Sobór Objawienia Pańskiego w Ostrogu: świątynia, której północna ściana była twierdzą

Północna ściana tej świątyni ma grubość około 2,8 metra i strzelnice dla drobnej artylerii: była kiedyś jednocześnie ścianą cerkwi i ścianą twierdzy, i tylko ona przetrwała XIX wiek.

W skrócie

Adres	Ostróg, ul. Akademiczna 5; Góra Zamkowa, obwód rówieński
Zbudowano	pierwsza ćwierć XVI w.; data 1521 na obramieniach strzelnic
Fundator	prawdopodobnie książę Konstanty Iwanowicz Ostrogski
Przebudowa	lata 80. XIX w.; konsekracja 1891
Typ	krzyżowo-kopułowa, trzynawowa, czterofilarowa, pięciokopułowa, trzy absydy
Status	zabytek architektury o znaczeniu narodowym; Państwowy Rezerwat Historyczno-Kulturowy miasta Ostroga

Historia w prostych słowach

Krótka opowieść na 5 minut. Pełna chronologia ze wszystkimi datami, sporami i źródłami znajduje się niżej, w rozdziale „Kronologia”.

Świątynia w zamku (przed początkiem XVI wieku)

Sobór Objawienia Pańskiego to najwyższy budynek Wzgórza Zamkowego. Jego sylwetka widnieje w herbie Ostroga. Od 1386 roku miasto należało do książąt Ostrogskich, a ci zbudowali tu zamek i cerkiew Objawienia Pańskiego.

Kiedy dokładnie powstała murowana świątynia, badacze spierają się od ponad stu lat. Wersje rozciągają się od końca XIV do pierwszej ćwierci XVI wieku. Historyk Kościoła I. Stebelski uważał, że cerkiew zbudował książę Wasyl Fedorowicz, zwany Pięknym, w pierwszej połowie XV wieku. Pogląd ten poparło kilku badaczy. Większość historyków wskazuje dziś jako fundatora Konstantego Iwanowicza Ostrogskiego i wiąże budowę ze zwycięstwem pod Orszą w 1514 roku.

Cerkiew-twierdza (około 1521)

Główna data na samym budynku to rok 1521. Wykuto go na kamiennych obramieniach strzelnic w północnej ścianie. Na murze odczytywano też inne daty: 1321, 1523, 1621, lecz ich odczytanie jest wątpliwe. Są też cztery płyty z napisem „1521 roku” po słowiańsku, łacinie, grecku i ormiańsku.

Wtedy Konstanty Ostrogski połączył cerkiew z murami obronnymi Wzgórza Zamkowego. Ścianę północną pogrubiono i wykonano w niej dwa rzędy strzelnic — dla lekkiej artylerii i broni ręcznej. U góry urządzono występ z merlonami, czyli zębami obronnymi. W ten sposób świątynia stała się częścią twierdzy.

Grobowiec książąt (XVI–XVII wiek)

Sobór był katedrą i rodową nekropolią Ostrogskich. Pod koniec XVI i na początku XVII wieku protoprezbiterem był tu Demian Nalewajko, działacz Akademii Ostrowskiej i spowiednik księcia Wasyla-Konstantego. Książęta mieli osobne wejście od południa. Przy świątyni działała biblioteka, a śpiewano tu „ostrogski napiew”.

Pochowano tu, według niektórych źródeł, Halszkę Ostrogską (zm. 1582), księcia Aleksandra (zm. 1604) i jego ojca Wasyla-Konstantego (zm. 1608). Przypuszcza się też, że spoczywa tu Wasyl Piękny.

Powstanie i długie milczenie (1636–1857)

W 1636 roku, w Poniedziałek Wielkanocny, pod murami soboru wybuchło powstanie prawosławnych mieszczan ostrogskich. Zbuntowali się przeciw katolickiemu otoczeniu księżnej Anny-Alojzy Chodkiewicz, ostatniej z rodu. Według przekazu, powodem było to, że księżna przejechała karetą po wielkanocnych koszykach. Powstanie stłumiono, a świątynię zamknięto dla nabożeństw. Według Encyklopedii Ukrainy świątynię obłożono anatemą. Według podania rzucili ją jezuici, na mury i na tego, kto wznowi w niej służbę.

Prawie dwa i pół wieku sobór stał pusty i popadał w ruinę. W czasie wojny Bohdana Chmielnickiego, w 1648 roku, został mocno zniszczony. Źródła się rozchodzą: jedne mówią, że spłonął, inne, że piorun spalił dach i zawaliły się kopuły. W 1690 roku świątynię opisywano już jako ruinę. Ruiny malowali artyści od 1796 do 1857 roku.

Odbudowa lat osiemdziesiątych XIX wieku (1883–1912)

Odrodzenie zaczęło się w latach 1880. Na prośbę hrabiny Antoniny Błudowej, opiekunki Ostrogskiego Bractwa Cyryla i Metodego, przeznaczono na prace 120 tysięcy rubli. W 1883 roku zatwierdzono projekt architekta. Daty i autora prac źródła podają różnie: W. Tokariew, P. Bazylewski; 1881–1887 lub 1886–1891. Wszyscy zgadzają się w jednym: starą budowlę rozebrano do dolnych partii murów, oprócz północnego, i wzniesiono nową ceglaną świątynię na starych fundamentach. Poświęcono ją w 1891 roku, 11 listopada lub 13 października — daty się różnią.

W 1905 roku zbudowano nową dzwonnicę według projektu inżyniera O. Pawłowskiego. 17 maja 1907 roku do soboru przywieziono część relikwii czcigodnego księcia Fedora Ostrogskiego. Tysiące ludzi odprowadzały świętego do świątyni. W 1912 roku na ścianie zachodniej namalowano fresk ze Wzgórzem Zamkowym i niebiańskimi patronami rodu.

Muzeum i powrót do wspólnoty (XX wiek – dziś)

Władza radziecka zamknęła sobór. Data w źródłach się różni: początek lat pięćdziesiątych XX wieku, rok 1961 lub 1963. W 1963 roku świątynię przekazano muzeum krajoznawczemu. W latach osiemdziesiątych XX wieku pozłocono kopuły i odrestaurowano ikonostas.

W 1989 roku sobór zwrócono wspólnocie prawosławnej. W 1990 roku poświęcił go arcybiskup wołyński i rówieński Warłaam. W latach 1991–1993 artysta A. Melnyczuk odnowił ikony na płótnie i ornamenty na ścianach. Prace we wnętrzu ukończono w 1996 roku.

W soborze są dziś dwa prestoły: główny Objawienia Pańskiego i boczny czcigodnego Fedora. Znajdują się tu kopie Poczajowskiej Ikony Matki Bożej i ikony Matki Bożej Poprzedniczki. Oryginał tej ostatniej, jak się mówi, znajduje się w kaplicy monasteru Zografu na Atosie. W 2021 roku, z okazji 500-lecia daty na strzelnicach, Ukrpoczta wydała znaczek poświęcony soborowi.

Słowniczek

Słowo	Co oznacza
Strzelnica	wąski otwór w murze, przez który strzela się do wroga
Merlon	wystający „ząb” na szczycie muru obronnego
Sobór katedralny	główna świątynia diecezji, w której służy biskup
Protoprezbiter	starszy kapłan
Nekropolia	miejsce rodowego pochówku
Prestół boczny	drugi, mniejszy ołtarz w świątyni obok głównego
Anatema	klątwa kościelna, wyłączenie z Kościoła
Relikwie	szczątki świętego, otaczane czcią
Fresk	malowidło na świeżym wapiennym tynku ściany

Kronologia

Liczby w nawiasach kwadratowych to numery źródeł na liście na dole strony. Zapis „według …” oznacza, że fakt potwierdza tylko jedno źródło. Rozdział „Podania” zawiera podania i legendy: zapisano je w źródłach, ale nie zostały potwierdzone dokumentami.

Rodowa świątynia książąt Ostrogskich

1. 1386

   Od tego roku, według Encyklopedii Ukrainy, Ostróg należy do książąt Ostrogskich, którzy zbudowali tu zamek i cerkiew Objawienia Pańskiego; „Historyczna Wołyń” odnosi cerkiew do końca XIV w. To nie potwierdza daty samej świątyni: badacze datują ją różnie (zob. dalej). ^{[6, 19]}

2. XV w.

   Według wersji wywodzącej się od historyka Kościoła I. Stebelskiego (1783) cerkiew zbudował książę Wasyl Fiodorowicz (Czerwony) w pierwszej połowie XV w.; rezerwat i rada miejska datują świątynię na połowę XV w. ^{[1, 3, 7, 10]}

3. 1453

   Według artykułu o badaniach świątyni księcia Wasyla Fiodorowicza pochowano w cerkwi w tym roku. ^[18]

4. 1514

   Zwycięstwo pod Orszą. Historycy, według muzeum-rezerwatu, wiążą z nim początek murowanej budowy na miejscu dawniejszej drewnianej cerkwi na dziedzińcu zamku. ^{[2, 5, 8]}

5. Lata 20. XVI w.

   Konstanty Iwanowicz Ostrogski buduje murowaną świątynię (pierwsza ćwierć XVI w.); według Find-way poświęcił ją zwycięstwu pod Orszą. ^{[2, 4, 5, 8]}

   

6. 1521

   Rok na kamiennych obramieniach strzelnic ściany północnej. Polski historyk sztuki W. Łuszczkiewicz (1886) powiązał go z przebudową świątyni przez Konstantego Iwanowicza. ESU wspomina cztery płyty z napisem „1521” w języku cerkiewnosłowiańskim, łacińskim, greckim i ormiańskim. ^{[1, 2, 3, 4, 6, 10]}

   

7. 1521

   Ścianę północną pogrubiono do 2,8 m i połączono z murem zamkowym: dwa rzędy strzelnic dla drobnej artylerii i broni ręcznej, a u góry — odsadzka z merlonami. Według „Historycznej Wołyni” wtedy też dodano przypory do ścian północnej i zachodniej. ^{[1, 2, 5, 6]}

8. 1553, wrzesień

   Według anglojęzycznej Wikipedii książę Wasyl-Konstanty Ostrogski wydał Halszkę Ostrogską za Dmytra Sanguszkę w soborze Objawienia Pańskiego; rezerwat przytacza to jako legendę o ślubie w wieku 14 lat. ^{[5, 21]}

9. Koniec XVI — początek XVII w.

   Protojerejem soboru jest Demian Nalewajko, działacz Akademii Ostrogskiej i spowiednik księcia Wasyla-Konstantego. Według ESU. ^[1]

   

10. 1582

    Umiera Halszka Ostrogska. Via Regia i Find-way podają, że została pochowana w soborze; w 1943 r. gazeta donosiła o odnalezieniu jej pochówku (zob. dalej). ^{[4, 8, 16, 21]}

11. 1604, 23–24 lutego

    Księcia Aleksandra Ostrogskiego chowają w krypcie soboru; na grobowcu znajdował się ciemnobrązowy marmurowy nagrobek z postacią księcia w zbroi. Datę pogrzebu badacz wyprowadza z dwóch listów: 23 lutego (list Anny Ostrogskiej) i 24 lutego (list Wasyla-Konstantego). Według T. Wychowańca. ^[14]

12. 1608

    Umiera Wasyl-Konstanty Ostrogski (13 lutego według starego stylu). Pochowano go w soborze; dzień pogrzebu jest w nauce sporny — za najbardziej prawdopodobną uważa się datę 27 kwietnia. ^{[12, 15]}

13. 1636, Poniedziałek Wielkanocny

    Powstanie prawosławnych ostrogskich mieszczan przeciwko katolickiemu otoczeniu księżnej Anny Alojzy Chodkiewiczowej („tragedia ostrogska”). Powstanie stłumiono, świątynię zamknięto dla nabożeństw; według ESU rzucono na nią także klątwę. ^{[1, 2, 3, 17]}

14. 1636

    Anna Alojza przenosi z prawosławnej cerkwi prochy swojego ojca Aleksandra do katolickiej świątyni, co oburzyło ostrożan i wywołało powstanie; według powszechnej opinii prochy przewieziono do Jarosławia, ale jest też inna wersja. ^{[14, 17]}

Zamknięcie i ruina

1. 1648

   Według strony rezerwatu podczas wojny Bohdana Chmielnickiego świątynię mocno zniszczono i nie odbudowywano; O. Skokow przytacza opinię autorów, że spłonęła w tej wojnie (roku nie podano). „Fotografie dawnego Lwowa” piszą o piorunie, który spalił pokrycie dachu, po czym zawaliły się kopuły. ^{[3, 5, 10]}

2. 1690

   Świątynię opisano jako ruinę; wówczas wizytacja wciąż wspomina marmurowy nagrobek księcia Aleksandra i wymaga jego usunięcia. ^{[3, 14]}

3. 1722, czerwiec

   Nagrobek księcia Aleksandra przeniesiono do kościoła kolegium jezuickiego w Ostrogu, gdzie jeszcze widziano go na początku XIX w.; dalszy los nieznany. ^[14]

4. Po 1781

   Według słów miejscowego księdza z końca XIX w. koronny kanclerz Stanisław Małachowski, który zbudował cerkiew w Chorowie (1781 r.), potajemnie nocą posłał hajduków po krzyż i płytę nagrobną jednego z Ostrogskich z opuszczonego soboru; ostrogscy mieszczanie nie pozwalali wynosić ich jawnie. Według M. Bendiuka. ^[11]

5. 1796–1857

   Ruinę soboru przedstawiają malarze: Zygmunt Vogel (1796), P. Rasler (1799), Leonard Chodźko (1835), Józef Wilczyński (1857). Według „Fotografii dawnego Lwowa”. ^[5]

   

   

Odbudowa lat 80. XIX w. i wygląd neobizantyjski

1. 1883

   Zatwierdzono projekt architekta Wasyla Tokariewa. Według „Fotografii dawnego Lwowa”. ^[5]

   

   

2. 1886

   Łuszczkiewicz publikuje artykuł o ruinie („Ruina Bohojawlenskiej cerkwi w zamku Ostrogskim na Wolyniu”) i rekonstrukcję fasady zachodniej; świątynię przed odbudową fotografował ostrogski fotograf Martwich. W tym samym roku, według Find-way, z inicjatywy hrabiny A. Błudowej rozpoczęto odnowę (120 tys. rubli, trzy lata). ^{[8, 10, 18]}

   

3. 1887–1891

   Odbudowa: dawną budowlę, z wyjątkiem ściany północnej, rozebrano do dolnych partii murów; na starych fundamentach wzniesiono nową ceglaną świątynię z wmontowanymi fragmentami ciosanego kamienia. Bębny kopuł i część ołtarzową wydłużono. Architekta wymieniają różnie: W. Tokariew (rezerwat, Find-way), P. Bazylewski (ESU; inna praca dodaje, że według projektu K. Tychomirowa). ^{[1, 2, 3, 5, 8, 24]}

   

   

4. 1891

   Konsekracja. ESU podaje datę 11 listopada; praca o Błudowej i Ostrogu wskazuje październik 1891 r. ^{[1, 24]}

5. 1905

   Zbudowano dzwonnicę; według ESU — według projektu inżyniera O. Pawłowskiego. ^{[1, 3, 22]}

6. 1907, 17 maja

   Do soboru przywieziono część relikwii świętego księcia Teodora Ostrogskiego, przeniesionych z Międzyrzecza; w połowie drogi procesję witały procesje krzyżowe, a tysiące ludzi odprowadziło świętego do soboru. ^{[1, 12]}

   

7. 1909

   Bractwo imienia książąt Ostrogskich otrzymuje statut (kwiecień); wśród jego celów — odrestaurować zamek Ostrogskich oraz urządzić muzeum historyczne i bibliotekę. ^{[13, 22]}

8. 1911

   Gieorgij Łukomski w czasopiśmie „Staryje gody” ironicznie pisze o odbudowie: „restaurację” wykonywali żołnierze. ^[5]

9. 1912

   Na ścianie zachodniej po lewej od drzwi namalowano fresk: Góra Zamkowa i niebiescy patroni rodu, wśród nich książę Fiodor Ostrogski w postaci św. Teodozjusza. ^{[2, 5]}

Okres międzywojenny i czasy sowieckie

1. 1914

   W inwentarzu księdza wspomniano cztery duże bloki z drzwi soboru Objawienia Pańskiego, znalezione na dziedzińcu Ostrogskich. ^[18]

2. 1916, sierpień

   W odnowionej Wieży Murowanej otwarto muzeum historyczne pod kierownictwem Mychajła Tuczemskiego. ^{[13, 23]}

3. Lata 20. XX w.

   Za polskich władz fresk z 1912 r. zamalowano. ^{[2, 5]}

4. 1929

   Josyp Nowycki drukuje w warszawskim „Woskresnom czteniji” artykuł „Ostrogski sobór Objawienia Pańskiego”: „Tak, to cerkiew legend…”. „Fotografie dawnego Lwowa” datują jego badania na rok 1918. ^{[5, 16]}

5. 1943, 11 lutego

   Nauczyciel Mykoła Habit w gazecie „Wołyń” donosi, że podczas wykopalisk na Górze Zamkowej odkryto miejsce pochówku W.-K. Ostrogskiego i księżniczki Halszki w soborze. Według J. Bondarczuk. ^[16]

6. 1961 / 1963

   Władze sowieckie zamykają sobór; źródła podają datę różnie: początek lat 50. (Find-way), 1961 (Pozichowska), 1963 (ESU, muzeum-rezerwat). W 1963 r. świątynię przekazano muzeum krajoznawczemu; księgi z soboru trafiły do muzeum na początku lat 70. ^{[1, 2, 5, 8, 13]}

7. 1981, sierpień

   Na bazie muzeum krajoznawczego powstał państwowy rezerwat historyczno-kulturowy; sobór wchodzi w jego skład. ^{[2, 3, 23]}

8. Lata 80. XX w.

   Pozłocono wszystkie kopuły, odrestaurowano ikonostas. ^{[1, 2]}

Powrót do wspólnoty

1. 1989

   Świątynię przekazano wspólnocie prawosławnej (według muzeum-rezerwatu — Ukraińskiemu Kościołowi Prawosławnemu Patriarchatu Moskiewskiego). W latach 1989–1991 muzeum zwróciło do soboru kilkadziesiąt wydań teologicznych i liturgicznych. ^{[1, 2, 13]}

   

2. 1990–1996

   Według ESU w 1990 r. sobór konsekrował arcybiskup wołyński i rówieński Warłaam; w latach 1991–1993 malarz A. Melnyczuk odnawiał ikony na płótnie i ornamenty na ścianach, remont wnętrza zakończono w 1996 r. ^[1]

3. 2021, 19 stycznia

   W zamku odbyło się specjalne datowanie kopert i znaczka z okazji 500-lecia daty na strzelnicach; według ESU Ukrposzta wydała tematyczne koperty i znaczek. ^{[1, 2, 5]}

Utracone i odtworzone

Architektura

Sobór jest kwadratowy w planie, trzynawowy, z trzema półkolistymi absydami od wschodu. Cztery kwadratowe filary stoją na przekątnych centralnego kwadratu i dzielą przestrzeń na trzy nawy; środkowa jest szersza od bocznych. Nad skrzyżowaniem naw wznosi się najwyższa kopuła, a cztery kolejne — nad narożnymi przęsłami. ESU wiąże pięć kopuł z Chrystusem i czterema ewangelistami. Według hipotezy badaczy, którą przytaczają Zabytki, za czasów Ostrogskich kopuły centralnej mogło w ogóle nie być.

Przebudowa z XIX wieku zmieniła proporcje świątyni. Bębny kopuł wydłużono ku górze, usunięto gotycki wystrój ścian i ostrołukowe okna, zmieniono absydę, a sobór otrzymał modny wówczas wygląd neobizantyjski. Przypory, według „Historycznej Wołyni”, dodano do ścian północnej i zachodniej.

Poniżej — dwa elementy świątyni: na zdjęciu i na rysunku. Rysunki pokazują formę, a nie dokładne wymiary.

Ściana północna ze strzelnicami

Ścianę pogrubiono mniej więcej do 2,8 metra i połączono z murami obronnymi. Ma ona dwa rzędy strzelnic dla artylerii małego kalibru i broni ręcznej, a u góry — odsadzkę z merlonami do obserwacji i ostrzału.

Pięć kopuł

Kopuły stoją na bębnach z oknami, które architekci XIX wieku wydłużyli ku górze. W latach 80. XX wieku je pozłocono.

Szczegóły, które łatwo przeoczyć

Świątynia w składzie twierdzy. Ściana północna nie stała obok muru, lecz była częścią samego muru: na pogrubionej ścianie urządzono kryty chodnik-galerię, nisze na falkonety i ambrazury dla dział. Obejść świątynię i przyjrzeć się tej ścianie — to najkrótsza droga do XVI wieku, jaka tu pozostała.

Cztery języki jednej daty. ESU opisuje nad strzelnicami płyty z datą 1521 w języku cerkiewnosłowiańskim, łacińskim, greckim i ormiańskim. Ostróg czasów Konstantego Ostrogskiego był miastem kilku wspólnot i, jak się zdaje, sam kamień miał przemawiać do każdej z nich.

Kości pod posadzką. Podczas przebudowy znaleziono ludzkie kości i pochowano je ponownie wewnątrz świątyni. Część badaczy, według muzeum-rezerwatu, przypuszcza, że mogły to być szczątki Ostrogskich. Grobowce z marmurowymi aniołami, o których piszą Zabytki, nie przetrwały lat zaniedbania.

Zamalowany fresk. W 1912 roku, według muzeum-rezerwatu, na ścianie zachodniej namalowano fresk związany z historią rodu Ostrogskich. W latach 20., za władzy polskiej, go zamalowano.

Relikwie księcia-mnicha. Drugi ołtarz soboru poświęcono świętemu Teodorowi, księciu Ostrogskiemu, a w świątyni przechowuje się relikwiarz z częścią jego relikwii, przywiezionych, według ESU, 17 maja 1907 roku.

Dzwonnica przy bramie. Dawna drewniana dzwonnica, według Zabytków, spłonęła jeszcze w XVII wieku. Nowa pojawiła się dopiero w 1905 roku według projektu inżyniera O. Pawłowskiego; Via Regia nazywa ją dzwonnicą bramną.

Galeria zdjęć

Kamień i materiał

Via Regia pisze, że nową XIX-wieczną świątynię wzniesiono z cegły na starym fundamencie, zachowując dawną bryłę i plan, a w ceglany mur wstawiono detal architektoniczny z ciosanego kamienia. Dawna ściana północna pozostała taka, jaka była, wraz z kamiennymi obramieniami strzelnic i datą 1521. Podczas przebudowy, według ESU, wykonano dębowy ikonostas ze złoceniami i snycerką.

Ten sobór to podręcznikowy przykład tego, jak restauracja może stać się przebudową. Ze świątyni Ostrogskich pozostała jedna ściana i to ona najwięcej mówi o tym, jaka była. Nowa budowa jest staranna, ale mówi językiem swojej epoki. W kamieniarstwie ta granica też jest cienka: detal, który „trochę poprawiono”, nie jest już tym samym detalem. Decyzje o tym, co zachować, a co odtworzyć, najlepiej podejmować, zanim kamień trafi na obrabiarkę — zwłaszcza gdy chodzi o kolumny i kapitele.

Pobliską świątynię-twierdzę, również związaną z Ostrogskimi, pokazuje cerkiew Świętej Trójcy w Międzyrzeczu. Inna rodowa nekropolia, która umiała się bronić, to cerkiew św. Eliasza w Subotowie. O samym ikonostasie piszemy w artykule „Czym jest ikonostas i po co jest w świątyni”.

Czy wiesz, że

Podania

Postaci

• Wasyl Fiodorowicz (Czerwony) Ostrogski — według wersji fundator z XV w., prawdopodobnie pochowany w świątyni.
• Konstanty Iwanowicz Ostrogski — hetman wielki litewski, według większości historyków fundator murowanej świątyni (1521).
• Wasyl-Konstanty Ostrogski — wojewoda kijowski, założyciel akademii; zmarł w 1608 r., pochowany w soborze.
• Aleksander Ostrogski — syn Wasyla-Konstantego; pochowany w krypcie w 1604 r.
• Halszka Ostrogska — związana z soborem ślubem w 1553 r. (według anglojęzycznej Wikipedii) i, według szeregu źródeł, pochówkiem (†1582).
• Anna Alojza Chodkiewiczowa — wnuczka Wasyla-Konstantego, córka Aleksandra, ostatnia z rodu; związana z zamknięciem w 1636 r.
• Demian Nalewajko — protojerej soboru, działacz Akademii Ostrogskiej.
• Święty Teodor Ostrogski — książę-mnich, część relikwii w soborze od 1907 r.
• Stanisław Małachowski — kanclerz koronny, zbudował cerkiew w Chorowie (1781), dokąd wywieziono krzyż i płytę z soboru.
• Antonina Błudowa — hrabina, założycielka i opiekunka Ostrogskiego Bractwa Cyryla i Metodego (†1891); według Find-way zabiegała o odbudowę, według Łyszenia — autorka pomysłu sprowadzenia do Ostroga relikwii Teodora.
• Wasyl Tokariew / P. Bazylewski — architekci odbudowy (źródła wymieniają różnych; K. Tychomirow — autor projektu według jednej z prac).
• Oleksandr Pawłowski — inżynier, autor projektu dzwonnicy z 1905 r.
• Mychajło Tuczemski — ksiądz, organizator Bractwa książąt Ostrogskich, pierwszy kustosz muzeum w 1916 r.
• W. Łuszczkiewicz — polski historyk sztuki, autor datowania na 1521 i opisu z 1886 r.
• Gieorgij Łukomski, Ołena Hodowaniuk — krytycy odbudowy (1911, 1995); Hodowaniuk prowadziła też badania świątyni w latach 1966–1969.
• Josyp Nowycki — krajoznawca, autor artykułu o „cerkwi legend” (1929).
• Mykoła Habit — nauczyciel, autor doniesienia w gazecie „Wołyń” (1943) o pochówku Ostrogskich w soborze.

Jak cytować