Cerkiew Trójcy Świętej w Międzyrzeczu: pięć kopuł za murem twierdzy

Pięć kopuł tej cerkwi wznosi się nad ceglanym murem, jakby świątynia wyglądała zza ściany twierdzy. Tak ją otoczono na początku XVII wieku, gdy monaster stawał się fortecą.

W skrócie

Adres	wieś Międzyrzecz, ul. Misteczko 43, obwód rówieński
Zbudowano	lata 20.–30. XVI w. (fundusz 1523 r.); według innych danych — ok. 1460 r.; przebudowa obronna 1606–1612
Typ	krzyżowo-kopułowa pięciokopułowa świątynia z trzema absydami i przyporami
Materiał	cegła i piaskowiec
Status	zabytek architektury o znaczeniu narodowym (nr ochronne 605/0–605/5)
Cerkiew	męski monaster Świętej Trójcy UKP (PM)

Historia

Międzyrzecz należał do Ostrogskich i każde pokolenie rodu zostawiło tu swoją warstwę. Już pod koniec XIV i w XV wieku obok zamku Ostrogskich stała drewniana cerkiew Trójcy Świętej. Według M. Błyzniaka około 1460 roku książę Iwan Wasylewicz Ostrogski (†1465) wzniósł w jej miejscu murowaną świątynię, która miała też znaczenie obronne. Wikipedia wiąże budowę obecnej cerkwi z funduszem księcia Konstantego Ostrogskiego z 12 marca 1523 roku; budowa trwała do lat 30. XVI wieku. Autor projektu jest nieznany; przypuszcza się, że był to ten sam budowniczy, co w przypadku cerkwi Objawienia Pańskiego w Ostrogu.

Na początku XVII wieku Janusz Ostrogski przekształcił monaster w klasztor franciszkanów. W latach 1606–1610 nad świątynią nadbudowano galerie obronne ze strzelnicami, a część zachodnią i ołtarzową nakryto gotyckimi sklepieniami żebrowymi z renesansowym ornamentem; do 1612 roku dziedziniec otoczono skrzydłami zabudowań, murami i wieżami. Za architekta budowli klasztornych uważa się Pawła Grodzickiego, choć z zastrzeżeniem. Klasztor franciszkański stał się jednym z najsilniejszych ośrodków katolickich na Wołyniu. W 1850 roku posługiwało tu 20 zakonników.

Pożary z połowy XVII wieku i wielki pożar w 1854 roku uszkodziły kopuły, stropy i drewniane konstrukcje. W 1866 roku władze rosyjskie zlikwidowały klasztor franciszkanów: 23 września kościół opieczętowano, 19 października przekazano duchowieństwu prawosławnemu i świątynia stała się prawosławną cerkwią parafialną; ołtarz główny ku czci Trójcy Świętej poświęcono 13 listopada 1866 roku. W latach 1972–1978 monaster restaurowano z udziałem architektki Ołeny Hodowaniuk. W 1991 roku świątynia znów stała się klasztorną.

Kronika

Cyfry w nawiasach kwadratowych to numery źródeł na liście na końcu strony. Adnotacja „według …” oznacza, że fakt potwierdza tylko jedno źródło. Sekcja „Podają” zawiera podania i legendy: zapisano je w źródłach, lecz nie potwierdzono dokumentami.

Epoka I. Fundacja Ostrogskich

1. XI–XIII w.

   W pobliżu obecnej wsi istniała ufortyfikowana osada staroruska (grodzisko). ^{[3, 6]}

2. 1396

   Przywilejem wielkiego księcia litewskiego Witolda, wydanym w Łucku, księciu Fedorowi Daniłowiczowi Ostrogskiemu potwierdzono Ostróg i nadano Międzyrzecz. To pierwsza wzmianka pisana o wsi. Dzień różni się w źródłach: 2 lipca ^[2] lub 3 lipca ^{[7, 14]}; rok 1386 w OrthoChristian ^[15] to błąd. ^{[2, 3, 6, 7, 14]}

3. Koniec XIV – XV w.

   Obok zamku Ostrogskich stała drewniana cerkiew Trójcy Świętej, w miejscu której później wzniesiono murowaną. ^{[6, 7, 14]}

4. XV w.

   Książę Fedor Ostrogski u schyłku życia przyjął postrzyżyny w monasterze Kijowsko-Peczerskim z imieniem Teodozjusz; discover.ua datuje postrzyżyny na 1442 r. ^{[4, 14]}

5. 1454

   Według discover.ua drewniana cerkiew spłonęła i rozpoczęto budowę murowanej; o pożarze bez podania roku pisze też Zaxid.net. ^{[6, 14]}

6. Około 1460

   Według M. Błyzniaka książę Iwan Wasylewicz Ostrogski (†1465) wzniósł w miejscu drewnianej murowaną cerkiew Trójcy Świętej, która miała też znaczenie obronne. Encyclopedia of Ukraine datuje budowę cerkwi i ufortyfikowanego monasteru na XV w. ^{[3, 4, 7]}

7. 1523

   Według Wikipedii 12 marca książę Konstanty Iwanowicz Ostrogski nadał monasterowi nowe fundusze; wiąże się z nimi budowę obecnej cerkwi, która trwała do lat 30. XVI w. To druga wersja datowania. Za budowniczego uważa się tego samego mistrza, co w przypadku cerkwi Objawienia Pańskiego w Ostrogu; Suspilne nazywa świątynię „repliką” soboru Objawienia Pańskiego. ^{[1, 13]}

8. Przed 1571

   Monaster miał już murowane mury z blankami, drewnianą galerię obronną i murowaną dzwonnicę. ^{[14, 15]}

Epoka II. Janusz Ostrogski i franciszkanie

1. 1579

   Janusz Ostrogski, syn Konstantego Wasyla, przeszedł na katolicyzm (według Encyclopedia of Ukraine; W. Atamanenko — około 1577 r.). Konstanty Wasyl (1526/27–1608) zmarł w Ostrogu 23 lutego 1608 r. ^{[4, 5, 10]}

2. 1603

   Według M. Błyzniaka Konstanty Wasyl Ostrogski podzielił dobra i Międzyrzecz wraz z połową Ostroga przypadł starszemu synowi Januszowi. ^[7]

3. 1605

   18 lutego Międzyrzecz otrzymał prawo magdeburskie od króla Zygmunta III staraniem Janusza Ostrogskiego. ^{[2, 3, 7, 15]}

4. 1606–1612

   Janusz przekazał cerkiew Trójcy Świętej franciszkanom i przebudował zespół w klasztor-twierdzę: do świątyni dobudowano dwukondygnacyjne skrzydła z celami, dziedziniec otoczono murami z narożnymi wieżami. Rok przekazania źródła podają różnie: 1609 ^[3], 1610 ^{[6, 7]}, 1612 ^[14]. Według Wikipedii w latach 1606–1610 nad świątynią nadbudowano galerie obronne ze strzelnicami, a część zachodnią i ołtarzową nakryto gotyckimi sklepieniami żebrowymi. W 1612 r. otwarto kościół i klasztor. ^{[1, 3, 6, 7, 14, 15]}

5. Początek XVII w.

   Za autora umocnień klasztornych uważa się inżyniera wojskowego Pawła Grodzickiego, budowniczego arsenału królewskiego we Lwowie. ^{[1, 13]}

6. 1620

   Zmarł Janusz Ostrogski, ostatni męski przedstawiciel rodu; dobra przeszły na synów jego siostry Eufrozyny Zasławskiej, według Encyclopedia of Ukraine. ^[4]

7. 1643

   Według W. Atamanenki w skład klucza międzyrzeckiego wchodziły Zawidów, Buszcza, Barszczówka, Hremiacze i Bielmaż — w większości dawne dobra cerkiewne i akademickie. ^[10]

8. 1648

   Według OrthoChristian w Międzyrzeczu zatrzymał się Bohdan Chmielnicki; miasteczko zostało zniszczone, monaster ocalał. ^[15]

Epoka III. Klasztor franciszkanów

1. 1716

   14 października do łuckich ksiąg grodzkich wpisano zapis Konstancji Szybińskiej na rzecz konwentów franciszkańskich, według M. Błyzniaka. ^[7]

2. 1728

   2 kwietnia sporządzono inwentarz Międzyrzecza; opublikował go M. Błyzniak (2017). ^[7]

3. 1779

   15 sierpnia cudowną ikonę Matki Bożej Międzyrzeckiej uroczyście koronowano koronami wykonanymi w Rzymie. Via Regia wiąże koronację z papieżem Klemensem XIV, J. Bondarczuk — z zarządzeniem Benedykta XIV, ale obaj w 1779 r. już nie żyli: papieżem był wtedy Pius VI. ^{[1, 11, 16, 20]}

4. 1820

   Według OrthoChristian pożar zniszczył bibliotekę klasztorną — ponad 1900 tomów. ^[15]

5. Połowa XIX w.

   Klasztor ucierpiał w wielkim pożarze (według Wikipedii — w 1854 r.) i na długo podupadł. ^{[1, 17]}

6. 1856–1857

   Według W. Marczuka gwardian Franciszek Niewiarowski zapłacił ponad 3 tys. rubli za remont dekoracji ołtarzy. ^[8]

7. 1866

   Władze rosyjskie zlikwidowały klasztor franciszkanów: 23 września kościół zamknięto i opieczętowano, 19 października przekazano duchowieństwu prawosławnemu, 25 października sporządzono spis majątku liczący 289 pozycji. Świątynia stała się prawosławną parafialną cerkwią Trójcy Świętej. Wikipedia podaje 1856 r., F. Antoniuk — 1868 r.; daty archiwalne przytacza W. Marczuk. ^{[1, 6, 8, 9, 11, 14, 15]}

8. 1866

   22 października w Ostrogu pochowano ostatniego gwardiana o. Franciszka Niewiarowskiego, który przeniósł Najświętszy Sakrament do ostrogskiego kościoła parafialnego, według W. Marczuka. ^[8]

9. 1866

   13 listopada poświęcono ołtarz główny ku czci Trójcy Świętej, według J. Bondarczuk. ^[11]

10. 1866

    Według Wikipedii i discover.ua Maria Fiodorowna ofiarowała do ikony srebrną catę z dwunastoma szmaragdami. Nazywanie jej cesarzową jest anachronizmem: w 1866 r. duńska księżniczka Dagmara dopiero przyjęła to imię i 9 listopada poślubiła carewicza, cesarzową została w 1881 r. ^{[1, 14, 21]}

Epoka IV. Parafia prawosławna

1. 1867

   21 maja poświęcono południowy (prawy) boczny ołtarz ku czci archanioła Michała, według J. Bondarczuk. ^[11]

2. Lata 70. XIX w.

   Drewnianą cerkiew św. Michała w Międzyrzeczu rozebrano; jej ołtarz, ikonostas z carskimi wrotami i ikony przeniesiono do prawej nawy bocznej cerkwi Trójcy Świętej. ^{[9, 11]}

3. 1914–1918

   Według Wikipedii w czasie I wojny światowej ikonę Matki Bożej Międzyrzeckiej wywieziono do Charkowa; w 1918 r. powróciła. ^[1]

4. 1935–1938

   Jan Bułhak sfotografował monaster do serii pocztówek „Wołyń w zdjęciach”; na odwrocie błędnie napisano „Mędzyrzec Korecki”. ^[19]

5. 1937

   Lew Masłow opublikował we lwowskim czasopiśmie „Nasza Bat'kiwszczyna” artykuł „Cerkiew Św. Trójcy w Międzyrzeczu Ostrogskim”. ^[7]

6. Lata 50. – 60. XX w.

   W miejscu rozebranej cerkwi św. Michała stał ceglany sześcian z kamiennym krzyżem; w czasie „odwilży chruszczowowskiej” krzyż rozbito, a ogrodzenie zniszczono, według F. Antoniuka. ^[9]

7. 1972–1978

   Według Encyklopedii Współczesnej Ukrainy monaster Trójcy Świętej restaurowano z udziałem architektki Ołeny Hodowaniuk. ^[12]

Epoka V. Odrodzony monaster

1. 1991

   24 grudnia Synod UKP (PM) postanowił otworzyć Międzyrzecki męski monaster Świętej Trójcy eparchii rówieńskiej (protokół nr 49). ^{[14, 15, 18]}

2. 1995

   Ukazała się książka O. Hodowaniuk „Monaster-twierdza Trójcy Świętej w Międzyrzeczu Ostrogskim”. ^{[7, 12]}

3. 2004

   Dla cudownej ikony Bogurodzicy wykonano nowy kiot, według J. Bondarczuk. ^[11]

4. 2012

   Według Wikipedii podczas badań archeologicznych w miejscu planowanego hotelu po zachodniej stronie monasteru odkryto fundament nieznanej kaplicy i cmentarz z XVII w. ^[1]

5. 2013

   Według Wikipedii w lipcu milicja wszczęła postępowanie karne w sprawie zniszczenia wieży-dzwonnicy. ^[1]

6. 2026

   12 lipca monaster obchodził 35-lecie odnowienia życia monastycznego; liturgii przewodniczył metropolita rówieński i ostrogski Pimen. ^[15]

Utracone i odtworzone

Architektura

Cerkiew jest prawie kwadratowa w rzucie, z trzema niższymi absydami, ostrołukowymi oknami i zewnętrznymi przyporami z uskokami. Łączy staroruską tradycję świątyni pięciokopułowej z późnogotyckimi cechami zachodnioeuropejskimi. Liczbę filarów źródła podają różnie: Wikipedia wymienia cztery, serwis „Zamki i świątynie Ukrainy” — sześć. Wewnątrz ornament wykonano techniką sgraffito.

Poniżej — dwa elementy świątyni: na zdjęciu i na rysunku. Rysunki pokazują formę, a nie dokładne wymiary.

Przypory z uskokami

Przypory sięgają niemal do szczytu głównej bryły. Przejmują rozpór sklepień, a zarazem nadają świątyni surową, forteczną sylwetkę.

Pięć kopuł

Pięć kopuł stoi na ośmiobocznych bębnach. Według Wikipedii na początku XVII wieku bębny częściowo zasłoniły ściany z płaskim dachem i kopuły straciły pierwotne proporcje; później pojawiło się nietypowe „gwiaździste” pokrycie.

Mur i wieże

Dziedziniec otacza ceglany mur — według serwisu „Zamki i świątynie Ukrainy” o grubości 1,5 m i wysokości do 8 m. W narożach stoją sześcioboczne w rzucie dwukondygnacyjne wieże ze strzelnicami (Wikipedia opisuje je jako trzykondygnacyjne, z attyką w trzeciej kondygnacji). Do cerkwi od północy i południa przylegają symetryczne dwukondygnacyjne skrzydła: na dole pomieszczenia gospodarcze, na górze cele. Wieża bramna z dzwonnicą nie zachowała się.

Kamień i materiał

Świątynię i budynki klasztorne wzniesiono z cegły i piaskowca; mur wokół dziedzińca jest ceglany, o grubości około półtora metra. Wewnątrz — sgraffito, technika, w której ornament wydrapuje się w warstwach tynku. Franciszkańskie ołtarze z XVIII wieku wykorzystano później częściowo w ikonostasie.

Międzyrzecz dobrze tłumaczy, dlaczego architektura obronna nie musi być toporna. Przypora jest tu i konstrukcją, i rytmem fasady; mur — i ochroną, i ramą dla świątyni. Gdy podpora wykonuje dwie prace naraz, przestaje być zbędnym detalem.

O kolumnach, pilastrach i podporach w świątyni — w dziale kolumny i kapitele. Inna cerkiew, która umiała się bronić, to cerkiew Pokrowy w Sutkowcach.

Czy wiesz, że

Podają

Postaci

• Witold — wielki książę litewski, przywilej z 1396 r. z pierwszą wzmianką o Międzyrzeczu.
• Fedor Daniłowicz Ostrogski (św. Teodozjusz) (ok. 1360–1446, według Encyclopedia of Ukraine) — pierwszy znany właściciel Międzyrzecza.
• Iwan Wasylewicz Ostrogski (†1465) — wnuk Fedora; według M. Błyzniaka fundator murowanej cerkwi około 1460 r.
• Konstanty Iwanowicz Ostrogski (ok. 1460–1530) — hetman wielki litewski, syn Iwana Wasylewicza; według Wikipedii autor funduszu z 1523 r.
• Eliasz Konstantynowicz Ostrogski (1510–1539) — starszy syn Konstantego Iwanowicza; według Via Regia ikona Matki Bożej Międzyrzeckiej wiąże się z jego łożem śmierci.
• Konstanty Wasyl Ostrogski (1526/27–1608) — syn Konstantego Iwanowicza; w 1603 r. podzielił dobra między synów.
• Janusz (Iwan) Ostrogski (ok. 1554–1620) — syn Konstantego Wasyla i wnuk Konstantego Iwanowicza, kasztelan krakowski, fundator klasztoru-twierdzy franciszkanów.
• Paweł Grodzicki — inżynier wojskowy, prawdopodobny autor umocnień klasztornych.
• o. Franciszek Niewiarowski (†1866) — ostatni gwardian franciszkanów międzyrzeckich.
• Maria Fiodorowna (Dagmara Duńska) — żona carewicza Aleksandra (od 1866), cesarzowa od 1881 r.; przypisuje się jej dar srebrnej caty do ikony.
• Jan Bułhak (1876–1950) — fotograf międzywojennych pocztówek z monasterem.
• Lew Masłow — autor artykułu o cerkwi (1937).
• Ołena Hodowaniuk (1929–2023) — architektka-konserwatorka monasteru (1972–1978), autorka monografii z 1995 r.
• Archimandryta Teodor (Melnyczuk) — przełożony odrodzonego monasteru.
• Metropolita Pimen — metropolita rówieński i ostrogski, przewodniczył obchodom 35-lecia odrodzenia (2026).

Jak cytować