niemal wszystkie pomieszczenia monasteru: ESU datuje go na 1826 r., dwa materiały krajoznawcze — na 1828 r. [23, 27, 28]

Rok 1826 (lub 1828): po pożarze. Ilustracja: IKONASTONE - Lata 40. XIX w.
Cerkiew Świętej Trójcy odbudowano w duchu klasycyzmu: Ukraina Incognita podaje rok 1849 („prace remontowe i przebudowa”), inny materiał — lata 1841–1849. [25, 27, 29]

Lata 40. XIX w.: sobór po przebudowie. Ilustracja: IKONASTONE - Lata 40. XIX w.
Do wieży bramnej z dzwonnicą dobudowano piątą kondygnację na dzwony (zabytki.in.ua podaje koniec XIX w.). Czwarta kondygnacja miała 14 strzelnic. [24, 25, 28, 29]

Monaster w Dermaniu, rysunek z XIX w. Wikimedia Commons, domena publiczna - 1886
Adrian Prachow podczas wyprawy po Wołyniu sfotografował i opisał dermańskie przedmioty, w tym Ewangelię z 1507 r. [7, 13]
- Do 1920
W monasterze działało seminarium nauczycielskie; w jego miejscu później — eparchialna szkoła żeńska, potem prywatne gimnazjum ukraińskie. W 1914 r. w monasterze mieszkało 16 mnichów. [2, 16]
- Początek 1918
Oddział powstańczy Antona Dowbenki splądrował monaster i dwór Lubomirskich (według angielskiej Wikipedii). [16]
Wojna, zamknięcie i odnowienie
- Maj 1943
(O wsi, nie o soborze.) Do Dermania przybyły niemieckie i policyjne kolumny: rozstrzelano 75 mieszkańców ulicy Załuże, około 200 osób spędzono w dolinę przy monasterze i do wieczora wypuszczono. [21]
- 1948 / 1949
Klasztor stał się żeński: ESU datuje to na 1948 r., Ukraina Incognita — na 1949 r. i dodaje, że przeniesiono tu mniszki z monasteru w Zimnem. [23, 25]
- 1960
Monaster zamknięto, mniszki przeniesiono do monasteru w Korcu, w budynkach umieszczono ośmioletnią szkołę z internatem. [24, 25, 26]
- Lata 80. XX w.
Według Radia Swoboda społeczeństwo doprowadziło do wysiedlenia z cerkwi składów żywnościowych i umieściło tablicę Smotryckiego; w bramie wjazdowej urządzono muzeum Borysa Tenia. [19]
- 1990–1991
Monaster odnowiono: ESU podaje rok 1990 i błogosławieństwo arcybiskupa Ireneusza (Seredniego); według zabytki.in.ua 30 listopada 1991 r. zespół zwrócono Cerkwi, a 24 grudnia 1991 r. Synod otworzył monaster. Encyklopedia Ukrainy i Ukraina Incognita podają rok 1991. [2, 23, 24, 25]

1990–1991: reaktywacja klasztoru (rekonstrukcja umowna). Ilustracja: IKONASTONE - Początek lat 90. XX w.
Po przekazaniu cerkwi monasterowi tablicę Smotryckiego zdjęto i wyrzucono; działacze znaleźli ją i przekazali do muzeum Ułasa Samczuka; muzeum Tenia zlikwidowali mnisi. Według materiału Radia Swoboda z 2007 r. tablicę wmurowano w bramę i zniszczono „kilka lat temu”. [19, 20]
- 1998
Restauracja dzwonnicy i soboru Trójcy Świętej, według zabytki.in.ua. [24]

1998: renowacja dzwonnicy i soboru (rekonstrukcja umowna). Ilustracja: IKONASTONE - 2006
W Dermaniu co roku odbywa się święto „Dermańska lampa” — jego celem jest odrodzenie Dermania jako ośrodka kultury. [19]
Utracone i odtworzone
| Co | Było | Co się stało | Gdzie jest teraz |
|---|---|---|---|
| Drewniana cerkiew Trójcy Świętej | Niewielka, z kaplicą św. Dymitra, 1571 r. | Zastąpiona murowaną od 1602 r. | Nie zachowała się [3, 24] |
| Ewangelia z 1507 r. | Dar Konstantego Iwanowicza z Tatianą i Ilją | Losy nieznane; są zdjęcia Prachowa z 1886 r. | Oryginał nieznany [7, 13] |
| Dary z 1507 r. (kielich, krzyż itd.) | Opisane w zapisie darowizny | Według badaczy w czasie I wojny światowej ewakuowane do Charkowa | Dalsze losy nieznane [7] |
| Drukarnia dermańska | 1603–1605, trzy wydania | Zwrócona do Ostroga w 1605 r. | Wydania w zbiorach; gdzie dokładnie — nie sprawdzono [3, 6] |
| Archiwum monasteru | Dokumenty od 1512 r. | Pożary i zniszczenie znacznej części w latach 40. XX w. przez władze sowieckie | Część — w Ostrogu [9] |
| Biblioteka dermańska | 40 ksiąg świeckich w 1571 r.; ponad 405 tomów w 1791 r. | Rozproszona; 60 egzemplarzy przekazano w 1909–10 Bractwu Ostrogskich | Łaciński Koran — w muzeum w Ostrogu [8, 9] |
| Tablica pamiątkowa Smotryckiego | Lata 80. XX w. (według ESU — 1991) | Zdjęta na początku lat 90. | Muzeum Ułasa Samczuka (według Radia Swoboda z 2006) [19, 20, 23] |
| Muzeum Borysa Tenia | Urządzone w bramie w latach 80. XX w. | Zlikwidowane przez mnichów | Nie zachowane [19] |
| Grób Smotryckiego | W cerkwi Trójcy Świętej, 1633 r. | Według pogłosek zniszczony w latach 90. XX w. | Miejsce nieokreślone [25] |
| Oficyna drukarni | 1604, przy wieży wjazdowej | W źródłach nie prześledzono | Nieznane [3] |
| Otaczające staw, bagno i fosa | Otaczały zamek ze wszystkich stron | Nie zachowały się | Mur jest dziś znacznie niższy niż dawne 7 m [25] |
Architektura
Sobór stoi wewnątrz obwodu obronnego, który w planie ma kształt nieregularnego wieloboku. Sama świątynia jest jednokopułowa, na planie prostokąta, mniej więcej 25 na 17 metrów, z przedsionkiem. Nad dachem wznosi się ośmioboczny bęben z okienkami. Elewacje dzielą toskańskie pilastry, nad nimi znajdują się trójkątne szczyty dwuspadowego dachu, a w szczytach — półkoliste okno. Wewnątrz ciężar kopuły dźwigają ośmioboczne filary. Na ścianach zachowały się ślady malowideł z połowy XIX wieku, ikonostas odnowiono złoceniem. Według zabytki.in.ua w 1998 roku restaurowano dzwonnicę i sobór Trójcy Świętej.
Dzisiejszy wygląd jest klasycystyczny, ale według badaczy, na których powołuje się Ukraina Incognita, zasadniczą bryłę świątynia otrzymała już w XVII wieku. Za spokojnymi pilastrami z połowy XIX wieku stoją więc znacznie starsze mury.
Sobór nie jest jedyną budowlą za murami. Południowo-zachodnią część obwodu zamyka dwukondygnacyjny budynek cel z wysokim gankiem na kolumnach toskańskich; wielokrotnie go przebudowywano i rozbudowywano, także w czasach sowieckich. Wewnątrz obwodu stoją również cerkiew Kazańskiej Ikony Matki Bożej, oficyna z cerkwią zimową i budynki gospodarcze. Zespół kształtował się przez stulecia, a każda epoka zostawiła w nim własną warstwę.
Poniżej — dwa elementy świątyni: na zdjęciu i na rysunku. Rysunki pokazują formę, a nie dokładne wymiary.
Wieża bramna z dzwonnicą


Najstarsza budowla monasteru. Początkowo wieża miała cztery kondygnacje; piątą, według Ukrainy Incognita, dobudowano w latach 40. XIX wieku (zabytki.in.ua pisze o końcu XIX wieku). W pierwszej kondygnacji znajduje się przejazd z bramą, do którego dobudowano bryłę z barokowym szczytem. Czwartą kondygnację zdobi ślepa arkada ostrołukowa, a dawniej były tu strzelnice — Ukraina Incognita podaje czternaście — i krenelowany parapet. Piąta kondygnacja ma duże okna ostrołukowe i hełmowy dach ze złoconą kopułą.
Bęben i kopuła soboru


Jedyna kopuła stoi na ośmiobocznym bębnie z okienkami. Wewnątrz odpowiadają jej ośmioboczne filary: ta sama geometria powtarza się od dołu do góry.
Niuanse, które łatwo przeoczyć
Monaster za wodą i murem. Rejestr monasteru z XVI wieku, według zabytki.in.ua, wspomina kamienny mur z drewnianym pasem obronnym. Ukraina Incognita pisze, że zamek ze wszystkich stron otaczał staw, bagno i fosa napełniana ze stawu. Ukraina Incognita pisze, że mur sięgał siedmiu metrów; dziś jest znacznie niższy.
Wieża starsza od soboru. Wieża bramna i część muru, według Ukrainy Incognita, pozostały po zamku księcia Wasyla Ostrogskiego z pierwszej połowy XVI wieku. Do świątyni z 1602 roku wchodzi się więc przez bramę, która pamiętała jeszcze drewnianą cerkiew.
Grób, którego już nie ma. Meletiusza Smotryckiego pochowano w cerkwi Trójcy Świętej. Ukraina Incognita przytacza pogłoski, że w latach 90. XX wieku jego grób zniszczono. Radio Swoboda opowiada też o losie tablicy pamiątkowej: w latach 80. społeczeństwo doprowadziło do wysiedlenia z cerkwi składów żywnościowych i umieściło tablicę (ESU datuje tablicę pamiątkową Smotryckiego na rok 1991), a po przekazaniu cerkwi monasterowi tablicę zdjęto; później ją znaleziono i przekazano do muzeum Ułasa Samczuka.
Cztery wersje nazwy. Według podania książę Wasyl Ostrogski założył osadę na wzgórzu, gdzie omal nie zjadły go wilki, i nazwał ją „Drimań”. Inne wersje wywodzą nazwę od pochowanego tu tureckiego wojewody Dermana, od ludowego „deri-maj” albo od słowa „dernia” — wierzchnia warstwa gleby. Ukraina Incognita pierwszą wersję odrzuca: wieś jest wspomniana wcześniej, niż pojawił się książę.
Dwie cerkwie Trójcy Świętej w jednej wsi. W 1789 roku Dermań podzielono na część klasztorną i pańską, a w 1810 roku w części pańskiej zbudowano odrębną wiejską cerkiew Trójcy Świętej. Pytając o drogę do „Trójcy”, warto więc doprecyzować, do której.
Drukarnia na trzy książki. Drukarnia dermańska działała krótko, w latach 1603–1605: zachowały się trzy wydania — „Lament domu książąt Ostrogskich”, „Oktoich” i „List Meletiusza” do Hipacego Pocieja. Dla historii książki liczy się nie nakład, lecz sam fakt — monaster za murami stał się miejscem, gdzie książkę nie tylko czytano, lecz także robiono.
Galeria zdjęć



Kamień i materiał
Mury Dermania są kamienne i to one, razem z wieżą, przetrwały wszystkie zmiany wyznań, pożar z lat 20. XIX wieku i sowieckie dziesięciolecia. Sobór jest murowany i tynkowany; jego klasycystyczna szata — pilastry, szczyty, półkoliste okno — wykonana jest w tynku na starszych murach. Wewnątrz nośną rolę odgrywają ośmioboczne filary, a nie ściany: kopuła opiera się na nich.
Dermań to dobra lekcja tego, że ozdoba świątyni zmienia się częściej niż jej konstrukcja. Fasadę z 1849 roku można przepisać, a muru z XVI wieku już się nie przełoży. Dlatego w świątyni ze starym murem każde nowe kamienne wyposażenie — od ołtarza po ikonostas — warto projektować z uwzględnieniem tych ścian, a nie wbrew nim. O tym, jak kamienny ikonostas łączy się z dawną przestrzenią, piszemy w artykule „Kamienny ikonostas”.
Sąsiedni klasztor tej samej epoki i o tym samym obronnym charakterze to cerkiew Trójcy Świętej w Międzyrzeczu. A mniszki, które w 1949 roku przybyły do Dermania, przeniosły się tu z monasteru, w którym stoi cerkiew Zaśnięcia w Zimnem.
Czy wiecie, że
Przywilej z 1602 r. zezwalał na naukę także osobom świeckim. [3, 6]
Pierwszym wydaniem drukarni dermańskiej był żałobny „Lament” na śmierć syna książęcego Aleksandra. [3, 6]
W bibliotece w 1791 r. rubryka „Libri Machometis, Haeretici et Schismatici” liczyła siedem pozycji, wśród nich łaciński Koran (Bazylea, 1550). [8]
Ośrodek dermański był jednym z najbogatszych na Wołyniu; w 1604 r. w Dermaniu i Białaszowie naliczono 276 dymów, w 1622 r. dobra monasteru wzrosły do 436 dymów. [4, 6]
Chłopi mogli procesować się w monasterze: karą była grzywna, przeprosiny, dodatkowa praca lub modlitwy. [10, 11]
Ohijenko przypuszczał, że Iwan Fedorow mógł zacząć tworzenie drukarni jeszcze w Dermaniu w latach 1575–1576. To hipoteza. [1]
Dermańskie relikwie z 1886 r. znamy dzięki zdjęciom Prachowa. [7, 13]
Szkołę zorganizowano za życzeniem patriarchów aleksandryjskich Meletiusza Pigasa i Cyryla Lukarisa. [6]
Dermański pomionnik otwierają rodowody książąt Ostrogskich, Słuckich, Sołomereckich i Holszańskich. [9, 14]
Początkowo wieża miała cztery kondygnacje; piątą dobudowano w latach 40. XIX w. (według zabytki.in.ua — pod koniec XIX w.). [24, 25, 28, 29]
Na czwartej kondygnacji wieży bramnej było 14 strzelnic do obrony okrężnej. [25, 28]
W liście z 1634 r. metropolita Rutski wspomina mury monasteru, dawno wzniesione przez książąt Ostrogskich. [5]
W Dermaniu jest jeszcze wiejska cerkiew Trójcy Świętej z 1810 r. — nie należy jej mylić z soborem klasztornym. [25]
Podania
Grób Smotryckiego
Według pogłosek zapisanych przez Ukrainę Incognita grób Smotryckiego w cerkwi Trójcy Świętej zniszczyli w latach 90. XX wieku pracownicy monasteru. Poza tym źródłem potwierdzeń nie ma. [25]
Drimań
(Podanie o wsi, nie o soborze.) Według podania książę Wasyl Ostrogski założył osadę na wzgórzu, gdzie omal nie zjadły go wilki, i nazwał ją „Drimań”; Ukraina Incognita odrzuca tę wersję, bo Dermań jest wspominany od 1322 r. [25]
Turecki wojewoda
(O nazwie wsi.) Nazwę wywodzi się od pochowanego tu tureckiego wojewody Dermana. [25]
Deri-maj i dernia
(O nazwie wsi.) Etymologia ludowa: „deri-maj” albo „dernia” — wierzchnia warstwa gleby. [25]
Studnia Batu
(O wsi, nie o monasterze.) Według podania z dermańskiego źródła w 1241 r. pił wodę chan Batu. [15]
Postacie
- Wasyl Fiodorowicz Ostrogski — książę, nazwany fundatorem monasteru w XV w. (według ESU i Ohijenki); według Ukrainy Incognita zbudował pierwszy zamek w Dermaniu.
- Konstanty Iwanowicz Ostrogski — hetman; w 1499 i 1507 r. podarował monasterowi księgę i naczynia liturgiczne.
- Wasyl-Konstanty Ostrogski — w 1602 r. nadał przywilej, założył szkołę i drukarnię.
- Izaak Boryskowicz — ihumen od 1602 r.
- Iwan Fedorow — drukarz, zarządca w latach 1575–1576.
- Demian Nalewajko — kapłan, kierownik drukarni.
- Cyprian, Hiob Kniahynycki, Hiob Borecki — tłumacze i nauczyciele przy szkole (udział Antoniego Grekowicza jest tylko prawdopodobny).
- Meletiusz Pigas, Cyryl Lukaris — patriarchowie aleksandryjscy, za których życzeniem zorganizowano szkołę.
- Izajasz Bałaban — otrzymał zarząd w 1608 r.
- Józef Kurcewicz — archimandryta, w 1625 r. wyjechał do Rosji.
- Meletiusz Smotrycki — archimandryta, autor „Gramatyki”, †27.12.1633.
- Józef Rutski — metropolita, w 1634 r. pisał o murach monasteru.
- Januariusz (Ohurcewicz) — archimandryta w latach 1713–1729.
- Julian (Petrowicz) — archimandryta, w 1791 r. sporządzono inwentarz biblioteki.
- Adrian Prachow — w 1886 r. opisał dermańskie zabytki.
- Anton Dowbenko — dowódca oddziału, który splądrował monaster w 1918 r.
- Ireneusz (Seredny) — arcybiskup rówieński i ostrogski, według ESU pobłogosławił odnowienie w 1990 r.
- Ułas Samczuk, Borys Teń — pisarze urodzeni w Dermaniu (Samczuk — 20.02.1905, Teń — 09.12.1897). [22]
Jak cytować
IKONASTONE. Sobór Trójcy Świętej monasteru w Dermaniu // Przewodnik po świątyniach Ukrainy. URL: https://ikonastone.com/pl/przewodnik/sobor-troicki-monaster-dermanski/ (dostęp: DD.MM.RRRR).
Nie wiesz, jak nazywa się wyrób? Przejdź przez świątynię od ołtarza po plac →
Chcesz podarować coś do kościoła? Co podarować do kościoła →
Chcesz upamiętnić bliskich lub poległego parafianina? Pamięć przy świątyni →
Często zadawane pytania
Kiedy zbudowano sobór Trójcy Świętej w Dermaniu?
Murowaną cerkiew Trójcy Świętej, według zabytki.in.ua, założono w 1602 roku na miejscu drewnianej, wzmiankowanej w lustracji z 1571 roku. Obecny klasycystyczny wygląd świątynia otrzymała podczas remontu i przebudowy w 1849 roku.
Kto założył monaster w Dermaniu?
Monaster wiąże się z książętami Ostrogskimi: Encyklopedia Ukrainy wskazuje jako fundatora księcia Konstantego Ostrogskiego, a w 1602 roku jego syn Wasyl-Konstanty nadał monasterowi regułę życia wspólnego i drukarnię. Dokładna data założenia nie jest znana; monaster istniał już pod koniec XV wieku.
Co jest najstarsze w monasterze?
Wieża bramna z dzwonnicą i część kamiennego muru. Wiąże się je z budowlami obronnymi XVI wieku; Ukraina Incognita — z zamkiem księcia Wasyla Ostrogskiego z pierwszej połowy XVI wieku. Piątą kondygnację wieży dobudowano później: według jednych danych w latach 40. XIX wieku, według innych — pod koniec XIX wieku.
Jakie znane osoby są związane z Dermaniem?
W latach 1575–1576 majątkami monasteru zarządzał drukarz Iwan Fedorow. Na początku XVII wieku drukarnią kierował Demian Nalewajko. Archimandrytą był tu Meletiusz Smotrycki, który zmarł w Dermaniu w 1633 roku i został pochowany w cerkwi Trójcy Świętej. W Dermaniu urodzili się pisarze Ułas Samczuk i Borys Teń.
Czy monaster działa obecnie?
Tak. Po zamknięciu w 1960 roku wspólnotę odnowiono w 1991 roku (według Encyklopedii Współczesnej Ukrainy — w 1990) jako monaster żeński. W obrębie muru działa także cerkiew Kazańskiej Ikony Matki Bożej.
Źródła 29
- Блізняк. Дерманська друкарня (аналіз праці І. Огієнка)
- Encyclopedia of Ukraine. Derman Monastery
- Лопацька Н. Дерманський монастир наприкінці XVI — у першій половині XVII ст. (статут, друкарня, будівництво)
- Лопацька Н. Управління й господарство Дерманського монастиря XVI–XVII ст
- Стаття про фундації й пожертви Дерманського монастиря (назву уточнити)
- Мицько І. Дерманський освітньо-культурний центр
- Бендюк. Дерманські вклади
- Альмес І. Книги Дерманського монастиря (інвентар 1791)
- Лопацька Н. Бібліотека й архів Дерманського монастиря
- Лопацька Н. Монастирський суд
- Лопацька Н. Дерманський монастир і селянство, 2023
- Бібліографічний покажчик «Дермань і Мізоч…»
- Передмова до збірника (Євангеліє 1507, Прахов)
- Наукові записки МЕГУ, 2021, ч. 4, с. 16–19 (Дерманський пом'яник)
- Романів А., Чернецька В. Тези (МЕГУ)
- Wikipedia (en). Derman Druha
- Travelsinua. Trinity Derman Monastery
- The Holy Trinity monastery of Derman' in Volhynia and Slavonic translation of the pseudo-Antonius' «Melissa» of 1599
- Радіо Свобода, 2006. Дермань
- Радіо Свобода, 2007 (430-річчя Смотрицького)
- Радіо Свобода, 2013 (трагедія Залужжя)
- Рівненська обласна рада. Видатні діячі (письменники)
- Енциклопедія сучасної України. Дерманський Свято-Троїцький жіночий монастир УПЦ МП
- Замки та храми України. Дерманський Троїцький монастир
- Україна Інкогніта. Дермань. Замок, монастир та немилозвучна назва
- Загребельна. Стаття про закриття монастирів на Рівненщині (згадка про Дерманський, 1960)
- Rivne-day. Дерманський монастир-фортеця. Цікаві факти
- Архітектурні та природні пам'ятки України. Дермань
- Подорожі Україною. Свято-Троїцький Дерманський жіночий монастир

- Miasto
- wieś Dermań Druha, obwód rówieński
- Zbudowano
- założona w 1602 r. na miejscu drewnianej cerkwi; obecny wygląd po przebudowie z 1849 r.
- Typ
- jednokopułowa świątynia na planie prostokąta z przedsionkiem i ośmiobocznym bębnem
- Materiał
- murowana, tynkowana; klasycystyczny wystrój elewacji
- Stopień zbadania
- 32%





