Cerkwie Ukrainy ·

Sobór Trójcy Świętej monasteru w Dermaniu: świątynia za murami książąt Ostrogskich

Ukraina Incognita opisuje zamek w Dermaniu jako niewielki, lecz mocny: ze wszystkich stron otaczały go staw, bagno i fosa, a kamienny mur sięgał siedmiu metrów.

W skrócie

Adreswieś Dermań Druha, rejon rówieński, obwód rówieński
Zbudowanozałożona w 1602 r. na miejscu drewnianej cerkwi
Przebudowa1849 r., wystrój klasycystyczny
Typjednokopułowa świątynia na planie prostokąta z przedsionkiem, 25 × 17 m
Materiałmurowana, tynkowana
Statusgłówna świątynia żeńskiego monasteru Trójcy Świętej; klasztor w obrębie kamiennego muru z wieżą bramną

Historia w prostych słowach

Krótka opowieść na 4 minuty. Pełna chronologia ze wszystkimi datami, sporami i źródłami znajduje się niżej, w rozdziale „Kronika”.

Monaster na wzgórzach (do 1571)

Derman leży na wzgórzach Grzędy Mizockiej, między Ostrogiem a Dubnem. Pierwszą wzmiankę o wsi datuje się na 1322 rok. Monaster istniał już w 1499 roku: wtedy książę Konstanty Iwanowicz Ostrogski podarował mu rękopiśmienną księgę pouczeń. To pierwsza pewna wzmianka o monasterze.

Kto go założył, nie wiadomo na pewno. Jedni wskazują księcia Wasyla Fedorowicza Ostrogskiego, zwanego Pięknym, inni — Konstantego Ostrogskiego. Dokumentów brak. Książęta nadali monasterowi wsie: Derman, Kunin, Korszów, Mizoczek, Hlińsko, a w 1512 roku także Biłaszów. Wsie dawały żywność, materiały budowlane i ręce do pracy.

W 1571 roku cerkiew Trójcy Świętej była jeszcze niewielka, drewniana, z osobną kaplicą św. Dymitra. W bibliotece przechowywano 40 ksiąg świeckich.

Statut książęcy i drukarnia (1575–1608)

W latach 1575–1576 monasterem zarządzał drukarz Iwan Fedorow, zaproszony przez Wasyla-Konstantego Ostrogskiego. Potem Fedorow przeniósł się do Ostroga.

9 czerwca 1602 roku książę Wasyl-Konstanty nadał monasterowi przywilej. Uczynił z niego monaster wspólnożyjący: mnisi żyli razem. Otwarto szkołę, w której pozwolono uczyć się nawet świeckim. Ihumenem został Izaak Boryskowicz. Tego samego roku na miejscu drewnianej cerkwi zaczęto wznosić nową, murowaną.

Ponadto książę założył w Dermaniu drukarnię. Kierował nią Demian Nalewajko, brat Seweryna Nalewajki. 12 kwietnia 1603 roku zaczęto drukować „Oktoich”, który ukazał się w 1604 roku. Ostatnim znanym wydaniem był „List Meletiusza” z 1605 roku, a tego samego roku drukarnię zwrócono Ostrogowi. Znane są tylko trzy wydania dermańskie. Mnisi tłumaczyli też dzieła teologiczne i uzupełniali bibliotekę.

Melecjusz Smotrycki i unia (1625–1840)

Archimandrytą monasteru był Melecjusz Smotrycki, autor słynnej „Gramatyki słowiańskiej”. Lata jego zarządu źródła podają różnie: 1627–1631 lub 1625–1633. Wkrótce potajemnie przeszedł na stronę unii. Monaster na ponad sto lat przeszedł do bazylianów. Granice tego okresu też się różnią: od 1627 lub 1628 do 1821 lub 1840 roku.

W 1630 roku, po mianowaniu Smotryckiego, wybuchł bunt chłopski, który stłumiono. Smotrycki zmarł w Dermaniu 27 grudnia 1633 roku i został pochowany w cerkwi Trójcy Świętej. Ukraina Inkognita pisze, że w krypcie.

Dla ludzi książki monaster pozostał ważny. Archimandryta Januariusz, który stał na czele monasteru w latach 1713–1729, wpisał do biblioteki łaciński Koran. W 1791 roku naliczono w monasterze ponad 405 tomów.

Pożar i nowe oblicze (1826–1920)

W 1826 roku, a według innych danych 1828, pożar zniszczył prawie wszystkie zabudowania monasteru. Cerkiew Trójcy Świętej odbudowano w duchu klasycyzmu; remont i przebudowę datuje się na 1849 rok. Taki wygląd ma do dziś: jednokopułowa prostokątna świątynia z przedsionkiem. Do wieży bramnej-dzwonnicy dobudowano piąte piętro na dzwony.

Do 1920 roku w monasterze działało seminarium nauczycielskie. W 1918 roku oddział Antona Dowbenki złupił monaster i posiadłość Lubomirskich.

Żeński monaster i zamknięcie (1948–1991)

W 1949 roku, a według innych danych 1948, monaster stał się żeński: przeniesiono tu mniszki z monasteru w Zymnem. W 1960 roku monaster zamknięto. Mniszki przeniesiono do monasteru w Korcu, a w zabudowaniach urządzono szkołę-internat.

W latach osiemdziesiątych XX wieku społeczność wymogła usunięcie z cerkwi magazynów żywności. Ustawiono tablicę pamiątkową Smotryckiemu, a w bramie wjazdowej urządzono muzeum Borysa Tena.

W 1991 roku monaster odrodzono. Dziś jest to żeński monaster Świętej Trójcy. Stoi za kamiennym murem z wieżą bramną. W 1998 roku odrestaurowano dzwonnicę i sobór Trójcy Świętej. W Dermaniu co roku odbywa się święto „Dermańska Lampa”, które ma odrodzić wieś jako ośrodek kulturalny.

Słowniczek

SłowoCo oznacza
Archimandrytaprzełożony dużego monasteru
Ihumenprzełożony monasteru
Uniazwiązek części prawosławnych z Rzymem: obrządek wschodni zostaje, lecz uznaje się władzę papieża
Bazylianiegrekokatolicki zakon mniszy
Lustracjadawny opis dóbr i majątku sporządzany przez komisję państwową
Oktoichksięga liturgiczna z pieśniami na osiem tygodni
Klasycyzmstyl XVIII i początku XIX wieku: proste formy, kolumny, symetria
Monaster wspólnożyjącytaki, w którym mnisi żyją razem i mają wszystko wspólne
Wieża bramnawieża nad bramą

Kronika

Liczby w nawiasach kwadratowych to numery źródeł na liście na dole strony. Zapis „według danych …” oznacza, że fakt potwierdza tylko jedno źródło. Rozdział „Podania” zawiera podania i legendy: są zapisane w źródłach, ale nie mają potwierdzenia w dokumentach.

Monaster Ostrogskich

  1. XV w.

    Fundatorem monasteru nazywa się księcia Wasyla Fiodorowicza Ostrogskiego (Pięknego): tak pisze Encyklopedia Współczesnej Ukrainy, powołuje się na to także Iłarion (Ohijenko). Encyklopedia Ukrainy wskazuje jako fundatora Konstantego Ostrogskiego. Dokumentów o fundatorze i dokładnym czasie nie ma. [1, 2, 12, 17, 23]

  2. 1499

    Konstanty Iwanowicz Ostrogski podarował monasterowi rękopiśmienną księgę — pouczenia patriarchy Kaliksta. To pierwsza pewna wzmianka o klasztorze; w kilku opracowaniach rok 1499 podaje się jako rok założenia. [1, 7, 17]

  3. 1507

    Konstanty Iwanowicz wraz z żoną Tatianą i synem Ilją przekazał dary do cerkwi Świętej Trójcy: pozłacany kielich, dyskos, krzyż, Ewangelię, dziesięć mineji na pergaminie. Ihumenem był wtedy Gerazym, według Bendiuka. [7]

    Rodzina książęca składa opatowi i mnichom kielich, krzyż i księgi u drzwi drewnianej cerkwi
    1507: dary książęce dla cerkwi (rekonstrukcja umowna). Ilustracja: IKONASTONE
  4. 1512

    Monaster otrzymał jeszcze jedną wieś — Białaszów. Wcześniej książęta Ostrogscy nadali Dermań, Kunin, Korszów, Mizoczek i Hlinsk. [4]

  5. 1571

    Lustracja starostwa ostrogskiego opisuje cerkiew Świętej Trójcy jako niewielką drewnianą; obok z boku — niewielka drewniana kaplica św. Dymitra, osobno — dzwonnica z dużym dzwonem. W bibliotece było 40 ksiąg świeckich. [3, 9]

    Drewniana cerkiew z kaplicą i osobną dzwonnicą, staw oraz mur z drewnianą galerią
    Rok 1571: drewniany monaster według lustracji. Ilustracja: IKONASTONE
  6. 1575–1576

    Drukarz Iwan Fedorow, zaproszony przez Wasyla-Konstantego Ostrogskiego, był zarządcą monasteru. Iłarion (Ohijenko) przypuszczał, że mógł tu zacząć dzieło nowej drukarni, ale potem przeniósł się do Ostroga. [1, 6]

  7. 1591–1601

    Monasterem kierował archimandryta Giennadiusz (rok 1590 to rok mianowania), według Mycki. [6]

  8. 1599

    W Dermaniu przetłumaczono z greckiego zbiór aforyzmów „Pszczoła”; imię tłumacza się nie zachowało, badacze przypuszczają Cypriana. [6, 18]

Reguła, szkoła i drukarnia

  1. 9 czerwca 1602

    Przywilej księcia Wasyla-Konstantego Ostrogskiego uczynił z monasteru ośrodek życia wspólnego i nauki; pozwolono uczyć się także świeckim. Ihumenem dermańskim mianowano Izaaka Boryskowicza (według Mycki wracał wtedy ze Wschodu i zabrał się do reorganizacji klasztoru). [3, 6]

  2. 1602

    Od tego roku, według W. Wujcyka, zaczęło się murowanie cerkwi Świętej Trójcy; zabytki.in.ua pisze, że murowaną cerkiew założono w 1602 r. na miejscu drewnianej. Zapis w księdze wspominkowej mówi, że książę „cerkiew i dzwonnicę murował”. [3, 5, 24]

    Murowana cerkiew z ośmiobocznym bębnem w rusztowaniach, obok stara drewniana
    Rok 1602: początek murowania cerkwi Świętej Trójcy. Ilustracja: IKONASTONE
  3. 12 kwietnia 1603

    Rozpoczął się druk „Oktoicha” w drukarni dermańskiej; część wyposażenia przewieziono z Ostroga. Drukarnią kierował kapłan Demian Nalewajko. [6, 23]

  4. 2 grudnia 1603

    Zmarł Aleksander, syn Wasyla-Konstantego Ostrogskiego. Na jego śmierć wyszedł „Lament domu książąt Ostrogskich” (według Łopackiej — około stycznia–lutego 1604 r., przed pogrzebem 23 lutego 1604 r.). [3, 6]

    Czterokondygnacyjna kamienna wieża bramna ze strzelnicami i krenelażem, ciężka brama
    Początek XVII w.: wieża bramna. Ilustracja: IKONASTONE
  5. 1604

    Do wieży wjazdowej dobudowano oficynę z piwnicą, w której — według badaczy — mieściła się drukarnia. W Dermaniu i Białaszowie spis naliczył 276 dymów. [3, 4]

    Drukarz przy świecy składa litery przy drewnianej prasie w sklepionej piwnicy
    Rok 1604: drukarnia pod oficyną wieży bramnej. Ilustracja: IKONASTONE
  6. 12 września 1604

    Wyszedł „Oktoich”. [3, 6]

  7. 6 lutego 1605

    Wyszedł „List Meletiusza” (Pigasa) do Hipacego Pocieja — ostatnie znane wydanie dermańskie. W tym samym roku drukarnię zwrócono do Ostroga. [2, 3, 6]

  8. Luty 1608

    Książę wydał prezentę Izajaszowi Bałabanowi z poleceniem „dokończyć budowę muru i wszystko doprowadzić do porządku”. Źródło mówi właśnie o murze. [3, 6]

  9. 1625

    W czerwcu archimandryta Józef Kurcewicz z częścią dermańczyków wyjechał do Rosji, według Mycki. [6]

Smotrycki i lata unijne

  1. 1627

    Meletiusz Smotrycki stanął na czele monasteru (według Mycki — od czerwca 1627 r.). Lata przełożeństwa podaje się różnie: 1627–1631 (Encyklopedia Ukrainy), 1625–1633 (angielska Wikipedia). Wkrótce potajemnie przeszedł na stronę unii. [2, 6, 16]

  2. 1628

    Według Encyklopedii Ukrainy początek okresu unijnego (bazyliańskiego); koniec — 1840 r. Encyklopedia Współczesnej Ukrainy: 1627–1821; angielska Wikipedia: 1821 r. [2, 16, 23]

  3. 1630

    Wystąpienie chłopów, które wybuchło po mianowaniu Smotryckiego, stłumiono; przywódców powieszono, resztę ukarano. Według Mycki. [6]

  4. 27 grudnia 1633

    W Dermaniu zmarł Meletiusz Smotrycki. Według Radia Swoboda pochowano go w cerkwi Świętej Trójcy; Ukraina Incognita pisze o krypcie cerkwi Trójcy Świętej. [6, 19, 25]

    Stary archimandryta z piórem przy stole w celi, przy świecy
    Rok 1633: cela archimandryty. Ilustracja: IKONASTONE
  5. 1634

    W liście metropolity Józefa Rutskiego wspomniano mury wokół monasteru, „dawno” wzniesione przez książąt Ostrogskich. [5]

  6. 1713–1729

    Archimandrytą był Januariusz (Ohurcewicz); wpisał do klasztornej biblioteki łaciński Koran. [8]

  7. 18 kwietnia 1791

    Podczas mianowania archimandryty Juliana (Petrowicza) sporządzono inwentarz: ponad 405 tomów (inny badacz podaje co najmniej 346). W 1786 r. w archimandrii mieszkało dziewięciu mnichów. [8]

  8. 1789 i 1810

    Dermań podzielono na część klasztorną i pańską; w 1810 r. w części pańskiej zbudowano odrębną wiejską cerkiew Trójcy Świętej — to inna cerkiew, nie sobór. Według Ukrainy Incognita. [25]

Czasy imperialne i międzywojenne

  1. 1821 / 1840

    Koniec okresu unijnego: 1821 (angielska Wikipedia, ESU) lub 1840 (Encyklopedia Ukrainy). [2, 16, 23]

  2. 1826 (według innych danych — 1828)

    Pożar zniszczył niemal wszystkie pomieszczenia monasteru: ESU datuje go na 1826 r., dwa materiały krajoznawcze — na 1828 r. [23, 27, 28]

    Osmolone budynki cel przy ocalałych murach i wieży, mnisi rozbierają pogorzelisko
    Rok 1826 (lub 1828): po pożarze. Ilustracja: IKONASTONE
  3. Lata 40. XIX w.

    Cerkiew Świętej Trójcy odbudowano w duchu klasycyzmu: Ukraina Incognita podaje rok 1849 („prace remontowe i przebudowa”), inny materiał — lata 1841–1849. [25, 27, 29]

    Jednokopułowa klasycystyczna cerkiew, za nią pięciokondygnacyjna wieża bramna
    Lata 40. XIX w.: sobór po przebudowie. Ilustracja: IKONASTONE
  4. Lata 40. XIX w.

    Do wieży bramnej z dzwonnicą dobudowano piątą kondygnację na dzwony (zabytki.in.ua podaje koniec XIX w.). Czwarta kondygnacja miała 14 strzelnic. [24, 25, 28, 29]

    Stary rysunek: monaster na wzgórzach wśród chat i sadów
    Monaster w Dermaniu, rysunek z XIX w. Wikimedia Commons, domena publiczna
  5. 1886

    Adrian Prachow podczas wyprawy po Wołyniu sfotografował i opisał dermańskie przedmioty, w tym Ewangelię z 1507 r. [7, 13]

  6. Do 1920

    W monasterze działało seminarium nauczycielskie; w jego miejscu później — eparchialna szkoła żeńska, potem prywatne gimnazjum ukraińskie. W 1914 r. w monasterze mieszkało 16 mnichów. [2, 16]

  7. Początek 1918

    Oddział powstańczy Antona Dowbenki splądrował monaster i dwór Lubomirskich (według angielskiej Wikipedii). [16]

Wojna, zamknięcie i odnowienie

  1. Maj 1943

    (O wsi, nie o soborze.) Do Dermania przybyły niemieckie i policyjne kolumny: rozstrzelano 75 mieszkańców ulicy Załuże, około 200 osób spędzono w dolinę przy monasterze i do wieczora wypuszczono. [21]

  2. 1948 / 1949

    Klasztor stał się żeński: ESU datuje to na 1948 r., Ukraina Incognita — na 1949 r. i dodaje, że przeniesiono tu mniszki z monasteru w Zimnem. [23, 25]

  3. 1960

    Monaster zamknięto, mniszki przeniesiono do monasteru w Korcu, w budynkach umieszczono ośmioletnią szkołę z internatem. [24, 25, 26]

  4. Lata 80. XX w.

    Według Radia Swoboda społeczeństwo doprowadziło do wysiedlenia z cerkwi składów żywnościowych i umieściło tablicę Smotryckiego; w bramie wjazdowej urządzono muzeum Borysa Tenia. [19]

  5. 1990–1991

    Monaster odnowiono: ESU podaje rok 1990 i błogosławieństwo arcybiskupa Ireneusza (Seredniego); według zabytki.in.ua 30 listopada 1991 r. zespół zwrócono Cerkwi, a 24 grudnia 1991 r. Synod otworzył monaster. Encyklopedia Ukrainy i Ukraina Incognita podają rok 1991. [2, 23, 24, 25]

    Duchowieństwo i mieszkańcy idą procesją przez wieżę bramną otwartego na nowo klasztoru, mniszki zamiatają dziedziniec
    1990–1991: reaktywacja klasztoru (rekonstrukcja umowna). Ilustracja: IKONASTONE
  6. Początek lat 90. XX w.

    Po przekazaniu cerkwi monasterowi tablicę Smotryckiego zdjęto i wyrzucono; działacze znaleźli ją i przekazali do muzeum Ułasa Samczuka; muzeum Tenia zlikwidowali mnisi. Według materiału Radia Swoboda z 2007 r. tablicę wmurowano w bramę i zniszczono „kilka lat temu”. [19, 20]

  7. 1998

    Restauracja dzwonnicy i soboru Trójcy Świętej, według zabytki.in.ua. [24]

    Konserwatorzy na wysokich rusztowaniach odnawiają wielokondygnacyjną dzwonnicę bramną i sąsiedni sobór
    1998: renowacja dzwonnicy i soboru (rekonstrukcja umowna). Ilustracja: IKONASTONE
  8. 2006

    W Dermaniu co roku odbywa się święto „Dermańska lampa” — jego celem jest odrodzenie Dermania jako ośrodka kultury. [19]

Utracone i odtworzone

CoByłoCo się stałoGdzie jest teraz
Drewniana cerkiew Trójcy ŚwiętejNiewielka, z kaplicą św. Dymitra, 1571 r.Zastąpiona murowaną od 1602 r.Nie zachowała się [3, 24]
Ewangelia z 1507 r.Dar Konstantego Iwanowicza z Tatianą i IljąLosy nieznane; są zdjęcia Prachowa z 1886 r.Oryginał nieznany [7, 13]
Dary z 1507 r. (kielich, krzyż itd.)Opisane w zapisie darowiznyWedług badaczy w czasie I wojny światowej ewakuowane do CharkowaDalsze losy nieznane [7]
Drukarnia dermańska1603–1605, trzy wydaniaZwrócona do Ostroga w 1605 r.Wydania w zbiorach; gdzie dokładnie — nie sprawdzono [3, 6]
Archiwum monasteruDokumenty od 1512 r.Pożary i zniszczenie znacznej części w latach 40. XX w. przez władze sowieckieCzęść — w Ostrogu [9]
Biblioteka dermańska40 ksiąg świeckich w 1571 r.; ponad 405 tomów w 1791 r.Rozproszona; 60 egzemplarzy przekazano w 1909–10 Bractwu OstrogskichŁaciński Koran — w muzeum w Ostrogu [8, 9]
Tablica pamiątkowa SmotryckiegoLata 80. XX w. (według ESU — 1991)Zdjęta na początku lat 90.Muzeum Ułasa Samczuka (według Radia Swoboda z 2006) [19, 20, 23]
Muzeum Borysa TeniaUrządzone w bramie w latach 80. XX w.Zlikwidowane przez mnichówNie zachowane [19]
Grób SmotryckiegoW cerkwi Trójcy Świętej, 1633 r.Według pogłosek zniszczony w latach 90. XX w.Miejsce nieokreślone [25]
Oficyna drukarni1604, przy wieży wjazdowejW źródłach nie prześledzonoNieznane [3]
Otaczające staw, bagno i fosaOtaczały zamek ze wszystkich stronNie zachowały sięMur jest dziś znacznie niższy niż dawne 7 m [25]

Architektura

Sobór stoi wewnątrz obwodu obronnego, który w planie ma kształt nieregularnego wieloboku. Sama świątynia jest jednokopułowa, na planie prostokąta, mniej więcej 25 na 17 metrów, z przedsionkiem. Nad dachem wznosi się ośmioboczny bęben z okienkami. Elewacje dzielą toskańskie pilastry, nad nimi znajdują się trójkątne szczyty dwuspadowego dachu, a w szczytach — półkoliste okno. Wewnątrz ciężar kopuły dźwigają ośmioboczne filary. Na ścianach zachowały się ślady malowideł z połowy XIX wieku, ikonostas odnowiono złoceniem. Według zabytki.in.ua w 1998 roku restaurowano dzwonnicę i sobór Trójcy Świętej.

Dzisiejszy wygląd jest klasycystyczny, ale według badaczy, na których powołuje się Ukraina Incognita, zasadniczą bryłę świątynia otrzymała już w XVII wieku. Za spokojnymi pilastrami z połowy XIX wieku stoją więc znacznie starsze mury.

Sobór nie jest jedyną budowlą za murami. Południowo-zachodnią część obwodu zamyka dwukondygnacyjny budynek cel z wysokim gankiem na kolumnach toskańskich; wielokrotnie go przebudowywano i rozbudowywano, także w czasach sowieckich. Wewnątrz obwodu stoją również cerkiew Kazańskiej Ikony Matki Bożej, oficyna z cerkwią zimową i budynki gospodarcze. Zespół kształtował się przez stulecia, a każda epoka zostawiła w nim własną warstwę.

Poniżej — dwa elementy świątyni: na zdjęciu i na rysunku. Rysunki pokazują formę, a nie dokładne wymiary.

Wieża bramna z dzwonnicą

Wieża bramna z dzwonnicą monasteru w Dermaniu
Wieża bramna z dzwonnicą. Zdjęcie: Neovitaha777, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
Rysunek pięciokondygnacyjnej wieży bramnej
Rysunek IKONASTONE

Najstarsza budowla monasteru. Początkowo wieża miała cztery kondygnacje; piątą, według Ukrainy Incognita, dobudowano w latach 40. XIX wieku (zabytki.in.ua pisze o końcu XIX wieku). W pierwszej kondygnacji znajduje się przejazd z bramą, do którego dobudowano bryłę z barokowym szczytem. Czwartą kondygnację zdobi ślepa arkada ostrołukowa, a dawniej były tu strzelnice — Ukraina Incognita podaje czternaście — i krenelowany parapet. Piąta kondygnacja ma duże okna ostrołukowe i hełmowy dach ze złoconą kopułą.

Bęben i kopuła soboru

Ośmioboczny bęben i kopuła soboru Trójcy Świętej w Dermaniu
Bęben i kopuła soboru. Zdjęcie: Neovitaha777, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
Rysunek ośmiobocznego bębna z kopułą
Rysunek IKONASTONE

Jedyna kopuła stoi na ośmiobocznym bębnie z okienkami. Wewnątrz odpowiadają jej ośmioboczne filary: ta sama geometria powtarza się od dołu do góry.

Niuanse, które łatwo przeoczyć

Monaster za wodą i murem. Rejestr monasteru z XVI wieku, według zabytki.in.ua, wspomina kamienny mur z drewnianym pasem obronnym. Ukraina Incognita pisze, że zamek ze wszystkich stron otaczał staw, bagno i fosa napełniana ze stawu. Ukraina Incognita pisze, że mur sięgał siedmiu metrów; dziś jest znacznie niższy.

Wieża starsza od soboru. Wieża bramna i część muru, według Ukrainy Incognita, pozostały po zamku księcia Wasyla Ostrogskiego z pierwszej połowy XVI wieku. Do świątyni z 1602 roku wchodzi się więc przez bramę, która pamiętała jeszcze drewnianą cerkiew.

Grób, którego już nie ma. Meletiusza Smotryckiego pochowano w cerkwi Trójcy Świętej. Ukraina Incognita przytacza pogłoski, że w latach 90. XX wieku jego grób zniszczono. Radio Swoboda opowiada też o losie tablicy pamiątkowej: w latach 80. społeczeństwo doprowadziło do wysiedlenia z cerkwi składów żywnościowych i umieściło tablicę (ESU datuje tablicę pamiątkową Smotryckiego na rok 1991), a po przekazaniu cerkwi monasterowi tablicę zdjęto; później ją znaleziono i przekazano do muzeum Ułasa Samczuka.

Cztery wersje nazwy. Według podania książę Wasyl Ostrogski założył osadę na wzgórzu, gdzie omal nie zjadły go wilki, i nazwał ją „Drimań”. Inne wersje wywodzą nazwę od pochowanego tu tureckiego wojewody Dermana, od ludowego „deri-maj” albo od słowa „dernia” — wierzchnia warstwa gleby. Ukraina Incognita pierwszą wersję odrzuca: wieś jest wspomniana wcześniej, niż pojawił się książę.

Dwie cerkwie Trójcy Świętej w jednej wsi. W 1789 roku Dermań podzielono na część klasztorną i pańską, a w 1810 roku w części pańskiej zbudowano odrębną wiejską cerkiew Trójcy Świętej. Pytając o drogę do „Trójcy”, warto więc doprecyzować, do której.

Drukarnia na trzy książki. Drukarnia dermańska działała krótko, w latach 1603–1605: zachowały się trzy wydania — „Lament domu książąt Ostrogskich”, „Oktoich” i „List Meletiusza” do Hipacego Pocieja. Dla historii książki liczy się nie nakład, lecz sam fakt — monaster za murami stał się miejscem, gdzie książkę nie tylko czytano, lecz także robiono.

Galeria zdjęć

Wnętrze soboru Trójcy Świętej
Wnętrze świątyni. Zdjęcie: Oleksandr Malyon, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
Dziedziniec monasteru
Dziedziniec monasteru. Zdjęcie: Photocore, Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0
Monaster z lotu ptaka
Monaster z lotu ptaka. Zdjęcie: Oleksandr Malyon, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

Kamień i materiał

Mury Dermania są kamienne i to one, razem z wieżą, przetrwały wszystkie zmiany wyznań, pożar z lat 20. XIX wieku i sowieckie dziesięciolecia. Sobór jest murowany i tynkowany; jego klasycystyczna szata — pilastry, szczyty, półkoliste okno — wykonana jest w tynku na starszych murach. Wewnątrz nośną rolę odgrywają ośmioboczne filary, a nie ściany: kopuła opiera się na nich.

Dermań to dobra lekcja tego, że ozdoba świątyni zmienia się częściej niż jej konstrukcja. Fasadę z 1849 roku można przepisać, a muru z XVI wieku już się nie przełoży. Dlatego w świątyni ze starym murem każde nowe kamienne wyposażenie — od ołtarza po ikonostas — warto projektować z uwzględnieniem tych ścian, a nie wbrew nim. O tym, jak kamienny ikonostas łączy się z dawną przestrzenią, piszemy w artykule „Kamienny ikonostas”.

Sąsiedni klasztor tej samej epoki i o tym samym obronnym charakterze to cerkiew Trójcy Świętej w Międzyrzeczu. A mniszki, które w 1949 roku przybyły do Dermania, przeniosły się tu z monasteru, w którym stoi cerkiew Zaśnięcia w Zimnem.

Czy wiecie, że

Szkoła dla świeckich

Przywilej z 1602 r. zezwalał na naukę także osobom świeckim. [3, 6]

Lament zamiast Biblii

Pierwszym wydaniem drukarni dermańskiej był żałobny „Lament” na śmierć syna książęcego Aleksandra. [3, 6]

Książki obok Koranu

W bibliotece w 1791 r. rubryka „Libri Machometis, Haeretici et Schismatici” liczyła siedem pozycji, wśród nich łaciński Koran (Bazylea, 1550). [8]

Bogactwo monasteru

Ośrodek dermański był jednym z najbogatszych na Wołyniu; w 1604 r. w Dermaniu i Białaszowie naliczono 276 dymów, w 1622 r. dobra monasteru wzrosły do 436 dymów. [4, 6]

Sąd klasztorny

Chłopi mogli procesować się w monasterze: karą była grzywna, przeprosiny, dodatkowa praca lub modlitwy. [10, 11]

Hipoteza o Fedorowie

Ohijenko przypuszczał, że Iwan Fedorow mógł zacząć tworzenie drukarni jeszcze w Dermaniu w latach 1575–1576. To hipoteza. [1]

Fotografie Prachowa

Dermańskie relikwie z 1886 r. znamy dzięki zdjęciom Prachowa. [7, 13]

Pigas i Lukaris

Szkołę zorganizowano za życzeniem patriarchów aleksandryjskich Meletiusza Pigasa i Cyryla Lukarisa. [6]

Pomionnik książąt

Dermański pomionnik otwierają rodowody książąt Ostrogskich, Słuckich, Sołomereckich i Holszańskich. [9, 14]

Wieża w pięciu kondygnacjach

Początkowo wieża miała cztery kondygnacje; piątą dobudowano w latach 40. XIX w. (według zabytki.in.ua — pod koniec XIX w.). [24, 25, 28, 29]

Czternaście strzelnic

Na czwartej kondygnacji wieży bramnej było 14 strzelnic do obrony okrężnej. [25, 28]

Mury Ostrogskich

W liście z 1634 r. metropolita Rutski wspomina mury monasteru, dawno wzniesione przez książąt Ostrogskich. [5]

Dwie cerkwie Trójcy Świętej

W Dermaniu jest jeszcze wiejska cerkiew Trójcy Świętej z 1810 r. — nie należy jej mylić z soborem klasztornym. [25]

Podania

Podanie

Grób Smotryckiego

Według pogłosek zapisanych przez Ukrainę Incognita grób Smotryckiego w cerkwi Trójcy Świętej zniszczyli w latach 90. XX wieku pracownicy monasteru. Poza tym źródłem potwierdzeń nie ma. [25]

Podanie

Drimań

(Podanie o wsi, nie o soborze.) Według podania książę Wasyl Ostrogski założył osadę na wzgórzu, gdzie omal nie zjadły go wilki, i nazwał ją „Drimań”; Ukraina Incognita odrzuca tę wersję, bo Dermań jest wspominany od 1322 r. [25]

Podanie

Turecki wojewoda

(O nazwie wsi.) Nazwę wywodzi się od pochowanego tu tureckiego wojewody Dermana. [25]

Podanie

Deri-maj i dernia

(O nazwie wsi.) Etymologia ludowa: „deri-maj” albo „dernia” — wierzchnia warstwa gleby. [25]

Podanie

Studnia Batu

(O wsi, nie o monasterze.) Według podania z dermańskiego źródła w 1241 r. pił wodę chan Batu. [15]

Postacie

  • Wasyl Fiodorowicz Ostrogski — książę, nazwany fundatorem monasteru w XV w. (według ESU i Ohijenki); według Ukrainy Incognita zbudował pierwszy zamek w Dermaniu.
  • Konstanty Iwanowicz Ostrogski — hetman; w 1499 i 1507 r. podarował monasterowi księgę i naczynia liturgiczne.
  • Wasyl-Konstanty Ostrogski — w 1602 r. nadał przywilej, założył szkołę i drukarnię.
  • Izaak Boryskowicz — ihumen od 1602 r.
  • Iwan Fedorow — drukarz, zarządca w latach 1575–1576.
  • Demian Nalewajko — kapłan, kierownik drukarni.
  • Cyprian, Hiob Kniahynycki, Hiob Borecki — tłumacze i nauczyciele przy szkole (udział Antoniego Grekowicza jest tylko prawdopodobny).
  • Meletiusz Pigas, Cyryl Lukaris — patriarchowie aleksandryjscy, za których życzeniem zorganizowano szkołę.
  • Izajasz Bałaban — otrzymał zarząd w 1608 r.
  • Józef Kurcewicz — archimandryta, w 1625 r. wyjechał do Rosji.
  • Meletiusz Smotrycki — archimandryta, autor „Gramatyki”, †27.12.1633.
  • Józef Rutski — metropolita, w 1634 r. pisał o murach monasteru.
  • Januariusz (Ohurcewicz) — archimandryta w latach 1713–1729.
  • Julian (Petrowicz) — archimandryta, w 1791 r. sporządzono inwentarz biblioteki.
  • Adrian Prachow — w 1886 r. opisał dermańskie zabytki.
  • Anton Dowbenko — dowódca oddziału, który splądrował monaster w 1918 r.
  • Ireneusz (Seredny) — arcybiskup rówieński i ostrogski, według ESU pobłogosławił odnowienie w 1990 r.
  • Ułas Samczuk, Borys Teń — pisarze urodzeni w Dermaniu (Samczuk — 20.02.1905, Teń — 09.12.1897). [22]

Jak cytować

IKONASTONE. Sobór Trójcy Świętej monasteru w Dermaniu // Przewodnik po świątyniach Ukrainy. URL: https://ikonastone.com/pl/przewodnik/sobor-troicki-monaster-dermanski/ (dostęp: DD.MM.RRRR).

Często zadawane pytania

Kiedy zbudowano sobór Trójcy Świętej w Dermaniu?

Murowaną cerkiew Trójcy Świętej, według zabytki.in.ua, założono w 1602 roku na miejscu drewnianej, wzmiankowanej w lustracji z 1571 roku. Obecny klasycystyczny wygląd świątynia otrzymała podczas remontu i przebudowy w 1849 roku.

Kto założył monaster w Dermaniu?

Monaster wiąże się z książętami Ostrogskimi: Encyklopedia Ukrainy wskazuje jako fundatora księcia Konstantego Ostrogskiego, a w 1602 roku jego syn Wasyl-Konstanty nadał monasterowi regułę życia wspólnego i drukarnię. Dokładna data założenia nie jest znana; monaster istniał już pod koniec XV wieku.

Co jest najstarsze w monasterze?

Wieża bramna z dzwonnicą i część kamiennego muru. Wiąże się je z budowlami obronnymi XVI wieku; Ukraina Incognita — z zamkiem księcia Wasyla Ostrogskiego z pierwszej połowy XVI wieku. Piątą kondygnację wieży dobudowano później: według jednych danych w latach 40. XIX wieku, według innych — pod koniec XIX wieku.

Jakie znane osoby są związane z Dermaniem?

W latach 1575–1576 majątkami monasteru zarządzał drukarz Iwan Fedorow. Na początku XVII wieku drukarnią kierował Demian Nalewajko. Archimandrytą był tu Meletiusz Smotrycki, który zmarł w Dermaniu w 1633 roku i został pochowany w cerkwi Trójcy Świętej. W Dermaniu urodzili się pisarze Ułas Samczuk i Borys Teń.

Czy monaster działa obecnie?

Tak. Po zamknięciu w 1960 roku wspólnotę odnowiono w 1991 roku (według Encyklopedii Współczesnej Ukrainy — w 1990) jako monaster żeński. W obrębie muru działa także cerkiew Kazańskiej Ikony Matki Bożej.

Źródła 29

  1. Блізняк. Дерманська друкарня (аналіз праці І. Огієнка)
  2. Encyclopedia of Ukraine. Derman Monastery
  3. Лопацька Н. Дерманський монастир наприкінці XVI — у першій половині XVII ст. (статут, друкарня, будівництво)
  4. Лопацька Н. Управління й господарство Дерманського монастиря XVI–XVII ст
  5. Стаття про фундації й пожертви Дерманського монастиря (назву уточнити)
  6. Мицько І. Дерманський освітньо-культурний центр
  7. Бендюк. Дерманські вклади
  8. Альмес І. Книги Дерманського монастиря (інвентар 1791)
  9. Лопацька Н. Бібліотека й архів Дерманського монастиря
  10. Лопацька Н. Монастирський суд
  11. Лопацька Н. Дерманський монастир і селянство, 2023
  12. Бібліографічний покажчик «Дермань і Мізоч…»
  13. Передмова до збірника (Євангеліє 1507, Прахов)
  14. Наукові записки МЕГУ, 2021, ч. 4, с. 16–19 (Дерманський пом'яник)
  15. Романів А., Чернецька В. Тези (МЕГУ)
  16. Wikipedia (en). Derman Druha
  17. Travelsinua. Trinity Derman Monastery
  18. The Holy Trinity monastery of Derman' in Volhynia and Slavonic translation of the pseudo-Antonius' «Melissa» of 1599
  19. Радіо Свобода, 2006. Дермань
  20. Радіо Свобода, 2007 (430-річчя Смотрицького)
  21. Радіо Свобода, 2013 (трагедія Залужжя)
  22. Рівненська обласна рада. Видатні діячі (письменники)
  23. Енциклопедія сучасної України. Дерманський Свято-Троїцький жіночий монастир УПЦ МП
  24. Замки та храми України. Дерманський Троїцький монастир
  25. Україна Інкогніта. Дермань. Замок, монастир та немилозвучна назва
  26. Загребельна. Стаття про закриття монастирів на Рівненщині (згадка про Дерманський, 1960)
  27. Rivne-day. Дерманський монастир-фортеця. Цікаві факти
  28. Архітектурні та природні пам'ятки України. Дермань
  29. Подорожі Україною. Свято-Троїцький Дерманський жіночий монастир
Sobór Trójcy Świętej monasteru w Dermaniu: po lewej zdjęcie świątyni, po prawej rysunek IKONASTONE
Miasto
wieś Dermań Druha, obwód rówieński
Zbudowano
założona w 1602 r. na miejscu drewnianej cerkwi; obecny wygląd po przebudowie z 1849 r.
Typ
jednokopułowa świątynia na planie prostokąta z przedsionkiem i ośmiobocznym bębnem
Materiał
murowana, tynkowana; klasycystyczny wystrój elewacji
Stopień zbadania
32%
Zdjęcie: Neovitaha777, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0 · rysunek: IKONASTONE
Przewodnik po cerkwiach

Wiesz więcej o tej świątyni?

Stare zdjęcie, przekaz, brakująca data lub błąd — prześlij nam. Sprawdzimy w źródłach i dodamy z podziękowaniem.

Pierwszy krok

Planują Państwo realizację dla swojej świątyni?

Prosimy przesłać zdjęcia, rysunki lub krótki opis. Omówimy miejsce, materiał i kolejny krok.

Porozmawiajmy o projekcie